#Gojjam_ጎጃም ታሪክ

በታሪክ የኦሮሞ መኖሪያ የነበረበት ክልል ነው፤ ጎጃም በተለያዩ ዘመናት ኦሮሞ፣ አገው፣ ጉሙዝ፣ ዳሞት፣ ጋፋት እና አማራ ሕዝቦች የተገናኙበትና የተዋሃዱበት ቦታ ነበር። የኦሮሞ መኖር በጎጃም [Miki Sultan Barento] 16ኛው ክፍለ ዘመን: ምንጮች ኦሮሞዎች በጎጃም ውስጥ ጉልህ መኖሪያ እንደመሠረቱ ያሳያሉ። 1586: የኦሮሞ ኃይሎች በምስራቃዊ ጎጃም ወደ ማንገስቶ የንጉሣዊ ካምፕ ላይ ጥቃት አደረጉ። በዚያም ማጫ፣ ቱላማ እና ባረንቱ ቡድኖች ተሳትፈዋል። ንጉሥ ሰርፀ ድንግልም ከኦሮሞ ቡድኖች ጋር በመተባበር አንዳንድን ኦሮሞዎች በጎጃምና ዳምቢያ እንዲሰፍሩ ያደረገ ፖሊሲ ነበረው። 17ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያም የኦሮሞ ሕዝቦች በጎጃም መስፈራቸው ቀጠለ፤ በተለይም የባረንቱና ሌሎች ቡድኖች ተጽእኖ ነበር። በኋላ የተቀመጡ ኦሮሞዎች ባሶ (Baso) የተባለ የኦሮሞ ቡድን በጎጃም ሰፍሮ ከጊዜ በኋላ ከክርስቲያን የጎጃም ማኅበረሰብ ጋር በጣም ተዋህዶ እንደነበር የታሪክ ጥናቶች ያሳያሉ። ቻርልስ ቤኬ (Charles Beke) በ1840ዎቹ የጎጃም ኦሮሞዎችን ስለመጻፉም ማስረጃ አለ። ስለዚህ አጭር መደምደሚያ: > ጎጃም በታሪክ የኦሮሞ መኖሪያ የነበረበት እና በተለይ ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የማጫ፣ ቱላማ፣ ባረንቱ እና ሌሎች የኦሮሞ ቡድኖች የተገኙበት ክልል ነው። 1. 16ኛው ክፍለ ዘመን — ማጫና ቱላማ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ማጫ (Macha) እና ቱላማ (Tulama) የቦረና ክፍል የሆኑ ኦሮሞዎች ወደ ሰሜን በመንቀሳቀስ ከወለጋና ሸዋ አካባቢ በኋላ ጎጃምንም የሚያካትቱ አካባቢዎች ደረሱ። የማጫና ቱላማ የሰሜን እንቅስቃሴ በታሪክ ምንጮች በግልጽ ተመዝግቧል። 2. 1586 — በጎጃም የተፈጠረው ታላቅ ግጭት 1586 ዓ.ም. የኦሮሞ ኃይሎች በምስራቃዊ ጎጃም በማንገስቶ (Mangesto) የነበረውን የንጉሥ ሰርፀ ድንግል ካምፕ አጠቁ። የተሳተፉትም፦ ማጫ (Macha) — ከግንደበረት አቅጣጫ ቱላማ (Tulama) — ከአሞናትና ዋለቃ አቅጣጫ ማራዋ (Marawa) — ከባረንቱ ክፍል ወሎ (Wallo) — ከባረንቱ ክፍል እነዚህ ከሶስት አቅጣጫ በአንድ ጊዜ መጥተው የንጉሣዊውን ካምፕ አጠቁ። 3. ባሶ–ሊበን በጎጃም ያለው ባሶ–ሊበን (Baso Liben) የሚለው ስምም ከኦሮሞ ታሪክ ጋር ይያያዛል። የታሪክ ጥናቶች ባሶና ሊበን የተባሉት ስሞች ከኦሮሞ ሰዎች ጋር እንደተያያዙ ይጠቁማሉ። እንዲሁም በ1842 የጎጃምን የጎበኘው Charles Beke በዚህ አካባቢ የኦሮሞ ቡድኖች መስፈራቸውን ጽፏል፤ የአንዳንድ ኦሮሞ ጎሳዎች ስም ለአካባቢው የወረዳ ስሞች እንደሆነም ተጠቅሷል። 4. 17ኛው ክፍለ ዘመን 1600–1618 ዙሪያ ያሉ ምንጮች በአባይ ምዕራብ በኩል የኦሮሞ ቡድኖች በጎጃምና በበጌምድር መስፈራቸውን ያሳያሉ። ንጉሥ ሱሰንዮስም ከኦሮሞ ቡድኖች ጋር በመተባበር አንዳንዶቹን በጎጃምና በበጌምድር እንዲሰፍሩ አደረገ። 5. በጎጃም የቀሩ የኦሮሞ ስሞች በኋላ ዘመናት ኦሮሞዎች ከአካባቢው ሕዝብ ጋር በመዋሃዳቸው ምክንያት የጎጃም ኦሮሞ ማንነት በሁሉም ቦታ በግልጽ ሊታይ አይችልም። ግን Mécha (መጫ/ማጫ), Baso (ባሶ), Libän (ሊበን) የመሳሰሉ ስሞች ከኦሮሞ ቡድኖች ሰፈራ ጋር የተያያዙ የጎጃም ቦታ ስሞች መሆናቸው ተመዝግቧል። ስለዚህ “ጎጃም ኦሮሞ ሀገር ነበር?” ለሚለው ጥያቄ ትክክለኛው መልስ: ጎጃም ለረጅም ጊዜ ብቻውን የኦሮሞ ሀገር ነበር ማለት አይገባም፤ ነገር ግን ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ጉልህ የኦሮሞ ሰፈራ፣ ጦርነት፣ የፖለቲካ ተሳትፎና ቋሚ ማህበረሰብ እንደነበረበት ጠንካራ ማስረጃ አለ። ጎጃምን በአንድ ዘመን ብቻ ሳይሆን ከ13ኛ–17ኛ ክፍለ ዘመን በመመልከት የሚከተለው ምስል ይታያል። 1. አገው (Agaw) አገዎች በጎጃም ውስጥ ከቀድሞ ከተመዘገቡት ሕዝቦች መካከል ናቸው። የጎጃም አገዎች የራሳቸውን የፖለቲካ አደረጃጀት እንደነበራቸውና የJan/Žan የንጉሥ ማዕረግ እንደተጠቀሙ አንድ የባህር ዳር ዩኒቨርሲቲ ጥናት ይጠቅሳል። 2. ጉሙዝ (Gumuz) በተለይ በምዕራብ ጎጃምና በአባይ ሸለቆ አካባቢ ጉሙዝ ከቀድሞ ነዋሪዎች መካከል ነበሩ። የታሪክ ጥናቱ የአማራ ሰፈራ የቀድሞዎቹን Gummuz እና Agew የሰፈራ አቀማመጥ እንደቀየረ ይገልጻል። 3. አማራ ከ115ተኛ መጀምርያ –16ኛ ክፍለ ዘመናት በተለያዩ የፖለቲካ፣ የሃይማኖትና የሰፈራ ሂደቶች አማራዎች በጎጃም በስፋት መስፈራቸው ተመዝግቧል። 4. ጋፋት (Gafat) ጋፋት በጎጃም የነበረ አስፈላጊ ታሪካዊ ሕዝብ ነው። በተለይ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ጋፋት በጎጃም ጉልህ ሰፈራ እንደነበረው ጥናቱ በግልጽ ይጠቅሳል። 5. ዳሞት (Damot) ዳሞት በጎጃም ጋር በጣም የተያያዘ ታሪካዊ ክልል/ሕዝብ ነው። በ16ኛው ክፍለ ዘመን ዳሞት የመጡ ሰዎች በጎጃም ውስጥ ጉልህ ሰፈራ አድርገዋል። ከዚያም የዳሞት ስም ወደ ደቡብ ጎጃም አካባቢዎች መስፋፋቱ ተመዝግቧል። 6. ኦሮሞ ይህ በተለይ ጠቃሚ ነው። የታሪክ ጥናቶች በ16ኛውና 17ኛው ክፍለ ዘመን ኦሮሞዎች በጎጃም ውስጥ ሰፈራ እንዳደረጉ ያረጋግጣሉ። ሞሐመድ ሀሰን የጎጃም እና በጌምድር የኦሮሞ ሰፈራን በተለይ ከ1597–1607 እና ከ1600 በኋላ በዝርዝር ይመለከታል። እንዲሁም በጎጃም ውስጥ የኦሮሞ ጎሳ ስሞች እንደ የልማና፣ ደንሳ፣ ጎንቻ፣ ኢናርጌ፣ ጎዛመን እና እናማይ የተለያዩ አካባቢዎችን ስም እንደሰጡ የታሪክ ጥናት ይጠቅሳል። ዋናው የታሪክ ማጠቃለያ ሕዝብ በጎጃም የታየበት ዘመን/ሂደት አገው ከጥንት/መካከለኛ ዘመን ጀምሮ ጉሙዝ ከቀድሞ ነዋሪዎች አማራ በተለይ 13ኛ–16ኛ ክፍለ ዘመን ጋፋት በተለይ 16ኛ ክፍለ ዘመን ዳሞት በተለይ 16ኛ ክፍለ ዘመን ኦሮሞ በተለይ 16ኛ–17ኛ ክፍለ ዘመን ስለዚህ አንድ የተጠና የታሪክ ምንጭ ጎጃምን “Cushitic, Nilo-Saharan, Semitic እና Omotic” ቋንቋዎችን የሚናገሩ ሕዝቦች መኖሪያ እንደነበረ ይገልጻል፤ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ዳሞት፣ ጋፋትና ኦሮሞ ሰፈራዎች በተለይ ጉልህ ሆነዋል። #mikisultan #Ethiopia #gojjam