ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ_ ጀግና ዋዩ ዋሴ

ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ_ ጀግና ዋዩ ዋሴ [Miki Sultan Barento] በወቅቱ የነበረውን የጦር አበጋዝነት እና የአርበኞቹን ጽናት አሊ ሙሄ የተባለው አጫዋች በሚከተለው ታዋቂ ቀረርቶና ፎክሮ ገልጾታል፡ > "ጀምበር መሸች ብሎ ሲወረወር፣ አባ ይርጋ ባሬ በለው ግፋው ሲለው፣ > አሽከሮቹ መልአክ እሱ እንደ እግዚአብሔር፣ ይዟቸው ሲሰለፍ ዓይኑ እንኳን አይፍር፣ > ሲያግረመርም ያድራል እንደ አራስ ነብር..." በ1934 ዓ.ም (እ.ኤ.አ በ1943) በራያና በወጀራት አካባቢ የተካሄደውን የትጥቅ ትግል እና የራያ ኦሮሞዎችን ተጋድሎ በጥልቀት የሚተነትን ጠንካራ ታሪካዊ ማስታወሻ ነው። በወቅቱ የነበረውን የጭቆና ፖለቲካ፣ ነገሥታቱ በሕዝቡ ላይ የነበራቸውን አመለካከት፣ እንዲሁም ሕዝቡ ለአስተዳደራዊ በደል የነበረውን እምቢተኝነት በግልጽ ያንጸባርቃል። በጽሑፍህ ውስጥ ጎልተው የሚታዩ ቁልፍ የታሪክ ጭብጦች፡- * የመሪዎቹ የዘር ሐረግና ጀግንነት፡- በተለይም የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ (ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ) እንዲሁም የሌሎችም በርካታ የራያ እና የወጀራት የጦር አበጋዞች ተሳትፎ። * ዓለም አቀፋዊ ተሳትፎ እና የአየር ድብደባ፡- የራያ አርበኞች የእንግሊዝና የአሜሪካን የጦር መኮንኖች በማጥቃት መሣሪያ መማረካቸው፣ እንዲሁም ይህንን ተከትሎ በኢትዮጵያ ታሪክ ለመጀመሪያ ጊዜ የውጭ የጦር አውሮፕላን በመጠቀም በራያ ሕዝብ ላይ የተፈጸመው ጥቃት። * የአፄ ኃይለሥላሴ የክተት አዋጅ፡- ማዕከላዊው መንግሥት አመጹን ለመቀልበስ የትግራይን ገዥዎች በማስተባበር በራያ ሕዝብ ላይ ያዘመተው ጦር እና ያስከተለው የሕይወት መጥፋትና የንብረት (የከብት) ዘረፋ። የቀረበው የታሪክ ትርክት የራያ ሕዝብ ማንነቱን፣ ክብሩን እና መብቱን ለማስከበር የከፈለውን ከፍተኛ መሥዋዕትነት በጉልህ የሚያሳይ ነው። በተለይም የአባ ሴሩ እና የራያ/ወሎ መሪዎችን ታሪካዊ ቅርስ እንዲሁም የዘር ሐረግ በጥልቀት መመርመሩ የዚያን ዘመን ፖለቲካዊ እና ማህበራዊ እንቅስቃሴ በሚገባ ለመረዳት ትልቅ አስተዋጽኦ አለው። ከላይ በጠቀስከው ታሪክ ላይ በመመስረት፣ በተለይ የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ እና የራያ/ወሎ ታሪካዊ መሪዎች አስተዋጽኦ በጥቂቱ እንደሚከተለው ይተነተናል፡- 1. የአባ ሴሩ መስመር እና የታሪክ ስሮች በራያ እና በወሎ የታሪክ ማህደር ውስጥ አባ ሴሩ የሚለው መጠሪያ ከታላላቅ የቤተሰብ ሀረጎች እና ከክልሉ አስተዳዳሪዎች ጋር በጥብቅ የተያያዘ ነው። * የመሪነት እና የተጋድሎ ውርስ፡ በ1934 ዓ.ም (የቀዳማዊ ወያኔ አመፅ በሚባለው ወቅት) የራያ አበጋዞች ያሳዩት ቁርጠኝነት ከቀደሙት አባቶቻቸው የወረሱት ራሳቸውን የማስተዳደር እና የራስን ክብር የማስከበር ባህል አካል ነው። * የዘር ሐረግ ትስስር፡ ከ አባ ሴሩ ዶዮ፣ አባ ቶለ፣ አባ ሙሮዋ፣ አዴ፣ ሊበን፣ ብሊ እያለ የሚወርደው የዘር ሐረግ የራያ ኦሮሞ ሕዝብ በንጉሠ ነገሥቱ ሥርዓት ውስጥ የነበረውን ማህበራዊና ወታደራዊ መዋቅር የሚያሳይ ግልጽ ማስረጃ ነው። 2. የ1934 ዓ.ም የራያ አመፅ እና የውጭ ኃይሎች ጣልቃ ገብነት በወቅቱ የነበረው አመፅ በቀላሉ የክልል አማፅያን እንቅስቃሴ ብቻ አልነበረም፤ ይልቁንም፡- * የመሳሪያ እና ስልት የበላይነት፡ የራያ አርበኞች ከሁለተኛው የጣሊያን ወረራ የተረፉና የተቀሙ መሳሪያዎችን በመታጠቅ፣ እንዲሁም የእንግሊዝን የጦር ሰራዊት ስንቅና ህብረት በማስተጓጎል አቅማቸውን ገንብተዋል። * የአየር ድብደባው ጭካኔ፡ በወቅቱ ንጉሠ ነገሥቱ ከእንግሊዝ አየር ኃይል (Royal Air Force - RAF) ጋር በመተባበር በራያ እና አደቦ አካባቢ ያካሄዱት የአየር ድብደባ የብዙ ንፁሃንን ሕይወት ያጠፋ እና የሕዝቡን የብረት እምነት ለማንበርከክ የተደረገ የታሪክ ጠጠሻ ነው። 3. የከብት ዘረፋ እና የኢኮኖሚ ውድመት "እጁን ለኛ፣ ከብቱን ለእናንተ" የአፄ ኃይለሥላሴ ታዋቂ የደብዳቤ ትእዛዝ ("እጁን ለኛ ከብቱን ለእናንተ") በራያ ሕዝብ ኢኮኖሚ ላይ ከፍተኛ ጉዳት አድርሷል። * የቁስ አካል ማዳከም፡ የአካባቢውን አርሶ አደር እና አርብቶ አደር ንብረት ማስዘረፍ የሕዝቡን የኢኮኖሚ መሰረት በማፍረስ ለወደፊቱ አመፅ እንዳይነሳ ለማድረግ የታለመ ወታደራዊ ስልት ነበር። * ማህበራዊ ቁስል፡ ይህ ድጊት በራያ ሕዝብ እና በማዕከላዊው (እንዲሁም በትግራይ የንጉሱ አስተዳዳሪዎች) መካከል ላስቆጠረው ዘመናት የተሻገረ ቅሬታ እና የክፋፍለህ ግዛ ፖለቲካ ትልቅ ምክንያት ሆኗል። 1. የአባ ሴሩ መስመር ታሪካዊና ማኅበራዊ ትስስር የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ በራያ፣ በወሎና በዙሪያው ባሉ አካባቢዎች የነበረውን ማኅበራዊ፣ ፖለቲካዊና ወታደራዊ መዋቅር በግልጽ የሚያሳይ የትውልድ መስመር ነው። * ባሬንቶ አባሴሩ (ወረ ብሊ) መነሻ፡ የአባ ሴሩ መስመር ከቀሎ ባሬንቶ፣ ኦቦራ እና ወረ ብሊ ትስስር የሚመዘዝ ሲሆን፣ ከ አባ ሴሩ ዶዮ → አባ ቶለ → አባ ሙሮዋ → አዴ → ሊበን → ብሊ → ባሬንቶ ኦሮሞ ድረስ የሚዘልቅ ጥልቅ የትውልድ ግንኙነት አለው። * የቤተሰብ መዋቅርና ትስስር፡ * የአባ ሴሩ ልጆች፡ ባሬንቶ፣ ጋምባ፣ አድዬ፣ አባዬ፣ ካዮ እና አንሻ አባ ሴሩ ናቸው። * የአባዬ አባ ሴሩ ልጆች፡ ዶዮ፣ መዓሮ፣ ወዳጆ፣ አድዬ፣ ሮብሶ እና ጃኖ አባዬ ይገኙበታል። በጋብቻ የተደረገ ጥረት፡ ከወያኔ አመፅ አበጋዞች አንዱ ከነበሩት ከ ፊትአውራሪ ኩቤ አባ ቦና ወንድም ከመንገሻ አባ ቦና ልጅ (ከወዳጆ መንገሻ) ጋር የተመሠረተው የጋብቻ ትስስር፣ የአካባቢው መሪዎችና ባለባቶች ወታደራዊና ማኅበራዊ አቅማቸውን ለማጠናከር የተጠቀሙበት ስልት ነበር። 2. የቦራ ሰለዋ ጦርነት እና ታሪካዊ ሁኔታዎች የቦራ ሰለዋ ጦርነት በራያ አርበኞችና በማዕከላዊው ገዥ አካል/ተወካዮች መካከል የተካሄደ የሥልጣንና የአስተዳደር ግጭት መገለጫ ነበር። * የግጭቱ መነሻ፡ አፄ ኃይለ ሥላሴ የባሬንቶ አባ ሴሩን ተጽዕኖና ጀግንነት በመገንዘብ የፊታውራሪነት ሥልጣን የሰጧቸው ቢሆንም፣ በአላማጣ አካባቢ ገብር በማስገበርና በአስተዳደር ረገድ ከዳዳት ኃይሉ ከበደ ጋር አለመግባባት ተፈጠረ። የውጊያው ሂደትና ስልት፡ ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ አሽከሮቻቸውንና የራያን ሕዝብ በማስተባበር በቦራ ሰለዋ ቦታ ላይ ከኃይሉ ከበደ ጦር ጋር ገጠሙ። የባሬንቶ ጦር ተከዜን በመሻገር ባደረገው የቁርጠኝነት ዘመቻ የኃይሉ ከበደ ጦር ተሸነፈ። * ስነ-ቃልና የሕዝብ ግጥም፡ በወቅቱ የነበረውን የጦር አበጋዝነት እና የአርበኞቹን ጽናት አሊ ሙሄ የተባለው አጫዋች በሚከተለው ታዋቂ ቀረርቶና ፎክሮ ገልጾታል፡ > "ጀምበር መሸች ብሎ ሲወረወር፣ አባ ይርጋ ባሬ በለው ግፋው ሲለው፣ > አሽከሮቹ መልአክ እሱ እንደ እግዚአብሔር፣ ይዟቸው ሲሰለፍ ዓይኑ እንኳን አይፍር፣ > ሲያግረመርም ያድራል እንደ አራስ ነብር..." 3. ታሪካዊ ማጠቃለያ | የታሪክ ዘቅ | ዋነኛ ጭብጥና አገራዊ አንድምታ | | የአርበኝነት ስልት | በጣሊያን ወረራ ወቅት ሁለት ጭነት መኪና ሙሉ መሣሪያ በብልሃት ተቀብለው ለአሽከሮቻቸው ካደሉ በኋላ በረሃ መግባታቸው፣ የራያ አርበኞች ለውጭ ወራሪ ያልተንበረከኩ መሆናቸውን ያሳያል። | | የሕዝብና የመሪዎች ቁርኝት | "በባሬንቶ አምላክ" እስከመባል የደረሰው ህዝባዊ ከበሬታ፣ መሪዎቹ ከሕዝቡ ጋር የነበራቸውን ጥብቅ ትስስር ያመልክታል። | | የ1934 ዓ.ም አመፅ መነሻ | የቦራ ሰለዋ ውጊያን ጨምሮ የነበሩት የውስጥ ግጭቶችና በደሎች፣ በኋላ ላይ ለተከሰተው ታላቁ የ1934 ዓ.ም የራያና ወጀራት አመፅ (ቀዳማዊ ወያኔ) መደላደል የፈጠሩ ታሪካዊ ኩነቶች ነበሩ። | ዋዩ ዋሴ በቆቦ፣ ራያና አካባቢዋ በፋሺስት ጣሊያን የወረራ ዘመን (1928–1933 ዓ.ም) ከተነሱትና የታወቁ የአካባቢው አርበኞችና ዘማቾች አንዱ ናቸው። 1. የታሪክ ሚና እና ተጋድሎ፦ * የደፈጣና የቁርጥ ቀን ውጊያዎች፦ ዋዩ ዋሴ በአካባቢው ተሬታማና ገደላማ መሬት ተጠቅመው የጣሊያን ጦር አሰስ ገሰስ እያለ ወደ ገጠራማው ክፍል እንዳይገባ በቆራጥነት በመመከት የሚታወቁ አርበኛ ናቸው። * የህዝብ ደህንነትና የርስት ጥበቃ፦ ፋሺስት ጣሊያን በአካባቢው ህዝብ ላይ የሚያደርሰውን ግፍና የርስት መቀማት በመቃወም፣ የአካባቢውን ህዝብ አስተባብረው በመሳሪያና በደፈጣ መከላከል አድርገዋል። 2. የህዝብ ባህልና የቃል ታሪክ፦ በራያና በቆቦ የቃል ታሪክ፣ በፉከራና በቀረርቶ ውስጥ የዋዩ ዋሴ ስም ከሌሎቹ አበጋዞች ጋር አብሮ የሚነሳ ሲሆን፣ የአካባቢው ህዝብ በጀግንነታቸው እንዲህ ይላቸዋል፦ > «ዋዩ ዋሴ የቆቦው አርበኛ፣ > በጠላት መሃል ገብቶ የማይተኛ፤ > ለሀገሩ ነፃነት ለርስቱ ተጋዳይ።» > 3. የታሪክ አሻራ፦ ዋዩ ዋሴ የቆቦና የአካባቢዋ ህዝብ ለሀገር ነፃነትና ለርስት ክብሩ ያደረገውን መስዋዕትነት ከሚያስታውሱት ታዋቂ ተጋዳዮች አንዱ ናቸው። #follower #highlight