ዶሪ ቱሉ በሀረ ነጋሽ

#ዶሪ #ቱሉ #የባሕር #ነጋሽ #ንጉስ [Miki Sultan Barento] የታሪካዊ ምንጩን በተለይም የፖርቱጋላዊው ቄስና ተጓዥ ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ 1520–1526 የጻፈውን ዘገባ በመመርመር የበለጠ ግልጽ መረጃ የሳየል። ዶሪ (Dori / Doori) ማን ነበር? ዶሪ በ16ኛው ዘመን መጀመሪያ፣ በ1520ዎቹ፣ ባሕር ነጋሽ (Barnagais/Bahr Negash) የነበረ ኃያል የአካባቢ ገዥ ነበር። የባሕር ነጋሽ ማዕረግ በዚያን ዘመን ከቀይ ባሕር ዳርቻና ከሰሜን ኢትዮጵያ/ዛሬዋ ኤርትራ አካባቢ ጋር የተያያዘ የገዥነት ማዕረግ ነበር። ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ በጽሑፉ በቀጥታ፦ 1520 አካባቢ ወደ ኢትዮጵያ ሲደርሱ “Dori was Barnagais” — ዶሪ ባሕር ነጋሽ ነበር — ብሎ ይመዘግባል። ዶሪ ከሞተ በኋላም ልጁ ቡላ (Bulla) በወቅቱ ወጣት ሆኖ በባሕር ነጋሽነት ተተካ። ዶሪ ከንጉሥ ልብነ ድንግል ጋር ያለው ዝምድና ሌሎች የታሪክ ማጠቃለያ ምንጮች ዶሪን የአፄ ልብነ ድንግል አጎት እንደነበር ይገልጻሉ። ይህ ማለት ዶሪ በሰሜናዊ አካባቢው ኃያል ገዥ ቢሆንም፣ ከኢትዮጵያዊው ንጉሣዊ የፖለቲካ ሥርዓት ጋር የተያያዘ ነበር ማለት ነው። ዶሪ የት ይገዛ ነበር? የዶሪ ዋና መቀመጫ ደብረዋ (Debarwa) እንደነበረ ምንጮቹ ይገልጻሉ። ሥልጣኑም ሐማሴን (Hamasien) ደጋማ አካባቢዎችን እስከ ሒርጊጎ (Hirgigo) የቀይ ባሕር ወደብ ድረስ ይደርስ ነበር ተብሏል። “ዶሪ” የኦሮሞ ስም ነው? በምስሉ ውስጥ የተጻፈው “ዶሪ ቱሉ” የሚለው ስም እና የአልቫሬዝ የጻፈው Dori/Doory በእርግጥ አንድ ሰው መሆናቸውን ለማረጋገጥ የመጽሐፉን ሙሉ ገጽ/ምንጭ ማየት ይጠቅማል። ከፈለግህ፣ ቀጥሎ “ዶሪ → ቡላ → አዲቢ → ሌሎች ባሕር ነጋሾች” የሚለውን የ1520–1550 የዘርና የሥልጣን ሐረግ የዶሪን ጉዳይ በዋና ምንጭና በኋላ በተደረጉ ጥናቶች ላይ አመሳክረው ስመለከተው፣ “ዶሪ ኦሮሞ ነበር” የሚለው ጥያቄ ከቀድሞ ምላሼ የበለጠ ማስረጃ ያለው ጉዳይ ነው። 1. ዋናው ምንጭ ምን ይላል? የፖርቱጋላዊው ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ የ1520–1526 ዘገባ በቀጥታ፦ Dori ባሕር ነጋሽ ነበር፤ ከሞተ በኋላ ልጁ Bulla(ቡላ) በ10–12 ዓመቱ ተተካ ይላል። ከዚያም Bulla(ቡላ) በንጉሡ ትእዛዝ ከሥልጣኑ ተነስቶ፣ በኋላ Adiby ባሕር ነጋሽ ሆነ። ይህ በጣም ጠንካራ ማስረጃ ነው፤ ምክንያቱም አልቫሬዝ በዚያን ጊዜ በአካባቢው ነበር። 2. “ዶሪ” እና ኦሮሞ ቋንቋ በJournal of Oromo Studies የታተመ ጥናት ይህንን ማስረጃ በተለየ መልኩ ይተነትናል። ጥናቱ አልቫሬዝ የጠቀሳቸው Doorii እና Bula/Bulaa የተለመዱ የኦሮሞ ስሞች እንደሆኑ ይገልጻል። በተለይ Doorii ከGadaa የዕድሜ ደረጃዎች አንዱ መሆኑን ይጠቅሳል። ይህ ደግሞ በሌላ የኦሮሞ ቋንቋ ምንጭ ይረጋገጣል፤ Doorii በGadaa የዕድሜ ደረጃ 57–64 ዓመት የሚወክል ስም ነው። 3. ይህ ማለት ዶሪ በእርግጥ ኦሮሞ ነበር ማለት ነው? እዚህ ጥንቃቄ ያስፈልጋል። ማለት የምንችለው፦ > ዶሪ የሚለው ስም ከኦሮሞ ቋንቋና ገዳ ጋር ጠንካራ ተመሳሳይነት አለው፤ እንዲሁም ልጁ Bulla/(ቡላ) Bulaa የሚለውም የኦሮሞ ስም ነው። 4. የሚገርመው ነገር — ዶሪ እና ቡላ የአልቫሬዝ ዘገባ ይህን የቤተሰብ ግንኙነት በግልጽ ያሳያል፦ ዶሪ (Dori / Doorii) │ │ ልጅ ▼ ቡላ (Bulla / Bulaa) │ │ ከዶሪ በኋላ ▼ ባሕር ነጋሽ ሆነ አልቫሬዝ ዶሪ ሲሞት Bulla (ቡላ) የ10–12 ዓመት ልጅ እንደነበር በግልጽ ጽፏል። በተለይ የፍራንሲስኮ አልቫሬዝ የመጀመሪያ ዘገባ እና በአክሱም/ደብረዋ ላይ የተደረገ የታሪክ ጥናት በማነጻጸር የ1520–1530ዎቹን ተከታታይ ሥልጣን እንዲህ ማቅረብ ይቻላል። የባሕር ነጋሾቹ ተከታታይ — 1520ዎቹ ጊዜ ባሕር ነጋሽ ግንኙነት/ማስታወሻ 1520 አካባቢ ዶሪ (Dori / Doorii ) በአልቫሬዝ ዘገባ የወቅቱ ባሕር ነጋሽ ከዶሪ ሞት በኋላ ቡላ (Bulla / Bula) የዶሪ ልጅ፤ በወቅቱ 10–12 ዓመት ያህል ቀጥሎ ራስ ናቢያት (Ras Näbiyat) ለሁለት ዓመታት ያህል ከዚያ አዲቢ (Adiby ) ቀጣዩ ባሕር ነጋሽ ይህ ተከታታይ በአልቫሬዝ የተጻፈውን Dori → Bulla → Arraz Anubiata → Adiby የሚለውን ቅደም ተከተል ያሳያል። አንድ የዘመኑ ጥናት ግን Ras Näbiyat የሚለውን ስም በተጨማሪ ምንጮች አረጋግጦ በ1524–1526 አካባቢ ለሁለት ዓመት እንደነበረ ይጠቅሳል። 1. ዶሪ — በጣም አስፈላጊው ሰው ዶሪ በ1520 የፖርቱጋላውያን ልዑካን ወደ ኢትዮጵያ ሲገቡ ባሕር ነጋሽ ነበር። መኖሪያው ደብረዋ ነበር። አልቫሬዝ ዶሪን የንጉሥ ልብነ ድንግል አጎት እንደነበር እና ለንጉሡ ግብር እንደሚከፍል ጽፏል። የሥልጣኑም ከሐማሴን እስከ ሒርጊጎ ድረስ እንደደረሰ ይጠቀሳል። 2. ዶሪ → ቡላ ይህ የዘር ሐረግ በጣም ጠንካራ ነው። አልቫሬዝ በግልጽ “Bulla, his son” ማለትም “ቡላ፣ ልጁ” ብሎ ጽፏል። ቡላ የዶሪን ሞት ተከትሎ ባሕር ነጋሽ ሆነ፣ ግን ወጣት ስለነበር ወደ ንጉሡ የንጉሣዊ ቤት ተጠርቶ ከሥልጣኑ ተነሳ። ስለዚህ፦ Doorii = የኦሮሞ ስም/የGadaa ቃል መሆኑ ጠንካራ ማስረጃ አለው። ነገር ግን፦ Doorii የተባለው የ1520ው ባሕር ነጋሽ በዘር ኦሮሞ ነበር የሚለውን በቀጥታ ከታሪካዊው ማረጋገጥ ይቻላል። ስለዚህ ይህን እንደ ታሪካዊ ጥያቄ/ጠንካራ ምልክት መያዝ ይሻላል። የተሻሻለው የሥልጣን ሐረግ ዶሪ / DOORII │ ባሕር ነጋሽ │ │ ልጅ ▼ ቡላ / BULLA │ ─────────┘ │ ▼ ራስ ናቢያት (≈1524–1526) │ ▼ አዲቢ / ADIBY ይህ የሥልጣን ተከታታይ ነው፤ ከዶሪ ወደ ቡላ ብቻ የአባት–ልጅ ዝምድና በቀጥታ ተመዝግቧል። በተለይ የሚገርመው: የቅርብ ጊዜ የደብረዋ ጥናት “Dori” ከ Daruy Fagäga የቀድሞ ባሕር ነጋሽ እንደነበረ ይጠቁማል። [የFrancisco Alvares የ1520–1527 ዘገባ — ዋና የታሪክ ምንጭ] #follower