የአባይ ቤት፣ ዓሊ ቤት እና የጩፋ (Chufā) ቤተሰቦች።

የአባይ ቤት፣ ዓሊ ቤት እና የጩፋ (Chufā) ቤተሰቦች። ★ Miky Sultan Barento ★ በታሪካዊ ምንጮች የወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ አወቃቀርን ስንመለከት፣ የጩፋ (Chufā/Cufaa) ቤተሰብ ከአባይ ቤት (Abbay Bēt)፣ ዓሊ ቤት (ʿAlī Bēt) እና ጊምባ (Gimbā) ከተባሉ የአካባቢ የባላባት ግዛቶች ጋር የተያያዘ መሆኑን የሚያሳዩ ማስረጃዎች አሉ። 1️⃣ የChufā ቤተሰብ ቀደምት ሰዎች በተጠቀሰው የታሪክ ጥናት ላይ፦ «“...independent chiefdoms of ʿAlī Bēt, Abbay Bēt and Gimbā whose forefathers were the members of the Chufā family: Abbay ... Katamē and ʿAlī.”» ተብሎ ተመዝግቧል። ይህ ምንባብ እንደሚያሳየው፣ የዓሊ ቤት፣ አባይ ቤት እና ጊምባ የቀደምት አባቶች ከChufā family ጋር የተያያዙ ሰዎች ነበሩ። በስም የተጠቀሱትም፦ Abbay (አባይ) Katamē (ከተሜ) ʿAlī (ዓሊ) ናቸው። የትስስሩ አወቃቀር Chufā / Cufaa ⬇️ ├── Abbay → Abbay Bēt ├── Katamē └── ʿAlī → ʿAlī Bēt + Gimbā ስለዚህ ይህ ምንጭ በተለይ Chufā → Abbay / Katamē / ʿAlī የሚለውን የቤተሰብ ትስስር ለመገንዘብ ጠቃሚ ነው። 2️⃣ አባይ ቤት እና ዓሊ ቤት Abbay Bēt (አባይ ቤት) እና ʿAlī Bēt (ዓሊ ቤት) በወሎ የታሪክ ምንጮች ውስጥ እንደ የአካባቢ የባላባት ግዛቶች/chiefdoms ይጠቀሳሉ። በተጠቀሰው ምንባብ መሠረት፣ እነዚህ ከጋቲሮች (Gāttiroch) ግዛት በስተሰሜን ምዕራብ የነበሩ ነፃ የአካባቢ የአለቆች ግዛቶች ነበሩ። 3️⃣ “ሰባቱ ቤቶች” የወሎ በአንዳንድ የወሎ ትውፊታዊ/ታሪካዊ ዝርዝሮች Sebat Bet Wollo – ሰባቱ ቤቶች ተብለው የሚጠቀሱት፦ 1. Ali Bet — ዓሊ ቤት 2. Abay Bet — አባይ ቤት 3. Chirecha — ቺረቻ 4. Lege Hida — ለገ ሂዳ 5. Lege Gora — ለገ ጎራ 6. Lega Ambo — ለጋ አምቦ 7. Warra Himano — ወረ ሂማኖ ⚠️ ማስታወሻ፦ “ሰባቱ ቤቶች” የሚለው ዝርዝር በምንጭና በትውፊት መሠረት ሊለያይ ይችላል። ስለዚህ Ali Bet እና Abay Bet በሁሉም ምንጮች በቀጥታ “Chufā family” ናቸው ብሎ ማለት ከሚገኘው ማስረጃ በላይ መሄድ ይሆናል። የተረጋገጠው ግን ከላይ የተጠቀሰው Chufā family → Abbay, Katamē, ʿAlī የሚለው ትስስር ነው። 4️⃣ Wäldä Abay Chufa — ወልደ አባይ ጩፋ የChufa ስም በወሎ ታሪክ ውስጥ በሌሎች ታሪካዊ ሰዎችም ይታያል። Wäldä Abay Chufa (ወልደ አባይ ጩፋ) የተባለ የወሎ ታዋቂ ሰው በታሪካዊ ምንጮች ተጠቅሷል። ይህም “Chufa” የሚለው ስም በወሎ የቀድሞ የፖለቲካና የባላባት ታሪክ ውስጥ የተገኘ ስም መሆኑን ለመመርመር ወሳኝ ነው። 5️⃣ የ1842 የወሎ የፖለቲካ ክፍፍል Krapf በ1842 ባስቀመጠው የወሎ የፖለቲካ ሁኔታ መዝገብ፦ “Borana, capo Abbà Damtò” ተብሎ ተመዝግቧል። ይህም፦ Borana — መሪው አባ ዳምጦ (Abbà Damtò) ማለት ነው። በዚያው የ1842 የፖለቲካ ክፍፍል ውስጥ የተጠቀሱት፦ 🔹 Warra Himano — Imam Liban 🔹 Warra Qāllu — Berru Lubo 🔹 Laga Gora — Adera Bile 🔹 Tehuladere — Amade Abba Shawul 🔹 Borana — Abba Damto 🔹 Lega Ambo — Amade & Dawud Birale 🔹 Laga Hida — Hasan Dulo ናቸው። 6️⃣ የChufā ቤተሰብ የታሪክ ትስስር በአሁኑ የምንጭ ማስረጃ መሠረት በጥንቃቄ ልናስቀምጠው የምንችለው የትስስር ሰንሰለት፦ Chufā / Cufaa family ⬇️ Abbay — Katamē — ʿAlī ⬇️ Abbay Bēt — Gimbā — ʿAlī Bēt ነው። ይህ በተለይ የChufā family ከታሪካዊ ወሎ የኦሮሞ የፖለቲካ አወቃቀር ጋር የነበረውን ትስስር ለመመርመር ጠንካራ መነሻ ይሆናል። https://mikysultan.blogspot.com ★ Miky Sultan Barento ★ የወሎ ታሪክን ከምንጭ እንመርምር!