ንግስት ወርቂቱ

🌳⚔️ ዋርካው ምስክር ነው! አጣዬ ሰዴን መከና የወሎዋ ንግስት ወርቂቱ 7ቱ ጦረኞች እና የመንዝ 70 ጦር — በሕዝብ ትውስታ የኖረ ታሪካዊ ግጥሚያ 🇪🇹 ━━━━━━━━━━━━━━ 📜 ታሪክ በመጽሐፍ ብቻ አይኖርም… በሕዝብም ትውስታ ይኖራል! ━━━━━━━━━━━━━━ ከትውልድ ወደ ትውልድ የተላለፈው የአካባቢው ሕዝብ ትውስታ ዛሬም ይህን ቦታ ከአንድ የታሪክ ክስተት ጋር ያገናኘዋል። 👴🏾👵🏾 የአካባቢው ሽማግሌዎች ይናገራሉ፦ ምኒሊክ በአፄ ቴዎድሮስ ተማርኮ ወደ ጎንደር ተወስዶ ታስሮ ነበረ። ከመቅደላ እስር ቤት ያስወጣችው የወሎዋ ወርቂት ነበረ ፣ የወሎዋ ባላባት ወ/ሮ ወርቂቱ ለአጃቢነት የሰጧቸውን 7 ወታደሮች ይዘው በዚህ ዋርካ ሰዴን(አጣዬ) ሥር መሽገው ነበር ይባላል። ⚔️ በወቅቱ የመንዝ ጦር ቁጥሩ ከፍ ያለ ስለነበር፣ የወርቂቱን ጦር በማቃለል የተነገረው ስነ-ቃል ዛሬም በሕዝብ ትውስታ ይነገራል፦ «“አንተን አድብኜህ፣ አንተን አጭሼህ፣ ሥላሴ ያውቃል፤ አይጥ ከድመት መች ተረፎ ያውቃል?”» 🔥 ለዚህም የወርቂቱ ወታደሮች የሰጡት አጸፋ በሕዝብ ስነ-ቃል እንዲህ ይታወሳል፦ «🌳 “ዋርካ ድንኳኑ፣ ሸማ ገበታው፤ የማታ ማታ፣ እኛ ነን ጌታው!”» 🏆 ከዚያ በኋላ የወርቂቱ 7ቱ ወታደሮች 70ውን የመንዝ ጦር ድል እንዳደረጉ የአካባቢው ሕዝብ ይናገራል። 🗣️ የዚህን ድል ትውስታ ለማስቀመጥም ሕዝቡ እንዲህ በማለት አዚሟል ይባላል፦ «“አረ እናንተ ሰዎች፣ ሆዳችሁ አይባባ፤ ይዋጋ የለም ወይ ሰባት እና ሰባ?”» 🌿 ዛሬ ይህ ቦታ የገበያ ስፍራ ሆኖ ቢያገለግልም፣ ለአካባቢው ሕዝብ ግን ከዚያ በላይ ነው። ዋርካው የተፈጥሮ ዛፍ ብቻ አይደለም፤ የአያቶች ትውስታ፣ የሽማግሌዎች አስተምህሮ፣ የስነ-ቃል ቅርስ እና የአካባቢው ታሪክ ምልክት ነው። 🌳 https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography 📜 የተነገረ ታሪክ ሲጠበቅ፣ ትውስታ ይኖራል። ትውስታ ሲኖር፣ ታሪክ አይጠፋም። 🇪🇹 የሕዝብ ትውስታ — የትውልድ ውርስ! ★ Miky Sultan Barento ★

አዳል ሱልጣኔት

🕌📜 አዳል ሱልጣኔትና ኦሮሞ — ታሪካዊ መረጃ ★ Miky Sultan Barento ★ 🌍 1. አዳል ሱልጣኔት ምን ነበር? አዳል (Adal) በአፍሪካ ቀንድ የነበረ እስላማዊ የፖለቲካ ኃይል ነበር። በታሪካዊ ምንጮች አዳል የሚለው ስም በተለያዩ ዘመናት ሰፊ የሆነ የሙስሊም አካባቢን ለመጠቆም ይጠቀም ነበር። ከኢፋት ሱልጣኔት በኋላ የወላሽማ ሥርወ-መንግሥት መሪዎች ወደ ሐረር አካባቢ ተመልሰው አዳልን እንደ አዲስ የፖለቲካ ማዕከል አጠናከሩ። በ15ኛው ክፍለ-ዘመን ዳካር (Dakkar) ዋና ማዕከል ሲሆን፣ በ16ኛው ክፍለ-ዘመን ሐረር ዋና ማዕከል ሆነ። 🕌 2. አዳል የአንድ ዘር መንግሥት ብቻ ነበር? አይደለም። ይህ የታሪኩ በጣም ጠቃሚ ነጥብ ነው። አዳልን በዘመናዊ የብሔር ምድቦች ብቻ መመደብ የመካከለኛውን ዘመን የፖለቲካ እውነታ ያቀላል። የአዳል የፖለቲካና የወታደራዊ መዋቅር ከተለያዩ የክልሉ ሙስሊም ማህበረሰቦች ጋር የተያያዘ ነበር። በምንጮችም ሶማሌ፣ኦሮሞ፣ አፋር፣ ሐረሪ፣ አርጎባ፣ ሐዲያ እና ሌሎች ሕዝቦች በዚያን ዘመን በተለያዩ መልኩ ይጠቀሳሉ። ⚔️ 3. አህመድ ኢብን ኢብራሂም አል-ጋዚ በ16ኛው ክፍለ-ዘመን አዳል በኢማም አህመድ ኢብን ኢብራሂም አል-ጋዚ ዘመን በጣም ተጠናከረ። ዋናው የዘመኑ የአረብኛ ምንጭ Futūḥ al-Ḥabaša (ፉቱሕ አል-ሐበሻ) ሲሆን፣ የአህመድ ግራኝ ዘመቻዎችን በዝርዝር ይመዘግባል። ምንጩ ከዘመኑ ክስተቶች ጋር በቅርብ የተያያዘ ስለሆነ ለ16ኛው ክፍለ-ዘመን ታሪክ ቁልፍ ምንጭ ነው። 🌳 4. ኦሮሞ እና አዳል በ16ኛው ክፍለ-ዘመን በፊት ኦሮሞዎች በባሌና በአርሲ በሸዋ በሌሎች የደቡብና ምስራቅ ክልሎች የነበሩ ሲሆን፣ ከአዳል፣ ከሙስሊም ሱልጣኔቶች ያላቸው ግንኙነት በጣም የጠነከረ ነበረ። 📍 5. ባሌ — አስፈላጊ አካባቢ ባሌ (Bali) በመካከለኛው ዘመን ባሌ የሙስሊም ፖለቲካዊ ክልሎች አካል ሆኖ ይጠቀሳል፤ በ16ኛው ክፍለ-ዘመንም ከኦሮሞ ሙስሊም ጦረኞች ጋር የተያያዙ ታሪካዊ ለውጦች ታዩ። ስለዚህ ኦሮሞን በዚያን ዘመን ከአዳል ታሪክ ሙሉ በሙሉ መለየትም ተገቢ አይደለም። ⚔️ 6. 1529–1543 — የአዳልና የኢትዮጵያ ጦርነት ከ1529 እስከ 1543 የቆየው ጦርነት የአፍሪካ ቀንድን በእጅጉ የቀየረ ክስተት ነበር። አዳል በአህመድ ኢብን ኢብራሂም መሪነት በክርስቲያን ኢትዮጵያ ላይ ትልቅ ዘመቻ አካሄደ። ግጭቱም በኋላ የፖርቱጋልና የኦቶማን ተጽዕኖ ወደ ክልሉ እንዲገባ አደረገ። 🏛️ 7. 1543 በኋላ 1543 አህመድ ግራኝ ከተገደለ በኋላ የአዳል ወታደራዊ ኃይል ቀስ በቀስ ተዳከመ። ከዚያ በኋላ የሐረር እና የአዳል ፖለቲካ በአዲስ መልክ ተደራጀ። በ1577 የአዳል ማዕከል ወደ አውሳ ተዛወረ። 📌 ዋና መደምደሚያ አዳል ሱልጣኔት የአንድ ዘመናዊ ብሔር ስም ሳይሆን በአፍሪካ ቀንድ የነበረ የፖለቲካና የእስልምና ኃይል ነበር። ኦሮሞ ህዝብ በዚያን ዘመን በክልሉ ውስጥ ታላቅ ተሳትፎ ያደረጉ ሕዝብ ነበሩ። ስለዚህ ታሪኩን “አዳል ማን ነበር?” ብቻ ሳይሆን፣ አዳል–ኢፋት–ሐረር–ባሌ–ኦሮሞ–ሐዲያ–አፋር–አርጎባ የነበራቸውን የፖለቲካ፣ የንግድ፣ የሃይማኖት እና የሕዝብ እንቅስቃሴ በአንድ ላይ ማየት ያስፈልጋል። 🔗 https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography 📚 ዋና የታሪክ ምንጮች • Shihāb ad-Dīn Aḥmad ibn ʿAbd al-Qādir — Futūḥ al-Ḥabaša • Mohamed Haji Mukhtar — Adal Sultanate, The Encyclopedia of Empire • David Vô Vân — À propos du Ğihâd dans le Futuh al-Habasha #አዳል_ሱልጣኔት #AdalSultanate #OromoHistory #FutuhAlHabasha #Harar #Bali #AhmadGragn #የኦሮሞ_ታሪክ #MikySultanBarento

አማራነት መቸ ተጀመረ?

🇪🇹📜 ዘመናዊ የአማራ ብሔር ማንነት — መቼ ተጠናከረ መቸ ተጀመረ? ★ Miky Sultan Barento ★ “አማራ” የሚለው ስም ከዘመናዊ የብሔር ፖለቲካ በፊት የክርስትያናዊ ታሪካዊ ስም ነበረ። ስለዚህ “አማራ በ20ኛው ክፍለ ዘመን በፊት ተፈጠረ” ማለት ቀላል አጠቃላይ አባባል ነው። የሚለየው ግን ዘመናዊው የአማራ ብሔር ማንነት እንዴት እና መቼ እንደተፈጠረ ነው። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🕰️ 1️⃣ ከ19ኛው እስከ 20ኛው ክፍለ ዘመን የዘመናዊ ኢትዮጵያ መንግሥት ሲጠናከር፣ አማርኛ ቋንቋና የማዕከላዊ መንግሥት ተቋማት በሀገራዊ የግንባታ ሂደት ውስጥ ትልቅ ሚና ያዙ። በዚህ ዘመን ግን የዛሬውን የብሔር ምድብ በቀጥታ ወደ ቀድሞ ሕዝቦች መመለስ ታሪካዊ ጥንቃቄ አይሆንም። የዛሬ የብሔር ማንነቶች በቀጣዩ የፖለቲካና የማህበራዊ ሂደት ተቀርጸዋል። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🏛️ 2️⃣ 1930ዎቹ–1970ዎቹ በንጉሣዊው ሥርዓት ዘመን አማርኛ እና ኦርቶዶክስ ክርስትና ከመንግሥታዊ የ“ኢትዮጵያዊነት” ግንባታ ጋር በጥብቅ ተያያዙ። አንዳንድ ምሁራን ይህን ሂደት “አማርኛነት” እና “ኢትዮጵያዊነት” በአንዳንድ አውዶች እንዲቀራረቡ ያደረገ የመንግሥት ግንባታ ብለው ያብራራሉ። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🔥 3️⃣ 1974–1991 — ወሳኙ የብሔር ፖለቲካ ዘመን 1974 የደርግ ሥርዓት መግባት በኢትዮጵያ የብሔር ጥያቄን የበለጠ ወደ ፖለቲካዊ መድረክ አመጣ። ከ1970ዎቹ ጀምሮ የተለያዩ የብሔር እና የነፃነት እንቅስቃሴዎች በመጠናከራቸው፣ “አማራ” የሚለውም ማንነት በብሔር ፖለቲካ ውስጥ የበለጠ ተነጠረ። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ ⭐ 4️⃣ 1991 በኋላ — ተቋማዊ መጠናከር 1991 ከEPRDF መንግሥት መቋቋም በኋላ ኢትዮጵያ ወደ በብሔር መሠረት የተዋቀረ ፌዴራላዊ ሥርዓት ገባች። ይህ የብሔር ማንነትን ከፖለቲካ፣ ከክልል አስተዳደር፣ ከተወካይ ፓርቲዎችና ከራስ-አስተዳደር ጋር በቀጥታ አገናኘው። በዚህ ምክንያት “አማራ” እንደ የተለየ የብሔር ማንነት በተቋማዊና በፖለቲካዊ መልኩ በጣም ግልጽ ሆነ። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🎯 ዋናው ውሳኔ 📌 “አማራ” የሚለው ስም ዘመናዊ ፈጠራ አይደለም። 📌 ነገር ግን ዘመናዊ የአማራ ብሔር ማንነት በ20ኛው ክፍለ ዘመን በሂደት ተጠናከረ። 📌 1970ዎቹ–1991 የብሔር ፖለቲካ መጠናከር ወሳኝ የሆነበት ዘመን ነው። 📌 ከ1991 በኋላ ደግሞ የብሔር ፌዴራሊዝም ማንነቱን በፖለቲካዊና ተቋማዊ መልኩ የበለጠ አጠናከረ። ⚠️ ስለዚህ ታሪካዊ ስምን ከዘመናዊ ብሔር ማንነት ጋር አንድ ማድረግ የለብንም። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 📚 ምንጮች • Bantanyehu Shiferaw Chanie & John Ishiyama — Political Transition and the Rise of Amhara Nationalism in Ethiopia • Birhanu Bitew — Identity Construction, Reverse Discourse and the Amhara Nationalism in Ethiopia • Cambridge University Press — የኢትዮጵያ የብሔር ማንነትና የፖለቲካ ታሪክ ጥናቶች https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography ★ Miky Sultan Barento ★

ILUU ABBAA BOOR —

🌳 ILUU ABBAA BOOR — OROMOO 🌳 ★ Miky Sultan Barento ★ 📜 Sanyii-hidhaa • Gosoota • Saglan Iluu • Sirna Gadaa ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 1. SAGLAN ILUU — 9 GOSA ILUU Iluu Abbaa Boor seenaa, aadaa fi sirna hawaasummaa Oromoo keessatti bakka guddaa qabuudha. Qorannoowwan seenaa tokko tokko keessatti Oromoo naannoo kanaa Maccaa waliin walqabsiisu. Saglan Iluu jechuun gareewwan Iluu sagal naannoo Iluu Abbaa Boor fi Bunnoo-Beddellee keessatti seenaa qubannaa qaban jedhamee ibsamu. 1️⃣ Yayyoo 2️⃣ Cooraa 3️⃣ Bunnoo 4️⃣ Nonnoo 5️⃣ Hurummuu 6️⃣ Maatuu 7️⃣ Doraanii 8️⃣ Suphee 9️⃣ Buree ⚠️ Hubachiisa: Tarreen Saglan Iluu maddoota hunda keessatti akkuma kanaatti hin dhiyaatu. Maqaan ykn qoodinsi gosoota tokko tokko maddoota adda addaatti garaagarummaa qabaachuu danda’a. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 2. SADAN ILUU Qorannoowwan tokko tokko keessatti Iluu garee sadiin ibsama: 🔹 Iluu Gichinaay 🔹 Iluu Abbaa Diinqaa 🔹 Iluu Abbaa Saambii ➡️ Isaan kun walitti qabamanii Sadan Iluu jedhamee ibsamu. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 3. HADHEESSOO — DAMEEWWAN ISAA Seenaa gosaa keessatti Hadheessoo dameewwan hedduu qaba jedhamee ibsama. Tarree madda tokko keessatti: 1️⃣ Laagoo 2️⃣ Baachoo 3️⃣ Sarsaaroo 4️⃣ Dongoroo 5️⃣ Yaakuno 6️⃣ Booddee 7️⃣ Binoraal 8️⃣ Tuulamas ⚠️ Maqaan fi lakkoofsi dameewwanii maddoota garaagaraa keessatti wal fakkaachuu dhiisuu danda’a. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🏛️ 4. SIRNA GADAA — ODAA DOOGGII 🌳 Odaa Dooggii seenaa Oromoo Iluu Abbaa Boor keessatti bakka sirna Gadaa waliin walqabatu jedhamee yaadatama. Sirna Gadaa keessatti dhimmoonni: ⚖️ Seeraa fi murtii 🤝 Hawaasummaa 🏛️ Bulchiinsaa fi siyaasaa 🌾 Dinagdee marii fi waliigaltee hawaasaa irratti hundaa’uun ilaalamu turan. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌳 5. CHAARTII SANYII-HIDHAA 🌳 OROMOO │ MACCAA │ 🌿 ILUU ABBAA BOOR │ ┌──────┴──────┐ │ │ 🌿 SAGLAN ILUU 🌿 SADAN ILUU │ │ ┌────┼────┐ ┌──┼────────┐ Yayyoo Cooraa Bunnoo Gichinaay Nonnoo Hurummuu Abbaa Diinqaa Maatuu Doraanii Abbaa Saambii Suphee Buree │ 🌳 ODAA DOOGGII │ SIRNA GADAA ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 📌 Gabaabumatti: 🌳 Iluu Abbaa Boor — damee Oromoo Maccaa waliin walqabatu jedhamee ibsamu keessaa tokko. 🌿 Saglan Iluu — Yayyoo, Cooraa, Bunnoo, Nonnoo, Hurummuu, Maatuu, Doraanii, Suphee fi Buree. 🌿 Sadan Iluu — Gichinaay, Abbaa Diinqaa fi Abbaa Saambii. 🏛️ Sirna Gadaa — Odaa Dooggii fi qaamolee hawaasaa waliin walqabatee seenaa fi aadaa keessatti bakka qaba. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 📚 Hubachiisa Seenaa: Maqaa gosoota, sanyii-hidhaa fi qoodinsa Iluu irratti maddoonni seenaa fi odeeffannoon afoolaa garaagarummaa qabaachuu danda’u. Kanaaf tarreewwan garaagaraa madda isaanii waliin ilaaluun barbaachisaa dha. 🌳 SEENAAN SABA TOKKOO — EENYUMMAA SABAATI! 🌳 ★ Miky Sultan Barento ★ #IluuAbbaaBoor #Iluu #SaglanIluu #Maccaa #Oromoo #Gadaa #OdaaDooggii #SeenaaOromoo #AadaaOromoo

JAHAN JIILLEE

🌳🔥JAHAN JIILLEE — KAARRAYYUU BAREENTOO 🔥🌳 📜 Sanyii-hidhaa • Gosoota • Balbala 35 ★ Miky Sultan Barento ★ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 KAARRAYYUU BAREENTOO Kaarrayyuu Bareentoo keessaa Jahan Jiillee damee beekamaa tokko yoo ta’u, sanyii-hidhaan isaa gara dameewwan gurguddoo 6tti qoodama. 👉 Jahan Jiillee waliigalaan BALBALA 35 qaba. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 1. GOONA — Balbala 12 1️⃣ Jaarsoo 2️⃣ Abboonnoo 3️⃣ Noonnoo 4️⃣ Niinnii 5️⃣ Annaa 6️⃣ Maliyyuu 7️⃣ Gurraa 8️⃣ Beerree 9️⃣ Akaakilee 🔟 Wayyoo 1️⃣1️⃣ Nyuurqoo / Jidda Jiillee 1️⃣2️⃣ Saphansa ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 2. GUUSA — Balbala 5 1️⃣ Sadoo 2️⃣ Yaayyaa 3️⃣ Dullacha 4️⃣ Weeyyaa 5️⃣ Sabansa ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 3. LOOYYAA — Balbala 3 1️⃣ Siibaa 2️⃣ Marawwaa 3️⃣ Maammoo ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 4. SIIBA — Balbala 5 1️⃣ Anggoota(Angot) 2️⃣ Halchayya 3️⃣ Biliida 4️⃣ Heeban 5️⃣ Suubba ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 5. WARREE — Balbala 3 1️⃣ Baabboo 2️⃣ Mida 3️⃣ Yaayyaa ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 6. GINDOO — Balbala 7 1️⃣ Idooroo 2️⃣ Sayyoo 3️⃣ Akkayyuu 4️⃣ Maaruu 5️⃣ Aannoo 6️⃣ Gurraa 7️⃣ Baabboo ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌳 CHAARTII SANYII-HIDHAA 🌳 KAARRAYYUU BAREENTOO ⬇️ 🌿 JIILLEE ⬇️ ├── 🌿 GOONA — 12 ├── 🌿 GUUSA — 5 ├── 🌿 LOOYYAA — 3 ├── 🌿 SIIBA — 5 ├── 🌿 WARREE — 3 └── 🌿 GINDOO — 7 ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🔢 WALIIGALA: 35 BALBALA 📌 12 + 5 + 3 + 5 + 3 + 7 = 35 🌳 Sanyiin seenaa dha. 🌿 Gosoonni eenyummaa dha. 📜 Seenaa dhalootaa dhalootatti dabarsuun dirqama. https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography ★ Miky Sultan Barento ★ #Kaarrayyuu #JahanJiillee #Bareentoo #Oromoo #SanyiiHidhaa #GosaOromoo #SeenaaOromoo #MikySultanBarento

ጨለንቆ

🩸🌳 የጨሊ–ጨላንቆ ጦርነት — የተሰዉት የኦሮሞ ጀግኖች 📜 የኦሮሞ የመቃወም ትግል፣ የጀግንነት እና የመስዋዕትነት ታሪክ ★ Miky Sultan Barento ★ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ ⚔️ የጨሊ–ጨላንቆ ጦርነት በአካባቢ የቃል ታሪኮችና ትውፊቶች መሠረት፣ ጥር 6 ቀን 1887 ዓ.ም. በጨሊ–ጨላንቆ አካባቢ በሚኒልክ ወታደሮችና በኦሮሞ ተዋጊዎች መካከል ከፍተኛ ግጭት ተካሂዷል ተብሎ ይተረካል። ይህ ጦርነት በአካባቢው የኦሮሞ ማህበረሰቦች የመቃወም ታሪክ ውስጥ የሚታወስ ክስተት ሲሆን፣ ብዙ ተዋጊዎች ሕይወታቸውን መስዋዕት እንዳደረጉ የአካባቢ ትውፊቶች ይገልጻሉ። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🛡️ የጨላንቆ ጀግኖች — የሚጠቀሱ ስሞች 1. በከር ዋሬ 2. ገልሞ ቦሬ 3. ገልሞ ሚጤ 4. ባሬንቶ ኢሊ 5. ባሬንቶ ኤራር 6. ወዳይ ዱጋ(Dhuga) 7. ኮርሞሶ ዱጋ(Dhuga) 8. ወዳይ ጨላንቆ 9. ቢን ባራዶ ናጌ 10. ዱሴ ናጌ 11. ሊቤ ያበታ 12. ዋሩዮ ኡኬ 13. ሮባ ቱኔ 14. ቆንቦር ኮቶቤ 15. ዋሬ ቦኮ 16. አሊዮ ቱኔ 17. አሊዮ ዳዳር 18. ማዲሶ ቢኬ 19. ቦሪኬ ቢኬ 20. ራሬ ኡርጂ 21. ኡርጌ ኡርጂ 22. ቱኔ አርጋያ 23. ቱኔ ጫሎ 24. ቱጫ ሚጤ 25. ቢኔ ቱጫ 26. ቢላል አራቦ 27. ወዳይ ራሬ 28. ያቆ ራሬ 29. ራሬ ቂቄ 30. ራሬ ማቻሎ 31. አቦ ወዳይ 32. ባዳሶ ኢጉ 33. ጌሎ ጋምቤሎ 34. ጌሎ ፉርዳ 35. ፋራ ናጌዬ 36. ሃሞ ናጌዬ 37. ኡሜ ጎበና 38. ሁሬ ቂልጡ 39. ሁሬይሶ ቃዌ 40. ጂሎ ቀዌ 41. ጉራ ሮባ 42. ሃሎዬ ቁዱር 43. ሮብሶ ኤሌሞ 44. ቦሪኬ ሁርሶ 45. ቦሪኬ ቱንቻ 46. ኮርሜ ገልሞ 47. ዋዶ ዱጋ 48. ዱጋ ጮሬ 49. ወዳይ ሮባ 50. ወዳይ ቡሌ 51. ፋንዲ ፋራዬ 52. ጫሎ ፋራ 53. ጉላ ባዳሶ 54. ጂልቻ ሮባ 55. ሂኔ ባርካሌ 56. ኦዳ ቱጫ 57. ኦዳ ዲንኮ 58. ዲንኮ አሬሌ 59. ዲንኮ ማዲሶ 60. ጂዮ ኡንጁ 61. ዳዌ ኤሌሞ 62. ዲንኮ ዋሬ 63. በከር ዳላቾ 64. ሳፊ ዋቾ 65. ሳሊ ወዳይ 66. ዩዩ ዲልቢ 67. ዲልቦ ጊኖ 68. ዲቢ ማሮ 69. ፉጌ አራርሶ 70. ፉጌ ያያ 71. ኤሬሮ ዋዩ 72. አራርሶ ዋዩ 73. ኤሬሮ ጎታ 74. ባሬንቶ ጉላ 75. ጉሬስ ዋታሮ 76. ቦሩ ቁዬ 77. ሮባ ላራ 78. ወዳጆ ሸዋ 79. ዶቢሮ ጪላሎ 80. ቱሾ ጨርጨር 81. ቡሮ ጋላምሶ 82. ጫሮ ባደይሳ 83. ጋዲሳ ጋላምሶ 84. ያያ በሬዳ 85. ጋሪራ ጎሮ 86. አርጋያ ጎታ 87. ጎሊዬ ቆሬ 88. ሃሩን ሶዶማ 89. ዳዌ ጎሎልቻ 90. ካሮ አባዶ 91. ሌንጮ ፈላኖ 92. ኪታር ዳሌ 93. ጃሚ ባርካሌ 94. ባርካሌ ቱቱ 95. ሮባ ቱቱ 96. ወዳይ ኤሌሞ 97. ዋዶ ታሬ 98. ኡስሜ ታሬ 99. ካታቤ ቦሩ 100. ባቴ ገልሞ 101. ወዳይ ራሚስ 102. ማሩ ገላታ 103. ላሚ ገላታ 104. ሂኔ ራሚስ 105. ዳጋ ሙቻ 106. ፋጃ ሙቻ 107. ቃልቦ ሙቻ 108. አሊ ሳሊ 109. ቦሬ አሩያ 110. ቦኩ አባ 111. ባካጆ ፋራዬ 112. አማድ ቡሮ 113. ሙሳ ባሬ 114. ናጋዬ ቱራ 115. ጃራ አራርሳ 116. ኢብሮ ጃራ 117. ሃሚድ ኮሮሚ 118. ኡርጌ ሃብሩ ቦሩ 119. ያቂኖ ኡካሽ 120. አሌ ኡካሽ 121. ዱባይ ጉራቾ 122. ካታቤ ሙሶ 123. ገላና ዳሎ 124. ሱቴ ራብሳ 125. ባሬ ራብሳ 126. ያዕቆብ ኡርጌ 127. አቢያ ዳባሶ 128. ራሚስ ማላጋ 129. ዳዶ ጦሎ 130. ዳዶ ሃማሮ 131. ዳዊት ማጋጋ 132. ካታቻ ጎሌ 133. ሃውዎ ማሳላ 134. ወዳይ ቁርፋ 135. ወዳይ ኤሬር 136. ወዳይ ታሬ 137. ሮባ ቡሌ 138. ሮባ ሃማሮ 139. ቁሙክሳ ቱኔ 140. አብዱላ ራቦ 141. ዳላቾ ላንጌ 142. አማድ ሙሴ 143. ሳሊ ሮባ 144. ሺዴ ኮሱም 145. ሳሊ ሙሴ 146. ዋዴ ጊሪ 147. አሊ ቱሻር 148. ሃሚድ ዱላ 149. ፋዬ ሳላሌ 150. ዳዲ ሳላሌ 151. አላ ቀጨሌ 152. ዲሌ ራብሳ 153. ዲሌ ኩረ 154. አሜ ኮርሞሶ 155. ማቻሎ ሳፐሎ 156. ጉሮ ታርኮ 157. ወዳይ ጮሬ 158. ዳዶ(Dadho) ቢርቢርሳ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🛡️ ተጨማሪ የሚጠቀሱ ተዋጊዎች 159. ሰዲቅ ትንሳ — ጉራው ሙዳና 160. ሙሐመድ ኮሬ — ጉራዋ ቶርቢ 161. ሙሐመድ ወዳይ ሙላታ — ጉራው ቶርቢ 162. አህመድ ሙሐመድ ቦሩ ታሬ — ጉራው ሞጆ 163. ጊልቻ/ዋሪዮ ኤሌሞ — ሐረማያ ዳሶ 164. አደም ዩሱፍ — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ፈላና 165. አህመድ ሄባን — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ኤጉ 166. ሙሳ ኒያሮ — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ኤጉ 167. ዶላር ባርካሌ — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ወራ መሐመድ 168. መሐመድ ዑስማን ቡሌ — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ወራ መሐመድ 169. አህመድ ዳዊት — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ወራ መሐመድ 170. ሙሐመድ አብዲ — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ቃቃሊ 171. ሮባ ዑስማን — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ቃቃሊ 172. ወዳይ ማላቃ — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ቃቃሊ 173. ሲድ ዑስማን — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ቃቃሊ 174. ሙምሜ አሊ ዩሱፍ — ኮምቦልቻ፣ ሲቢሉ 175. አራርሳ ሮባ ሃርቡ ቡሪ — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ሁንዴ ቢሊሳማ 176. አብዲ ራቾ — ኮምቦልቻ፣ አራዳ ሁንዴ ቢሊሳማ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 👩🏾‍🦱 በጨላንቆ የተሳተፉ የኦሮሞ ሴቶች የአካባቢ የቃል ታሪኮች ሴቶችም በጨላንቆ ዙሪያ በነበረው ትግል ውስጥ መሳተፋቸውን ይዘክራሉ። 1. ራዶ ቦሩ 2. ሞሞ ቦሩ 3. ኪኖ በከር 4. ቀርሾ ሃባሌ 5. ቁሎ ቢን ባራድ 6. ዳሮ ጂልቻ ከዚህ በተጨማሪ ሌሎች ሴቶችም በትውፊታዊ ታሪኮች ውስጥ እንደሚጠቀሱ ይነገራል። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🕊️ የመታሰቢያ መልዕክት የጨላንቆ ታሪክ በስም፣ በቦታ፣ በቤተሰብ ትውፊትና በጽሑፍ ምንጭ መመዝገብ የትውልድ ኃላፊነት ነው። እዚህ የተዘረዘሩት 176 ስሞች የተሟላ የሟቾች ዝርዝር አይደሉም፤ ከአካባቢ ትውፊቶችና ከሚጠቀሱ የታሪክ መረጃዎች የተሰበሰቡ ስሞች እንደሆኑ መታወቅ አለበት። «🕊️ “የሚታወሱት ስሞች ጥቂት ናቸው፤ የተሰዉት ግን ከዚህ በላይ ናቸው።”» 🌳 የጨላንቆ ጀግኖች መታሰቢያ ይኑር! 📜 ታሪካቸው ከትውልድ ወደ ትውልድ ይተላለፍ! 🤝 ታሪክን በምንጭ፣ በማስረጃ እና በትውፊት እንጠብቅ! ★ Miky Sultan Barento ★ https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography #ጨላንቆ #ጨሊ #ኦሮሞ #OromoHistory #Calanqoo #Oromo #ታሪክ #ጀግኖች #MikySultanBarento #fypシ゚ #follower

OROMOO WALLOO

🌳 OROMOO WALLOO — WUCAALEE FI YEJJUU 📜 Seenaa • Gosoota • Qubannaa • Islaamummaa • Siyaasa ★ Miky Sultan Barento ★ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 1. WUCAALEE FI YEJJUU Wucaaleen fi Yejjuun maqaa gosoota Oromoo Walloo keessatti beekamanii dha. Akka barreeffamoota seenaa tokko tokkootti, gareewwan Oromoo naannoo Hayiq irraa kaasee hanga laga Miillee, akkasumas naannoo laga Miillee hanga laga Goolimaa keessa qubatan, seenaa fi maqaa gosoota adda addaa jalatti ibsamaniiru. Yejjuun keessumaa naannoo kaaba laga Miillee fi hanga laga Goolimaa keessa qubannaa qabaachuu isaanii ilaalchisee ibsi seenaa ni argama. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🕌 2. YEJJUU FI ISLAAMUMMAA Walakkaa jaarraa 18ffaa keessa, gareen Yejjuu kan Worra Sheek (Wara Sheek) jedhamee waamamu, Islaamummaa fi sirna muudaa Islaamaa waliin walqabatee humna siyaasaa guddaa horachuu isaa barreeffamoota seenaa keessatti ibsameera. Yejjuun yeroo sana siyaasa mootummaa Gondor/Gondar keessatti gahee olaanaa qabaachuun, keessumaa walakkaa jaarraa 19ffaa dura, humna siyaasaa cimaa keessaa tokko ta'ee mul'ata. 👑 Kun seenaa Yejjuu qofa osoo hin taane, seenaa siyaasaa kaaba Itoophiyaa fi Oromoo Walloo keessatti bakka guddaa qaba. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🤝 3. YEJJUU FI AWUSAA/AFFAAR Qorattoonni tokko tokko hariiroo Yejjuu fi Affaar/Awsa gidduu ture irratti barreessaniiru. Hariiroon kun daldala, qubannaa, walitti dhufeenya hawaasaa fi gaa'ela dabalatee karaa adda addaatiin uumamuu isaa ibsi seenaa ni mul'isa. Kanaaf, seenaa Yejjuu yeroo qorannu, Oromoo Walloo qofa osoo hin taane, hawaasa Awaash fi Awsa waliin turees ilaaluun barbaachisaa dha. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🗺️ 4. YEJJUU, QAWAT FI ANGOT Barreeffamoota seenaa tokko tokko keessatti Yejjuun naannoo Qawat/Shawaa fi Angot waliin walqabatee ibsama. Haa ta'u malee, gaaffiin: «“Yejjuun Qawat irraa Angot yoom fi akkamitti dhufe?”» jedhu irratti ragaan qorattoota hunda biratti wal-fakkaatu hin jiru. Qorannoon seenaa tokko tokko Yejjuun Walloo irraa dhufuu isaanii irratti ragaa dhiyeessa; kanneen biroon immoo sochii isaanii naannoo Awaash, Ifat, Qawat fi Angot waliin walqabsiisu. ⚠️ Kanaaf, yaada tokko qofa akka dhugaa murtaa'aatti fudhachuu mannaa, maddoota adda addaa wal bira qabuun qorachuun barbaachisaa dha. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌳 5. “ABBAA SEERUU” FI SEENAA YEJJUU Barreeffamoota tokko tokko keessatti Sheek Umar/Abbaa Seeruu akaakayyuu Yejjuu waliin walqabsiisu. Garuu yaadni kunis ragaa seenaa adda addaa keessatti garaagarummaa qabaachuu danda'a. Kanaaf: Yejjuu = Oromoo jedhuu fiAbbootiin Yejjuu eenyu turan? jedhuun gaaffilee lama adda addaa dha. Isaan lamaan ragaa mataa isaanii qabuun qorachuun sirrii dha. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 6. GOSA XINNOO YEJJUU KEESSATTI HIMAAMANI Barreeffamoota qorannoo tokko tokko keessatti gosoota xixiqqoo Yejjuu/Wallootti: 🔹 Araddoo 🔹 Arlee 🔹 Girgiroo 🔹 Hibanaa 🔹 Masaroo 🔹 Rugaa 🔹 Tabelan kanneen jedhaman ni eeramu. Akkasumas, maqaan Abboonnoo abbaa/dhaloota isaanii waliin walqabatee ibsama. Barreeffama seenaa biraa keessatti immoo Dikoo Abboonnoo fi Baabboo waliin walitti hidhamiinsa qaba jedhamee ibsama. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌱 7. GOSA OROMOO WALLOO BIROO Barreeffamoota tokko tokko keessatti gosoota xixiqqoo Oromoo Walloo keessaa: 🔸 Warra Tayya 🔸 Warra Abbichu / Abbachoo 🔸 Warra Waayyuu 🔸 Siibaa 🔸 Booruu Caffaa 🔸 Rugaa 🔸 Sayyoo kanneen jedhaman ni eeramu. Gareewwan kunneen naannolee adda addaa, keessumaa Angot fi naannawa isaa, akkasumas bakka Oromoo baay'inaan qubatee fi bakka Oromoo xiqqaan jiru keessatti qubannaa qabaachuu isaanii irratti ibsi ni argama. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ ⚔️ 8. YEJJUU FI SIYAASA GONDAR Seenaa Itoophiyaa keessatti Yejjuun maqaa guddaa qaba. Keessumaa jaarraa 18ffaa fi 19ffaa keessa, namoonni Yejjuu keessaa ba'an siyaasaa mootummaa Gondar keessatti humna guddaa qabaataniiru. Kana jechuun: 👑 Yejjuu → Walloo → Awaash → Shawaa → Gondar gidduutti hariiroo seenaa, siyaasaa, daldalaa fi hawaasummaa bal'aa ture jechuu dha. Kanaaf seenaa Yejjuu qorachuun seenaa Oromoo Walloo fi seenaa mootummaa Itoophiyaa wal irraa addaan kutuun hin danda'amu. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ ⚖️ 9. WAA'EE “YEJJUU EESSAA DHUFE?” JEDHU Seenaa Yejjuu irratti yaadni adda addaa jira: 📌 Yaada tokko — Yejjuun Oromoo Walloo keessaa tokko. 📌 Yaada biraa — sochiin durii isaanii naannoo Awaash fi Ifat waliin walqabata. 📌 Yaada biraa — Yejjuun naannoo Qawat fi Angot keessatti yeroo adda addaatti qubatan. 📌 Ragaan tokko tokko immoo Yejjuun Walloo waliin hariiroo cimaa qabaachuu isaanii agarsiisa. ➡️ Kanaaf, seenaa Yejjuu keessatti “ragaa qabatamaa” fi “afoola/yaada dhalootaa” addaan baasuun murteessaa dha. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🏛️ 10. XUMURA Yejjuun seenaa Oromoo Walloo keessatti bakka guddaa qabu. Seenaa isaanii keessatti: 🌳 Gosummaa 🗺️ Qubannaa 🕌 Islaamummaa 🤝 Hariiroo Affaar/Awsa 👑 Siyaasa Gondar 📜 Qawat, Angot, Ifat fi Awaash walitti dhufeenya qabu. Garuu seenaa kana sirriitti hubachuuf, maqaa gosaa, afoola, seenaa mootummaa fi ragaa qorattootaa walitti makuu osoo hin taane, tokkoon tokkoon isaanii adda baasuun qorachuun barbaachisaa dha. 📚 Seenaa Oromoo sirriitti qorachuun, ragaa isaa dhalootaaf dabarsuun dirqama. 🔗 https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography ★ Miky Sultan Barento ★ #Oromoo #OromooWalloo #WolloOromo #Yejjuu #Wucaalee #Walloo #Angot #Awash #Ifat #Qawat #Gondar #SeenaaOromoo #OromoHistoryYoo barbaadde,