ሼክ ሙሐመድ ወሌ (ሐጅ ሙሐመድ ወሌ)

ሼክ ሙሐመድ ወሌ (ሐጅ ሙሐመድ ወሌ) ስለ ነበሩት የሚከተለው ዝርዝር ይገኛል። 1. የትውልድ ቦታና ቤተሰብ [Miki Sultan Barento] በ1353 ሂጅራ፣ በረጀብ ወር ሰኞ ዕለት እንደተወለዱ የሕይወት ታሪኩ ይገልጻል። የትውልድ ቦታቸው ደራ ወረዳ፣ ገንዳ አረቡ የተባለ ስፍራ ነው። አባታቸው ሐጂ አህመድ ኢብን ዑመር ኢብን ሙሳ ኢብን ወዳጆ ኢብን ሰህል የተባሉ ታዋቂ ዓሊም ነበሩ። ምንጩም የአባታቸውን መሠረት ወሎ፣ ወረ ሂመኖ እንደሆነ ይጠቅሳል። Sahl – سهل = ቀላል / ለስላሳ ማለት ነው በ አረበኛ። 2. የትምህርት ጉዞ በደራ በአባታቸው ዘንድ ቁርኣን ተምረው፣ ከዚያም ፊቅህ፣ ተውሒድ፣ ተጅዊድ፣ ነሕውና ሶርፍ ያሉ የእስልምና ዕውቀት ዘርፎችን ተምረዋል። በተለይም፦ ሐጂ ዓሊ አደም (ሸክ ዓሊ ውጅግራው ኮኔ) — ፊቅህ ሐጂ ዐብዱል ባሲጥ ኢብን ሙሐመድ — ዐረብኛ ሐጂ ሙሐመድ ሳኒ ሐቢብ በሺር — ሙስጠለሐል ሐዲስ፣ ኡሱል፣ ተፍሲር ወዘተ. ሸክ ሐያት ኢብን ዓሊ — ቡኻሪና ሙስሊም ሐጂ ሙሐመድ ራፊዕ — ኩቱቡ ሲታ እነዚህ መምህራኖቻቸው ኢጃዛ እንደሰጧቸውም ምንጩ ይገልጻል። 3. በአዲስ አበባ የነበራቸው ሚና ሼክ ሙሐመድ ወሌ በኑር መስጊድ በአዲስ አበባ ለ20 ዓመታት ያህል ኢማምና ኸጢብ ሆነው እንዳገለገሉ ተገልጿል። ከ40 ዓመት በላይም አስተምረው ብዙ ተማሪዎችን እንዳፈሩ ይጠቀሳል። 4. በኢትዮጵያ የእስልምና ተቋማት አመራር ከሐጂ ሙሐመድ ሳኒ ጋር በመሆን የኢትዮጵያ እስልምና ጉዳይ ከፍተኛ ጉባዔን በመመሥረት በዳዕዋና ኢፍታእ ዘርፍ አመራር ሰጥተዋል። እንዲሁም ከ1983 ዓ.ም. በኋላ በኢትዮጵያ ዓሊሞች ማህበር ሊቀመንበር ሆነው እንዳገለገሉ ተጠቅሷል። 5. ወደ ሳዑዲ አረቢያ መሄድና የመጨረሻ ዘመናቸው ( አላህ ይዘንላቸው) ከ1987 ዓ.ም. የአንዋር መስጊድ ቀውስ ጋር በተያያዘ ወደ እስር ቤት እንደገቡና ለሦስት ዓመት ያህል እንደቆዩ ይህ የሕይወት ታሪክ ይገልጻል። ከዚያ በኋላ ወደ ሳዑዲ አረቢያ፣ ጂዳ ሄደው ኢትዮጵያውያንን ማስተማር ቀጠሉ። በመጨረሻም በጂዳ እንደሞቱ ይገልጻል። የተገኘው ምንጭ ጳጉሜ 4 ቀን 1997 ዓ.ም. እንደሞቱ ይጠቅሳል፤ ይህም 2005 እ.ኤ.አ. ነው። የሐጂ አህመድ የትውልድ መሠረት በ**«إعلام الأغبياء» (Iʿlām al-Aghbiyāʾ)** የተጠቀሰው ሙሉ ስም፦ الشيخ أحمد بن عمر بن موسى بن وداجو بن سهل الور هيمني مولداً نزيل درّا ማለት፦ ሼክ አህመድ ኢብን ዑመር ኢብን ሙሳ ኢብን ወዳጆ ኢብን ሰህል፤ በወረ ሂመኖ የተወለዱ፣ በደራ የኖሩ የሐነፊ ፊቅህ ሊቅ ነበሩ ይላል። ከዚህ የሚታየው፦ ወረ ሂመኖ (የትውልድ መሠረት) ↓ ሰህል ↓ ወዳጆ ↓ ሙሳ ↓ ዑመር ↓ ሼክ አህመድ ↓ ሼክ ሙሐመድ ወሌ በጣም ጠቃሚ የሆነው ሌላ መረጃ ምንጩ ሼክ አህመድ በ1334 ሂጅራ (1916 እ.ኤ.አ. ገደማ) ወደ ደራ (دَرّا) እንደተዛወሩ ይገልጻል። በዚያም ለረጅም ጊዜ አስተምረው፣ ብዙ ዓሊሞችን አፍርተው እንደነበር ይጠቅሳል። ከ50 በላይ መጻሕፍትም እንደጻፉ ተመዝግቧል። እንዲሁም ልጃቸው ሼክ ሙሐመድ ወሌ የአባታቸውን የሕይወትና የመንቆራት ታሪክ «الكبريت الأحمر في مناقب الشيخ أحمد بن عمر» በሚል ራሱን የቻለ መጽሐፍ እንደጻፉ ይህ ምንጭ ይጠቅሳል። ስለዚህ አሁን ያለን ማስረጃ በጣም ጠቃሚ ነው፦ “ወረ ሂመኖ” የሼክ አህመድ የትውልድ መጠሪያ ነው፤ “ደራ” ደግሞ በኋላ የኖሩበት/የሰሩበት ቦታ ነው። ይህን ሁለቱን መለየት አስፈላጊ ነው። የወረ ሂመኖ ታሪካዊ ሁኔታ ወረ ሂመኖ ከሰባት ቤቶች ወሎ” (Säbat Bet Wällo)** መካከል አንዱ ነበር። እነዚህ የኦሮሞ መነሻ ያላቸው የዘር/የፖለቲካ ቡድኖች በዘመነ መሳፍንት የወሎን የኃይል ግንኙነት ይወስኑ ነበር። በ19ኛው ክፍለ-ዘመን የወሎ ሙስሊም ኦሮሞ መንግሥታት መካከል Warra Himano አንዱ እንደነበር የJournal of Oromo Studies ምንጭም ያረጋግጣል። � OSA - Oromo Studies Association 🔎 “Himano” ስም ከየት መጣ? ይህ ጉዳይ ገና የተወሰነ አይደለም። ምንጩ Hibano ከተባለ የኦሮሞ ቅድመ-አያት ጎሳ ስም የተገኛ ነው።