የወሎ ኦሮሞ ገዥ ቤቶች (Chiefdoms)

የወሎ ኦሮሞ ገዥ ቤቶች (Chiefdoms) ★ Miky Sultan Barento ★ ከወሎ ኦሮሞ ታሪክ ምንጮች መሠረት፣ ወራ ሂማኖ (Warra Himano) ብቻ ሳይሆን በወሎ ውስጥ በተለያዩ ዘመናት በአካባቢያዊ ደረጃ የሚመሩ በርካታ የኦሮሞ ገዥ ቤቶች/Chiefdoms ነበሩ። ⚠️ “ሰባቱ ቤቶች” የሚለው ዝርዝር በሁሉም ምንጮች አንድ ዓይነት አይደለም። በታሪክ ጥናቶች፣ በቃል-ታሪክ እና በአካባቢያዊ ትውፊቶች መካከል ልዩነት ይታያል። ዋና ዋና የወሎ ኦሮሞ ገዥ ክልሎች/ቤቶች 1️⃣ ወራ ሂማኖ (Warra Himano) በደቡብ ወሎ ከነበሩት ኃያላን የኦሮሞ የፖለቲካ ክልሎች አንዱ ነበር። የማማዶች (Mammadoch) ሥርወ-መንግሥት በዚህ አካባቢ ትልቅ ሚና ነበረው። 2️⃣ ቃሉ (Qallu/Kāllu) በቦርካና ወንዝ የላይኛው ተፋሰስ አካባቢ ትልቅ የፖለቲካ ተፅዕኖ የነበረው ክልል። ከአልቡኮ (Albuko) እና አርቱማ (Artumma) ጋርም የተያያዘ ነበር። 3️⃣ አልቡኮ (Albuko) በወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ ክፍፍል ውስጥ የሚጠቀስ አካባቢ፣ የራሱ የአካባቢ አለቆች የነበሩት። 4️⃣ ቦረና (Borana) በ19ኛው ክፍለ-ዘመን የወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ ክልል እንደነበረ በተለያዩ ምንጮች ይጠቀሳል። 5️⃣ ወራ ባቦ (Warra Babbo) ከቃሉ እና ከታሁላደሬ ጋር የተያያዘ የአካባቢ የፖለቲካ ኃይል። 6️⃣ ታሁላደሬ (Tāhuladere/Tehooladere) በወሎ የኦሮሞ የፖለቲካ ክፍፍሎች መካከል የሚጠቀስ አካባቢ። 7️⃣ ላጋ ጎራ (Laga Gora) 8️⃣ ላጋ ሂዳ (Laga Hida) 9️⃣ ላጋ አምቦ (Laga Ambo) እሺ። የጁ (Yajju) ቤተሰብን ከዝርዝሩ ላይ ጨምረን እንዲህ ይሆናል፦ 5️⃣ የጁ (Yajju) ቤተሰብ — በወሎ ኦሮሞ ታሪክ ውስጥ በተለይ በ18ኛውና 19ኛው ክፍለ-ዘመን ትልቅ የፖለቲካ ኃይል የነበረው የኦሮሞ ገዥ ቤት። የየጁ መሪዎች በጎንደር የኢትዮጵያ ንጉሣዊ ፖለቲካ ላይም ከፍተኛ ተፅዕኖ አሳድረዋል። በወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥም ከዋና ዋና የኦሮሞ ሥርወ-መንግሥታዊ ኃይሎች አንዱ ነው። በአንዳንድ የወሎ ትውፊታዊ የጎሳ/ክላን ዝርዝሮች ደግሞ፦ ➡️ Warra Himano ➡️ Warra Qallu ➡️ Laga Gora ➡️ Tahuledere ➡️ Borana ➡️ Laga Ambo ➡️ Laga Hida ➡️ Warra Illu ተብለው ይጠቀሳሉ። 🔎 በተለይ የ“ሰባቱ ቤቶች” ጉዳይ ሌላ የወሎ ታሪክ ጥናት ደግሞ “Seven Houses / ሰባቱ ቤቶች” ሲያቀርብ፦ 1. Ali Bēt 2. Abbay Bēt 3. Chirecha 4. Lege Hida 5. Lege Gora 6. Lega Ambo 7. Warra Himano በማለት ይዘረዝራል። ⭐ Ali Bēt እና Abbay Bēt በተለይ ከChufā/Ciffa (ጩፋ) ቤተሰብ ጋር በቀጥታ የሚገናኙ ናቸው። በEncyclopaedia Aethiopica የተጠቀሰው መረጃ የAli Bēt፣ Abbay Bēt እና Gimbā የቀድሞ አለቆች የChufā ቤተሰብ ዘሮች እንደነበሩ ያመለክታል። 📌 ዋናው መደምደሚያ የወሎ ኦሮሞ ፖለቲካ ታሪክ በወራ ሂማኖ ብቻ አይገደብም። በተለያዩ ዘመናት እና ምንጮች Warra Himano፣ Qallu፣ Albuko፣ Borana፣ Warra Babbo፣ Tahuledere፣ Laga Gora፣ Laga Hida፣ Laga Ambo፣ Ali Bēt፣ Abbay Bēt፣ Chirecha እና ሌሎችም የአካባቢ የፖለቲካ ኃይሎች/ገዥ ቤቶች እንደነበሩ ይጠቀሳሉ። 👉 ስለዚህ “የወሎ ኦሮሞ ገዥ ቤቶች” በሚል ርዕስ ሲጠና፣ እያንዳንዱን ቤት ከመሪዎቹ፣ ዘመናቸው፣ የግዛት አካባቢያቸው እና የዘር ሐረጋቸው ጋር በተናጠል መመርመር ያስፈልጋል። ★ Miky Sultan Barento ★ #yejjudaynasty #worahimano #wollo https://mikysultan.blogspot.com https://t.me/Oromo_geography