የወሎ ንዑስና ጥቃቅን ጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ታሪካዊ ዝርዝር

የወሎ ንዑስና ጥቃቅን ጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ታሪካዊ ዝርዝር በታሁላዳሬ፣ ሀይቅ፣ የጁ እና እስከ ወረ ባቦ ድረስ ባለው ሰፊ አካባቢ በታሪክ የተጠቀሱ በርካታ የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎችና ንዑስ ጎሳዎች ነበሩ። ብሬሊ (Brelli) እንደዘገበው፣ አረዶ፣ አርሌ፣ ጊርጊሮ፣ ሕበነ፣ መሳሮ፣ ሩጋ እና ታቤላ የተባሉ አነስተኛ የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ከ“አቦኖ” የወረዱበትን የወግ ታሪክ እንደያዙ ይጠቀሳል። ሌላ የወግ ትርክት ደግሞ ዲኮ አቦኖን የወረ ባቦ ቅድመ አያት አድርጎ ያቀርባል። ከተጠቀሱት ሌሎች ንዑስ ጎሳዎች መካከል፦ • ወራ ታያ(ወረጣየ) • ወረ አቢቹ • ወራ ዋዩ • ሲባ • ቦሩ ጨፋ • ሩጋ • ሰዮ ይገኙበታል። የ“ወሎ” ስምና የጎሳ ወግ ከቆየ የቃል ታሪክ አንዱ አተረጓጎም፣ ወሎን ከባሬንቱማ ኦሮሞ የሸነን ባሬንቶ ቅርንጫፍ ጋር ያያይዛል። በዚህ ወግ መሠረት “ወሎ” የሚለው ስም ከቅድመ አያት ስም እንደመጣ ይነገራል። የተለያዩ የወግ ዘር ሐረጎችም ወሎን በስድስት ዋና የወራ ቡድኖች ይዘረዝራሉ፦ ወራ ቡኮ፣ ወራ ጉራ፣ ወራ ኖሌ ኢሉ፣ ወራ ካራዩ፣ ወራ ኢሉ እና ወራ ኖሌ አሊ። የታሪክ ምንጮች በ1543 አካባቢ የተዘጋጀው የአባ ባሕርይ ዘገባ ከላይ የተጠቀሱትን የወሎ ቡድኖች በስም ይጠቅሳል። በ1840ዎቹ Krapf የወሎ አካባቢዎችን ሲዘረዝር፣ ወረ ሂማኖ፣ ወረ ቃሉ፣ ለገ ጎራ፣ ታሁላዳሬ፣ ቦረና፣ ለጋ አምቦ እና ለጋ ሂዳ የሚሉ ስሞችን ያቀርባል። Huntingford ደግሞ የወሎ ጎሳዎችን በሰፊ ዝርዝር ያቀርባል፤ ከተጠቀሱትም መካከል አሊ ቤት፣ አባይ ቤት፣ ጭራቻ፣ ለገ ሂዳ፣ ለገ ጎራ፣ ለገ አምቦ፣ ወረ ሂማኖ፣ ኮሬብ፣ ሩጋ እና ሳጋራት ይገኛሉ። በደቡብ ምስራቅ ወሎ ደግሞ አርጡማ፣ ጂሌ፣ ፉርሲ፣ ሪቄ እና ደዌይ የሚሉ ቡድኖች በታሪካዊ ዘገባዎች ይጠቀሳሉ። “ሳዳቻ” ኮንፌዴሬሽን አንዳንድ ትርክቶች ወረ ካራዩ፣ ወራ ኢሉ እና ወራ ኖሌ አሊ ከ“ወሎ የጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን” ተለይተው “ሳዳቻ” (ሶስት) ኮንፌዴሬሽን እንደመሠረቱ ይገልጻሉ። ይህ ሂደት በ17ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ዙሪያ እንደተከሰተ የሚገልጹ ትርክቶች አሉ። ማስታወሻ፦ እነዚህ ዝርዝሮች ከተለያዩ የቃል ትውፊቶች፣ የታሪክ ጽሑፎችና የጉዞ ዘገባዎች የተሰበሰቡ ስለሆኑ የጎሳ ስሞች፣ የዘር ሐረግ እና የግዛት ወሰን በምንጭ መካከል ሊለያይ ይችላል። ስለዚህ “የወሎ ኮንፌዴሬሽን” እንደ አንድ ቋሚ የዘመናዊ ጎሳ ድርጅት ሳይሆን፣ በተለያዩ ዘመናት በተለያየ መልኩ የተገለጸ ታሪካዊ ማህበራዊ አደረጃጀት መሆኑን መገንዘብ ይገባል። ምንጭ/ማጣቀሻ፦ Brelli፣ Abba Bahrey፣ Krapf፣ Huntingford እና ሌሎች የወሎ ታሪክ ጥናቶች። ★ Miky Sultan Barento ★ #ወሎ #Walloo #Wollo #Oromo #Seenaa #ታሪክ #ወሎ_ኦሮሞ #የወሎ_ጎሳዎች