ሊቀ አባጋዝ ጩፋ — Liqa Makwas Abagaz Chufa

ሊቀ አባጋዝ ጩፋ — Liqa Makwas Abagaz Chufa የወሎ አውራጃ ከነፃነት መመለስ በኋላ የነበረው የአስተዳደር ታሪክ በታሪካዊ ምንጮች የሚገኘው ስም Liqa Makwas Abagaz Chufa ሲሆን፣ እርሳቸው ከወረ ሕመኖ (Worre Himeno) የመጡ መሪ መሆናቸው ተመዝግቧል። ★ Miky Sultan Barento ★ 📜 የ1941 ዓ.ም. ቀጥተኛ ማስረጃ የWollo Teklay Gizat ታሪክን የሚመለከት የGashaw Muhammed Motema ጥናት፦ «“Emperor Haile Selassie appointed Liqa makwas Abagaz Chufa of Worre Himeno as the Wollo Awraja Agar tabbaqi.”» በአማርኛ፦ “ንጉሠ ነገሥት ኃይለ ሥላሴ የወረ ሕመኖውን ሊቀ መኳስ አባጋዝ ጩፋን የወሎ አውራጃ አገር ጠባቂ/አስተዳዳሪ አድርገው ሾሙት።” ይህም አባጋዝ ጩፋ ከጣሊያን ወረራ በኋላ የወሎ አስተዳደር እንደገና ሲቋቋም ከፍተኛ የአስተዳደር ሚና እንደነበራቸው ያሳያል። 🏛️ የደሴ አስተዳደር እና ልዑል አስፋ ወሰን ከነፃነት መመለስ በኋላ Liqa Makwas Abagaz Chufa የወሎ አውራጃ ጊዜያዊ አስተዳዳሪ/አገር ጠባቂ ሆነው ሲሰሩ፣ በሰኔ 1941 ዓ.ም. ልዑል አስፋ ወሰን ኃይለ ሥላሴ ወደ ደሴ ደርሰው የነበረውን ኃላፊነት ተረክበው የወሎ ገዥ-ጠቅላይ አስተዳዳሪ ሆኑ። 📂 የማህደር ማስረጃ የSouth Wollo Administrative Office Archive (SWAOA) ሰነዶችም ስማቸውን ያሳያሉ፦ • Crown Prince's Office → Liqe Mkwas Abegaz File No. 260/33 — 1933 ዓ.ም. ይህ ማህደራዊ ማስረጃ አባጋዝ ጩፋ ከ1941 በፊትም በከፍተኛ የመንግሥት ማዕረግ የተመዘገቡ ሰው መሆናቸውን ያመለክታል። 🗺️ ወረ ሕመኖ በኋላ የወሎ አውራጃ የአስተዳደር ድንበሮች እንደገና ሲደራጁ፣ ወረ ሕመኖ (Worre Himeno) ከተመሰረቱት የወሎ አውራጃዎች አንዱ ሆኖ ተመዝግቧል። ስለዚህ፣ Liqa Makwas Abagaz Chufa ➡️ Worre Himeno መሪ ➡️ የወሎ አውራጃ Agar Tabbaqi ➡️ ከ1941 ዓ.ም. በኋላ በወሎ አስተዳደር ውስጥ ከፍተኛ ሚና የሚለው በታሪካዊ ምንጮች የሚደገፍ ጠንካራ መረጃ ነው። https://mikysultan.blogspot.com ★ Miky Sultan Barento ★ #Wollo #WoreHimeno #AbagazChufa #LiqaMakwas #WolloHistory #EthiopianHistory #OromoHistory

ወረ ኢሉ (Warra Illu) ጎሳ ውልድ — የዘር ሐረግ ፍለጋ ከደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር የወረ ኢሉ ገዥ

ወረ ኢሉ (Warra Illu) ጎሳ ውልድ — የዘር ሐረግ ፍለጋ ከደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር የወረ ኢሉ ገዥ ★ Miky Sultan Barento ★ 1. ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር የወሎ ኦሮሞ ወረ ኢሉ (Warra Illu) አለቃ እንደነበሩ በተለያዩ ምንጮች ተጠቅሷል። አንድ የታሪክ ምንጭ እሳቸውን “የወረ ኢሉ "Warra Illu"ጎሳ የወሎ ኦሮሞ ሙስሊም አለቃ” ብሎ ይገልጻል። 2. የዓሊ አባ ጂፋር ልጅ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር የደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ልጅ ነበሩ። በ1873 አካባቢ ከራስ መኮንን ወልደሚካኤል ጋር ተጋቡ። 3. ከዚያ የተወለደው ዳግማዊ አጼ ኃይለ ሥላሴ — ተፈሪ መኮንን የይሽምበት ዓሊ እና የራስ መኮንን ልጅ ነበሩ። ስለዚህ በዚህ ክፍል የተረጋገጠው የዘር ሐረግ፦ ወረ ኢሉ (ወሎ ኦሮሞ) ↓ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ራስ መኮንን ወልደሚካኤል ጋር ትዳር ↓ አጼ ኃይለ ሥላሴ (ተፈሪ መኮንን) በተጨማሪም ወረ ኢሉ ከወሎ ኦሮሞ ታላላቅ ቤቶች አንዱ እንደነበር የታሪክ ጥናቶች ያሳያሉ፤ ስለዚህ የወረ ኢሉን ታሪክ ከማምማዶች/ወረ ሕማኖ ገዢዎች ዘር ጋር በቀጥታ መቀላቀል አይገባም። በተለይ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋርን ከእሳቸው በፊት ከነበሩ የወረ ኢሉ አለቆች ጋር ለማያያዝ ፈለግሁ። የተረጋገጠው የዘር ሐረግ ወረ ኢሉ (ወሎ ኦሮሞ) ↓ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ራስ መኮንን ወልደሚካኤል ጋር ተጋቡ ↓ ልጅ ተፈሪ መኮንን — አጼ ኃይለ ሥላሴ ይህን የሚያረጋግጡ ምንጮች ይሽምበት የደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ልጅ እና የወረ ኢሉ የወሎ ኦሮሞ አለቃ ልጅ መሆኗን ይገልጻሉ። የታሪክ ጥናቶች ግን ወረ ኢሉ ከ“ሰባቱ ቤቶች ወሎ” አንዱ መሆኑን ያረጋግጣሉ፦ ወረ ሒማኖ፣ ወረ ቃሉ፣ ወረ ባቦ፣ ወረ ኢሉ፣ ወረ ቡኮ፣ ወረ አምቦ እና ለጋ ኢዳ። በተጨማሪም የወረ ኢሉ አካባቢ በ19ኛው ክፍለ ዘመን ከሌሎች የወሎ የፖለቲካ ሥልጣናት ጋር ተያይዞ ይታያል። ለምሳሌ የማመዶች ሥልጣን በወሎ ላይ ተስፋፍቶ ወረ ኢሉንም ያካተተ ነበር፤ ይህ ግን የማምማዶችን ዘር ከወረ ኢሉ የዘር ሐረግ ጋር እንድናመሳስል አያስችለንም። ስም| ማስረጃ ወረ ኢሉ| ከሰባቱ የወሎ ኦሮሞ ታላላቅ ቤቶች አንዱ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር| የወረ ኢሉ አለቃ ወይዘሮ ወለተ ጊዮርጊስ| የዓሊ አባ ጂፋር ሚስት ተብላ ተጠቅሳለች ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ| የዓሊ አባ ጂፋር ልጅ ራስ መኮንን| የይሽምበት ባል አጼ ኃይለ ሥላሴ| የይሽምበትና የራስ መኮንን ልጅ “ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር (Ali Abba Jiffar Gonshur)” የተገኘው ዋና ማስረጃ፦ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር የወሎ ኦሮሞ ወረ ኢሉ አለቃ እንደነበሩ በHerbert S. Lewis ሥራ ላይ ተመስርተው የተጠቀሱ ምንጮች ያረጋግጣሉ። የLewis መጽሐፍ Gurage, an Oromo Monarchy: Ethiopia, 1830–1932 ገጽ 41 እና A Galla Monarchy ገጽ 41 ተጠቅሰዋል። የተረጋገጠው የቤተሰብ ሰንሰለት ወረ ኢሉ — የወሎ ኦሮሞ የገዢ ቤት ↓ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር ↓ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ራስ መኮንን ወልደሚካኤል ↓ ልጅ ተፈሪ መኮንን — አጼ ኃይለ ሥላሴ ይሽምበት የዓሊ አባ ጂፋር ልጅ መሆኗን እና ዓሊ አባ ጂፋር የወረ ኢሉ አለቃ መሆናቸውን ሌሎችም ምንጮች ያረጋግጣሉ። ይህ ግን የወረ ኢሉ የቆየ የገዢ ቤት እንዳልነበረ ማለት አይደለም። የታሪክ ጥናቶች ወረ ኢሉን ከሰባቱ ታላላቅ የወሎ ኦሮሞ ቤቶች አንዱ ብለው ይዘረዝራሉ። እንዲሁም Mammadoch/Wara Himano የነበረውን የወሎ ኦሮሞ ሥልጣን ከወረ ኢሉ የዘር ሐረግ ጋር በቀጥታ መገናኘት አይገባም። የምንጭ ጥናቱ ወረ ኢሉን እና ወረ ሂመኖን እንደ ሁለት የተለያዩ የወሎ ቤቶች ይዘረዝራል። ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር — ✅ የወረ ኢሉ አለቃ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ — ✅ ልጃቸው አጼ ኃይለ ሥላሴ — ✅ የይሽምበት ልጅ ታሪካዊ ምንጭ ወረ ኢሉን በደቡብ ወሎ የነበረ ግዛት/ሰፈር እና ከወሎ ኦሮሞ የተዋቀሩት ታላላቅ የጎሳ ቡድኖች አንዱ እንደነበር ይገልጻል። ወረ ኢሉ “Warra Illu” የሚለውም የIllu ዘር/የኢሉ ቤተሰብ የሰፈረበት አካባቢ ከሚለው የመጣ ነው። የወሎ ሰባት ታላላቅ ቤቶች 1. ወረ ሕማኖ 2. ወረ ቃሉ 3. ወረ ባቦ 4. ወረ ኢሉ 5. ወረ ቡኮ 6. ወረ አምቦ 7. ለጋ ኢዳ 2. አስገራሚው ነገር — “ዘጠኙ ኢሉ” ሌላ የተገኘ ጽሑፍ “Salgan Iluu” (ዘጠኙ ኢሉ) የሚል ትውፊት ይጠቅሳል። እዚያ ኢሉ “Iluu” የሚለው ዘጠኝ ልጆችን የወለደ አንድ አባት/የዘር መስራች ስም እንደሆነ እና ዘጠኙ ልጆቹ መሬቱን ለመያዝ እንደተዘረጉ የአካባቢ ትውፊት ይገልጻል። የምንፈልገው የተሟላ የዘር ሐረግ የወረ ኢሉ ዘር ሐረግን ከድሮ መጻሕፍት፣ የOromo Studies ጥናቶች እና የአካባቢ ትውፊት ምንጮች በማነጻጸር የ9ኙን ውልዶች ስም በተናጠል እናየለን። በቀጥታ የወሎ ወረ ኢሉ ቤተሰብ ነው። ወረ ኢሉ የወሎ ኦሮሞ ከ“ሰባት ቤት ወሎ” አንዱ ነው። ወረ ኢሉ የሚለው የወረ ኢሉ መሠረታዊ የዘር ስም ነው፤ “Warra Illu” ማለት የIlluu lineage የሰፈረበት አካባቢ ማለት መሆኑ በታሪካዊ መዝገብ ተገልጿል። በወሎ የሚገኘው ወረ ኢሉ (Warra Illu) የወሎ ኦሮሞ ከሰባቱ ታላላቅ ቤቶች አንዱ ነው። ምንጩ በግልጽ “the settlement area of the Illuu lineage” ማለትም የኢሉ ዘር/ውልድ የሰፈረበት አካባቢ ብሎ ይገልጻል። ነገር ግን “ሰልገን ኢሉ (Salgan Iluu)” የሚባለው ሌላ ነው። ይህ በኢሉ አባ ቦር/ምዕራብ ኦሮሚያ የሚገኝ የኦሮሞ ዘር ስብስብ ነው፤ ስለዚህ ከወሎው ወረ ኢሉ ጋር በቀጥታ አንድ ላይሆንም ይችላል። ብዙ ወረ ኢሉ ጎሳ አሉ ከባሬንቶ ውልዶች። የሰልገን ኢሉ 9 ቡድኖች የጂማ ዩኒቨርሲቲ የኦሮሞ ጥናት ሰነድ የ“Salgee Iluu” የሚባሉትን 9 እንዲህ ይዘረዝራል፦ 1. ኢሉ (Iluu) — 9 ልጆች እንዳሉት ይጠቀሳል 2. ጮራ (Cooraa) — 8 ልጆች 3. ቡኖ (Bunnoo) — 7 ልጆች 4. ናኖ (Naannoo) — 6 ልጆች 5. ሁሩማ (Hurrama/Hurumu) — 5 ልጆች 6. መቱ (Mattuu) — 4 ልጆች 7. ዶራኒ (Doorannii) — 3 ልጆች 8. ሱፔ (Suphee) — 2 ልጆች 9. ቡሬ (Bure) — 1 ልጅ የጥናቱ አውድ በግልጽ Ilu Abbaa Bor, Odaa Doggii ነው። መደምደሚያ ስለዚህ አሁን የምንችለው የተረጋገጠ ነገር፦ ወሎ ወረ ኢሉ አንድ ታላቅ የወሎ ኦሮሞ የዘር ቤት ነው። የደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር እና የይሽምበት የቤተሰብ ሰንሰለት በምንጮች የሚደገፍ። https://mikysultan.blogspot.com #warraillu #ወረኢሉ #Aliabajiffar #ethiopianhistory #follower

የወረባቦ ዘር ሀረግ

የወረ ባቦ (Warra Babbo) የዘር ሐረግ እና የታሪክ እውነታዎች፦ የDiko Abono እና የAngoyé ትውልድ ድልድይ ★Miky Sultan Barento★ በወሎ የታሪክ እና የማህበረሰብ ጥናት ውስጥ የወረ ባቦ (Warra Babbo) አመጣጥና የዘር ሐረግ አወቃቀር ትልቅ ቦታ አለው። በተለይም በታዋቂው የታሪክ ተመራማሪ ፕሮፌሰር ሁሴን አህመድ (Islam in Wollo) እና በዶሜኒኮ ብሪኤሊ (Domenico Brielli - Ricordi Storici dei Uollo, 1945) መዛግብት መካከል ያለውን መረጃ ከአፍ ታሪኮች ጋር በማገናዘብ የጠራ አወቃቀር ማውጣት ይቻላል። 1. የባቦ (Babbo) ዋና ቅርንጫፎች የወረ ባቦ መስራች አባት ባቦ (Babbo) ሲሆን፣ ሁለት ዋና ዋና ልጆች ነበሩት፦ * Angoyé (አንጎዬ) * Miñña (ሚኛ) 2. የAngoyé ሰባቱ አበይት አባወራዎች የወረ ባቦን ዋና ዋና የጎሣና የአካባቢ ክፍፍሎች የመሰረተው የAngoyé መስመር ሲሆን፣ ሰባት ልጆች ነበሩት፦ * Amumé (ታላቁ / የበኩር ልጅ) * Alaku * Horda * Jarso * Harqo * Dalle Quyu * Diko Abono 3. የታሪክ ምንጮች መገናኘት (Diko Abono) በብሪኤሊ (Brielli) ጥናት ላይ “Diko Abono የወረ ባቦ የልጅ ልጅ ነው” የሚለው ትውፊት ይጥቀስ እንጂ፣ ቀጥተኛ የዘር ሐረጉ Babbo → Angoyé → Diko Abono እንደሆነ ያሳያል። ይህም በሁለቱ ምንጮች መካከል የነበረውን አባባል አጣጥሞ እውነታውን ያረጋግጣል። 4. የAbonno (Diko Abono) ሰባቱ ቅርንጫፎች በብሪኤሊ ገጽ 89 መዝገብ መሠረት ከAbonno የተወለዱት ሰባቱ አበይት ቤተሰቦች/ዘሮች፦ * Arrado * Arrele * Girgirrò * Hibano (Ibonno) * Matirrò * Ruga * Tabelà ይህ የተቀናጀ የታሪክ መረጃ የወረ ባቦን የትውልድ ግንኙነት፣ የቅርንጫፎቹን መያያዝ እና የአካባቢውን የማህበረሰብ አመጣጥ በግልጽ የሚያስረዳ ጠቃሚ የታሪክ ሰነድ ነው። https://mikysultan.blogspot.com #WolloHistory #WarraBabbo #EthioHistory #Genealogy #Wollo #የወሎታሪክ #ወረባቦ#mikysultanbarento#follower

Maqdallaa

#Maqdallaa — Biyya Oromoo Walloo keessatti gaara/marjaa( mooraa) ittisaa ture. Mootota Warra Himanoo lama — Queen of Wore Himano Mootittii Mastaawaat fi Mootittii Warqituu ★ Miky Sultan Barento ★ Galmee Encyclopaedia Britannica bara 1911 keessatti Maqdallaa “natural stronghold in the country of the Wollo Galla” jechuun ibsameera. Kana jechuun Maqdallaan naannoo Oromoo Walloo keessatti gaara uumamaan jabaa fi bakka ittisaa ta’e ture. Akkasumas, Mootichi Tewodros naannoo bara 1860 irraa eegalee Maqdallaa akka daangaa/marjaa waraanaa isaa isa ijoo godhatee qabachuu fi bulchitoota Walloo, keessumaa Warra Himanoo waliin walitti bu’iinsa waraanaa qabaachuu isaa madda seenaawaa keessatti ibsameera. Dabalataanis, odeeffannoon imala Krapf bara 1842 irraa argamu, Maqdallaan yeroo sana mooticha Imam Liibaan, bulchaa Warra Himanoo, qabiyyee/marjaa waraanaa inni qabu keessaa tokko akka turte agarsiisa. 2. Mootittiin Walloo Mastaawaat Ingilizoota waliin tumsa qabdi turte Kun ragaa cimaa qabu keessaa isa tokko. Qorannoon seenaa OSSREA tokko Mastaawaat yeroo mootummaa Tewodros keessa mootummaa isaa mormaa kan turte, bulchitoota naannoo Walloo keessaa tokko akka turte ibsa. Yeroo duulli Ingilizootaa bara 1868 dhufes, Mastaawaat Ingilizoota deeggaruu fi waliin hojjechuu ishee, akkasumas erga Maqdallaan tewedros ajjeefamee booda ykn maqdallaan qabamtee booda marjaan(mooraa) Maqdallaa isheedhaaf kennamuu isaa ibsa. Ragaan bara 1868 irraa argamu caalaatti kallattiidha. The Bombay Gazette, kan guyyaa 26 May 1868 maxxanfame, Mastaawaat: > “one of the rival queens of the Wollo Gallas”jechuun waama. Kana jechuun “mootittota Oromoo Walloo keessaa warra wal dorgoman keessaa tokko” jechuu dha. Maddi kun humnoonni naannoo Maqdallaa jiran Mastaawaat waliin hariiroo akka qabanis ibsa. 3. Humni Oromoo Walloo karaa Tewodros ittiin baqatu cufuufi irratti dhiibbaa qaba ture. Ragaan bara 1868 barreessame akka ibsutti, Imam Ahmad(Amadee) bashir, ilma Mastaawaat, naannoo Maqdallaa jiran keessa humna abbootii fardaa kuma hedduu irratti ajajaa dhiibbaa fi aangoo guddaa qaba ture. Tewodros Maqdallaa keessaa baqachuuf yeroo yaale, humnoonni Oromoo Walloo naannoo sana keessa jiran karaa inni baqatu cufanii akka ajjeefamu godhanii jiru. > “was owing to the way in which the hills around the fortress were occupied by the Gallas” jechuun ibsa. Hiikni isaa, “gaarran marjaa(mooraa) sana naannoo jiran humnoota Oromoon qabamanii turuu isaanii irraa kan ka’e” kara bahuun dhabee Tewodros gara gaara Maqdallaatti deebi’e jechuu dha. 4. Maqdallaan erga qabamtee tewdros eega ajjefameen booda Mastaawaatif kennamte. Kunis ragaa baay’ee barbaachisaa dha. Qorannoo seenaa tokko akka ibsutti, erga Ingilizootaa fi humnoonni Oromoo Walloo Maqdallaa qabatanii booda, marjaan Maqdallaa fi Mana Kiristaanaa Madhaanee’alaam Mastaawaatif kennaman. Maddi biraas erga Maqdallaan qabamtee booda, magaalaan sun: > “Wollo Galla Queen, Mastawat” jechuun “Mootittii Oromoo Walloo, Mastaawaat” tiif kennamuu isaa ifatti ibsa. 5. “Meeshaaleen waraanaa hundi Mastaawaatif kennaman” jechuun sirrii miti Ragaan jiru akka agarsiisutti, Ingilizoonni meeshaalee waraanaa Maqdallaa irraa booji'an bulchitoota naannoo gara garaa gidduutti qoodanii kennan. Fakkeenyaaf: Dejazmach Meshesha — qawwee 200, Bulchitoota Delanta fi Dawunt — tokkoon tokkoon isaanii qawwee 100,akka argatan galmeeffameera. Kanaaf: ❌ “Meeshaaleen waraanaa hundi Mastaawaatif kennaman” jechuu irra, ✅ “Maqdallaan Mastaawaatif kennamte; meeshaaleen waraanaa Maqdallaa tewedros irraa booji'aman immoo bulchitoota naannoo gara garaatiif qoodamanii kennaman” jechuun ragaa seenaawaa waliin kan walsimu dha. 6. Oromoo Walloo fi Tewodros gidduu mormiin ture Maddi seenaa tokko ifatti: > “The Wollo Galla … still remained in constant rebellion.”jedha. Hiikni isaa: “Oromoon Walloo … yeroo hunda fincila/mormii keessa itti fufe.” Kana irraa, bara mootummaa Tewodros keessatti humnoonni Oromoo Walloo mootummaa Tewodros mormaa turuu isaanii ragaan seenaa ni agarsiisa. Kanaaf, Meqdelaan duraanuu humnoota Oromoo Walloo waliin hariiroo qabdu turte; bulchitoonni Oromoo Walloo Tewodros mormaa turan; Mastaawaat Ingilizoota waliin tumsa qabdi turte; humnoonni Oromoo naannoo Meqdelaa keessa jiran karaa Tewodros ittiin baqatu irratti dhiibbaa qaba turan; erga duulli bara 1868 xumuramee boodas Meqdelaan Mastaawaatif kennamte. 7. Ragaa kallattii bara 1868 The Bombay Gazette — 26 May 1868 keessatti Mastaawaat: > “one of the rival queens of the Wollo Gallas”jedhamtee ibsamte. Akkasumas, maddi sun Warqituun Mastaawaat waliin dorgomaa akka turte fi uummanni Oromoo baay’een Mastaawaat deeggaruu akka turan ibsa. Kanaaf, ragaan bara 1868 kun Mastaawaat akka bulchituu/mootittii Oromoo Walloo tokkootti ilaalamuu ishee kallattiidhaan mirkaneessa. Xumura Ragaa kana hundaa walitti qabnee yoo ilaalle: Maqdallaan naannoo Oromoo Walloo keessatti argamtu, gaara uumamaan jabaa fi bakka waraanaa/ittisaa ta’e turte. Bara Tewodros keessa humnoonni Oromoo Walloo naannoo Maqdallaa keessatti humna siyaasaa fi waraanaa qabu turan. Mastaawaat immoo mootoota Oromoo Walloo keessaa tokko turtee, Tewodros mormuu fi bara 1868 Ingilizoota waliin tumsa qabaachuu ishee ragaan yeroo sanaa ni agarsiisa. Erga Tewodros kufee booda immoo Maqdallaan mastawat “Wollo Galla Queen, Mastawat” tiif kennamte. ★ Miky Sultan Barento ★ https://mikysultan.blogspot.com #Oromoo #Walloo #Meqdelaa #Mastaawaat #Warqituu #WarraHimanoo #Tewodros #SeenaaOromoo #WolloGalla

መቅደላ የወሎ ኦሮሞ አገር ምሽግ ነበረች

#መቅደላ የወሎ ኦሮሞ አገር ምሽግ ነበረች ሁለቱ የወረ ሕመኖ ንግሶች(Queen of Wore Himano) ንግስት መስታወትና ንግስት ወርቂት ወዳጆ ★Miky Sultan Barento★ 1911 የEncyclopaedia Britannica መዝገብ መቅደላን “natural stronghold in the country of the Wollo Gallas” ብሎ ይገልጻል። እንዲሁም አፄ ቴዎድሮስ ከ1860 ገደማ ጀምሮ እንደ ዋና ምሽጉ ለመያዝና ከወሎ ወረ ሂመኖ ገዝ ከነበሩት ጋ ጦርነት እንደ ነበረውና እንደመረጣት ይጠቅሳል። ከዚህ በላይ የክራፍ 1842 ጉዞ መረጃ መቅደላ በወቅቱ የወረ ሂማኖ ኢማም ሊባን ከነበራቸው ምሽጎች አንዷ መሆኗን ያሳያል። 2. የወሎ ንግስት መስታወት ከብሪታንያ ጋር ተባብራ ነበር ይህ በጣም ጠንካራ የሚደገፍ ነጥብ ነው። የOSSREA የታሪክ ጥናት መስታዋት በቴዎድሮስ ዘመን ከመንግሥቱ ጋር የተቃወመች የወሎ አካባቢ ገዢ ብሎ ይገልጻል። ከዚያም የብሪታንያ ዘመቻ ሲመጣ የብሪታንያን ድጋፍ እንደደገፈችና እና በ1868 የመቅደላ ምሽግ ለእሷ እንደተሰጠ ይጠቅሳል። ከዚህ የበለጠ ቀጥተኛ ማስረጃ የ1868 የBombay Gazette ዘገባ ነው። ዘገባው መስታዋትን “one of the rival queens of the Wollo Gallas” ብሎ ይጠራታል፣ ከመቅደላ አካባቢ የሚኖሩ ኃይሎችም ከእሷ ጋር እንደተያያዙ ያብራራል። 3. የቴዎድሮስ የማምለጫ መንገድ ላይ የወሎ ኃይል ተጽዕኖ ነበረው ይህም በ1868 የተጻፈ የዘመኑ ዘገባ ውስጥ ይታያል። ዘገባው የመስታወት ልጅ አህመድ በሺር የመቅደላ አካባቢ የሺዎች የሚቆጠሩ የፈረሰኛ ኃይሎች ላይ መሪ ተጽዕኖ እንደነበረው ይናገራል። እንዲሁም ቴዎድሮስ ጨንቆት ማምለጫ አንደፈለገ በመግለጽ ከእነዚህ የወሎ ኃይሎች ጋር መግባባት መፈለጉን ያሳያል። በሌላ የታሪክ ጥናት ደግሞ መስታዋትና ደጃዝማች መሸሻ የቴዎድሮስን የማምለጫ መስመር ለመዝጋት መስማማታቸው ተጠቅሷል። 4. ከመቅደላ በኋላ ምሽጉ ለማስቴዋት መሰጠቱ ይህ እጅግ ጠቃሚ ማስረጃ ነው። የታሪክ ጥናቱ ብሪታንያውያንና የወሎ ኦሮሞዎች መቅደላን ካሸነፉ በኋላ የመቅደላ ምሽግና መድኃኔዓለም ቤተክርስቲያን ለማስታዋት እንደተሰጡ ይጠቅሳል። እንዲሁም ሌላ ምንጭ መቅደላ ከተያዘች በኋላ ከተማዋ ለ“Wollo Galla Queen, Mastawat” እንደተሰጠች በግልጽ ይነገራል። 5. “መሣሪያዎቹ በሙሉ ለማስቴዋት ተሰጡ” የሚለውን ማስተካከል ያስፈልጋል የምንጮቹ ማስረጃ የሚያሳየው ብሪታንያውያን ከመቅደላ የተያዙ መሣሪያዎችን ለተለያዩ አካባቢያዊ መሪዎች መከፋፈላቸው ነው። ለምሳሌ ደጃዝማች መሸሻ 200 ጠመንጃዎች፣ የደላንታና ዳውንት መሪዎችም እያንዳንዳቸው 100 ጠመንጃዎች እንደተሰጣቸው ተመዝግቧል። ስለዚህ “መሣሪያዎቹን ሁሉ ለማስታዋት ሰጡ” ከማለት ይልቅ “መቅደላን ለመስታዋት ሰጡ፣ ከመቅደላ የተያዙ መሣሪያዎችም ለተለያዩ የአካባቢው መሪዎች ተከፋፈሉ” ማለት በምንጭ የተደገፈ ነው። 6. የወሎ ኦሮሞ ከቴዎድሮስ ጋር ያለው ተቃውሞ አንድ የታሪክ ምንጭ በግልጽ “The Wollo Galla … still remained in constant rebellion” ብሎ ይመዘግባል። ስለዚህ በ1868 የቴዎድሮስ ተቃዋሚዎች መካከል የወሎ ኃይሎች መኖራቸው በቂ ማስረጃ አለው። መቅደላ ከዚህ በፊት ከወሎ ኦሮሞ ኃይሎች ጋር የተያያዘች መሆኗ፣ የወሎ መሪዎች ከቴዎድሮስ ጋር ተቃርነው መቆማቸው፣ መስታዋት ከብሪታንያ ጋር መግባባቷ፣ የቴዎድሮስን የማምለጫ መንገድ ለመዝጋት የአካባቢያዊ ኃይሎች ሚና መኖሩ እና መቅደላ ከዘመቻው በኋላ ለመስታዋት መሰጠቷ—በተለያዩ ምንጮች ይደገፋል። 1. የ1868 ቀጥተኛ የብሪታንያ ዘገባ — በጣም ጠንካራ ማስረጃ The Bombay Gazette, 26 May 1868 የተባለው የዘመኑ ጋዜጣ ማስቴዋትን በግልጽ “one of the rival queens of the Wollo Gallas” ብሎ ይጠራታል። የማስቴዋት ልጅ ኢማም አህመድም በመቅደላ ዙሪያ በሚኖሩ በሺዎች የሚቆጠሩ ፈረሰኞች ላይ መሪ ተጽዕኖ እንዳለው ይገልጻል። ይህ ምንጭ ከሁሉ የሚያስደንቀው ነጥብ ደግሞ፦ የብሪታንያ መሪዎች ቴዎድሮስ ከመቅደላ ቢያመልጥ እንዳይሸሽ የወሎ ጋላዎችን ትብብር ለማግኘት እንደፈለጉና እንደ ጠየቁ በቀጥታ ይናገራል። > ማለትም የወሎ ኃይል ለብሪታንያውያን የወታደራዊ ጠቀሜታ ነበረው። 2. ቴዎድሮስ ከመቅደላ ለመሸሽ ሞክሮ ነበር ይኸው የ1868 ምንጭ በጣም ግልጽ ነው። የብሪታንያ ዘገባው ቴዎድሮስ ከመቅደላ ሊሸሽ ይችላል ተብሎ ስለተፈራ፣ በዙሪያው ያለውን የወሎ ኃይል ከእነሱ ጋር ለማስተባበር ጥረት መደረጉን ይገልጻል። ከዚያም ዘገባው የቴዎድሮስ ወደ መቅደላ መመለስ “was owing to the way in which the hills around the fortress were occupied by the Gallas” እንደሆነ ይገልጻል። 3. መቅደላ በወሎ ጋላ ግዛት ውስጥ ነበረች የBritish Captives in Abyssinia የዘመኑ መጽሐፍ መቅደላ በ**“territory of the Wallo Gallas”** ውስጥ በጂኦግራፊ እንደምትገኝ ይገልጻል። ከቴዎድሮስ በፊትም ከወሎ ጋላዎች ጋር በተያያዘች ምሽግ እንደነበረች ያብራራል። ሌላ የ1867 የእስረኛ ምስክርነትም መቅደላን በሰሜን ደውንት፣ በሌሎች አቅጣጫዎች ደግሞ “Wollo Gallas” እንደከበቧት ይገልጻል። 4. የመቅደላ ምሽግ ከቴዎድሮስ በኋላ ለማስቴዋት ተሰጠ ይህም በጣም ጠንካራ ነጥብ ነው። የBritish Foreign Office Historical Section የ1920 የታሪክ ማጠቃለያ የወሎ ጋላዎች በቴዎድሮስ ላይ በተደጋጋሚ ዘመቻ ቢደረግባቸውም በተቃውሞ እንደቀጠሉ ይገልጻል። ከዚያ 1868 ዘመቻ መጥቶ ቴዎድሮስ ከሞተ በኋላ፣ “The fortress was destroyed and the town given to the Wollo Galla Queen, Mastawat.” ብሎ ይመዘግባል። ይህ ማለት መቅደላ ከብሪታንያ ዘመቻ በኋላ ለወሎ ጋላ ንግሥት መስታዋት መሰጠቷ በኋላ የተጻፈ ብቻ ሳይሆን በታሪካዊ መዝገብ የተጠቀሰ ነጥብ ነው። 5. የወሎ ኦሮሞዎች ከቴዎድሮስ ጋር የነበራቸው ተቃውሞ የBritish Foreign Office ምንጭ በግልጽ፦ “The Wollo Galla … still remained in constant rebellion.” ብሎ ይጽፋል። ስለዚህ የወሎ ኃይሎች በቴዎድሮስ ዘመን ተደጋጋሚ ተቃውሞ ያደርጉ እንደነበር የታሪክ ምንጭ በቀጥታ ያረጋግጣል። “በመቅደላ ዙሪያ ያሉ የወሎ ኦሮሞዎች ኃይሎች በኮረብታዎች ላይ መሰማራታቸው ቴዎድሮስ ከሞከረው ማምለጫ በኋላ ወደ መቅደላ እንዲመለስ ካደረጉት ሁኔታዎች አንዱ ነበር።” ይህ አቀራረብ በቀጥታ በ1868 ከተጻፈው የብሪታንያ ምንጭ ጋር የሚጣጣም ነው። እንዲሁም የ1868 ዘመቻው በወሎ አካባቢ ከተለያዩ የአካባቢ ኃይሎች ያገኘው እርዳታ ለስኬቱ ጠቃሚ እንደነበር 1911 Encyclopaedia Britannica ይገልጻል። ከዚያም የብሪታንያ ዘመቻ አመራር ቴዎድሮስ ከመቅደላ ቢያመልጥ የወሎ ጋላዎች እንዳይሸሽ ሊያግዙ እንደሚችሉ በመገንዘብ ከእነሱ ጋር ትብብር ለማድረግ መፈለጉን ይገልጻል። የብሪታንያ መኮንኑ ለኢማም አህመድ መልእክት፣ ፈረስና ሌሎች ስጦታዎች እንዲደርሱ አድርጓል። በጣም ጠቃሚው ነጥብ ይህ ነው፦ የዚያው 1868 ዘገባ ቴዎድሮስ ከመቅደላ ለመሸሽ ከሞከረ በኋላ ወደ መቅደላ መመለሱ “the hills around the fortress were occupied by the Gallas” በሚለው ሁኔታ ጋር እንደተያያዘ ይገልጻል። ይህ በቀጥታ የወሎ ኦሮሞ ኃይሎች በመቅደላ ዙሪያ ያላቸውን ወታደራዊ ቦታ ያሳያል። ሌላ አስፈላጊ ምንጭ የBritish Foreign Office ታሪካዊ ሪፖርት ደግሞ በቴዎድሮስ ዘመን የወሎ ጋላዎች ተደጋጋሚ የቴዎድሮስ ዘመቻዎች ቢደረግባቸውም “still remained in constant rebellion” እንደነበሩ ይመዘግባል። ከዚያም 1868 የብሪታንያ ጦር መቅደላን ከያዘ በኋላ “The fortress was destroyed and the town given to the Wollo Galla Queen, Mastawat.” ብሎ ይጽፋል። የ1868 ምንጭ ምን ይላል? The Bombay Gazette — 26 May 1868 በተባለው የወቅቱ ጋዜጣ ላይ፣ ንግሥት Masteeat (ማስተዓት/ማስቲያት) እንደ “one of the rival queens of the Wollo Gallas” ተገልጻለች። በዚያው ዘገባ ማስተዓት የንግሥት Werkait (ወርቂቱ) ተፎካካሪ እንደነበረች፣ አብዛኛው ኦሮሞ ሕዝብም መስታወትም እንደሚደግፍ ይገልጻል። https://mikysultan.blogspot.com #follower #highlight

Baatee fii Seenaa ishee

Baatee fi Hundee Mootummaa Māmadoch — Seenaa Walloo Baateen hangafa hundeessitoota maatii bulchitoota Walloo kan booda “Māmadoch” jedhamee beekame keessaa tokko akka taate seenaa tokko tokko keessatti ibsama. Jalqaba jaarraa 18ffaa keessa, gareen Oromoo Arsii loonii fi waraana isaanii waliin gara Walloo dhufuun Garfa–Baatee naannoo Mammed Hill jedhamutti qubatan jedhama. Isaan keessaa hoogganaan Oromoo Muslimaa Godaanaa Baaboo (Godana Babbo) nama beekamaa ture. Godaanaa Baaboon: ➡️ jalqaba Qaalluu–Baatee/Garfa keessa qubate; ➡️ booda gara Tahulaadaaree ce’e; ➡️ mootii Oromoo naannoo sanaa Jaarri Daglii waliin hariiroo uumee lafa qubannaa argate; ➡️ fuudhaa fi hariiroo siyaasaa fayyadamuun aangoo isaa cimsate. Akka hidda dhalootaa tokkootti: Godaanaa Baaboo ⬇️ Alii Godanaa ⬇️ Mahaammad Alii (Abbaa Jiboo/Jaboo) ⬇️ Māmadoch — Warra Himanoo Mahaammad Aliin gara bara 1740 dhalatee gara 1785tti du’e jedhamee maddoota tokko tokko keessatti ibsama. Sanyiin kunis yeroo booda Warra Himanoo fi Māmadoch jedhamee beekamuun mootummaa naannoo Walloo keessatti gahee guddaa qabaate. 📌 Hubachiisa: Godaanaa Baaboon “Oromoo Arsii” keessaa dhufe jechuun madda Conti Rossini keessatti ni argama. Garuu, “hidda isaa mirkanaa’inaan Sheek Nuuh Huseen irraa dhufe” jechuun ragaan seenaa gahaan hin mirkanoofne. Kanaaf, wantoota ragaan isaanii cimee jiru fi wantoota akka himannaa seenaatti jiran adda baasuun barbaachisaa dha. 📚 Madda ijoo: Hussein Ahmed, Islam in Nineteenth-Century Wallo, Ethiopia: Revival, Reform and Reaction — Appendix: “Genealogy of the Mammadoch Dynasty of Warra Himano (1700–1916)”, fuula 203. ★ Miki Sultan Barento ★ #SeenaaWalloo #Wallo #Mammadoch #WarraHimanoo #Baatee #GodaanaaBaaboo #Tahulaadaaree #Oromoo #HistoryOfWollo

Awash(Galla River) Galla River

አዋሽ ወንዝ(Galla River) በታሪክና በጂኦግራፊ ሰነዶች ውስጥ ከአዋሽ ተፋሰስ ጋር ተያይዞ «Galla River» (ጋላ ወንዝ) በመባል የሚታወቀው ወንዝ በዘመናዊው አጠራር አዋሽ ወንዝ (Awash River) ወይም ደግሞ የአዋሽ ዋና ገባር የነበረው አዋሽ-ከሰም ተፋሰስ ነው። የአዋሽ ወንዝ መነሻው ከኦሮሚያ በምዕራብ ሸዋ ዞን፣ በጊንጪ ከተማ አቅራቢያ የሚገኘው የወርቄ ተራራ ደቡባዊ ግዛት ነው። ወንዙ በጉዞው ወደ 1,200 ኪሎሜትር ያህል ርቀት የሚሸፍን ሲሆን፣ በደቡብ ምሥራቅ አቅጣጫ ፈስሶ የቆቃ ሐይቅን ይቀላቀላል። ከዚያም የታላቁን ስምጥ ሸለቆ ቁልቁለት ተከተሎ በመጓዝ በአፋር ክልል መጨረሻ ላይ በሚገኘው የጨዋታና የአቤ ሐይቅ (Lake Abbe) ውስጥ ይፈስሳል። አዋሽ ወደ ውቅያኖስ ወይም ወደ ውጭ አገር ሳይሻገር በኢትዮጵያ ወሰን ውስጥ ብቻ የሚቀር (Endorheic basin) ትልቁ ወንዝ ነው። በ18ኛውና በ19ኛው ክፍለ ዘመን በነበሩ የአውሮፓውያን አሰሳዎችና ካርታዎች ላይ ይህ ስም ከአዋሽ አካባቢ ጋር በጥብቅ ይያያዝ የነበረበት ታሪካዊ ዳራ እንደሚከተለው ይብራራል፡ 1. የካርታ ሰሪዎችና የአውሮፓውያን ተጓዦች አሰያየም * በጥንታዊ የታሪክ ሰነዶችና በአውሮፓውያን የካርታ አሰራር (Cartography) ወቅት አሰሾቹ የአካባቢውን ህዝቦች እንቅስቃሴና መሬት መነሻ በማድረግ ወንዞችን ይሰይሙ ነበር። * በጊዜው አዋሽ ወንዝ የሚፈስበትን ሰፊውን የስምጥ ሸለቆና የተፋሰሱን መሬት በዋናነት ይዞሩበትና ይኖሩበት የነበሩትን ማህበረሰቦች መነሻ በማድረግ፣ አውሮፓውያን ጸሐፊዎች «Galla River» ወይም «Hawash / Galla River» ብለው በካርታዎቻቸው ላይ ይመዘግቡት ነበር። 2. ከአዋሽ ወንዝ እና ከገናሌ/ዋቢ ሸበሌ ጋር ያለው ልዩነት * በጥንታውያን የጉዞ ማስታወሻዎች ላይ አዋሽ ወንዝ አንዳንዴ «Great Galla River» ተብሎ ይጠራ የነበረ ሲሆን፣ ይህ ስም በተለይ ከሸዋ ደጋማ ክፍል ተነስተው ወደ ታችኛው አዋሽ (አፋርና ምስራቅ ኢትዮጵያ) ለሚጓዙ የንግድ መስመሮች መለኪያ ሆኖ ያገለግል ነበር። * በተመሳሳይ ወቅት ከደቡብ ምስራቅ ኢትዮጵያ የሚነሱትን የገናሌና የዋቢ ሸበሌ ወንዞችንም አውሮፓውያን «Galla Rivers» እያሉ ይጠሯቸው ስለነበር፣ በአዋሽ አከባቢ የሚገኘውን ወንዝ ለመለየት «Hawash (Galla River)» በማለት በቅንፍ ያስቀምጡት ነበር። 3. የታሪክና የምድር አቀማመጥ ሚና * የንግድና ወታደራዊ መስመር፡ በአዋሽ ወንዝ ዙሪያ ያለው ይህ ቀጠና ከመካከለኛው ዘመን ጀምሮ በሸዋ፣ በኢፋት፣ በአዳል እና በኦሮሞ ህዝቦች እንቅስቃሴ ውስጥ ቁልፍ መተላለፊያ ነበር። * የስም መለወጥ፡ ከ20ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የሀገሪቱ የጂኦግራፊያዊ ስሞች ሲደራጁና ሲመዘገቡ፣ የአካባቢው ጥንታዊና ትክክለኛ የአካባቢው መጠሪያ የሆነው «አዋሽ» (Awash) የሚለው ስም በይፋ በመፅናቱ «Galla River» የሚለው የውጭ አሰሾች ስያሜ ከአገልግሎት ውጭ ሆኗል። በአጠቃላይ፣ በአዋሽ አካባቢ ጥንታዊ ሰነዶች ላይ «Galla River» ተብሎ የተጠቀሰው ወንዝ የዛሬው አዋሽ ወንዝ እራሱ ወይም በሸዋና በአፋር አboundary በኩል የሚያልፉት ዋና ዋና የአዋሽ ገባሮች ናቸው። በአዋሽ ተፋሰስ የተገኙ አርኪኦሎጂያዊ ግኝቶችን ዘርዝር" query="በአዋሽ ተፋሰስ ውስጥ የተገኙ ዋና ዋና የአርኪኦሎጂና የታሪክ ግኝቶች ምን ምን ናቸው። ★Miki Sultan Barento★ #Awash