ከ14ኛው ክፍለ ዘመን በፊት የኦሮሞ ታሪክ

ከ14ኛው ክፍለ ዘመን በፊት የኦሮሞ ታሪክ በሸዋና በኢትዮጵያ 🌳📜 ★ Miky Sultan Barento ★ “የኦሮሞ ታሪክ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ብቻ ይጀምራል” የሚለው አባባል በቀደምት ምንጮች ሲመረመር በቀላሉ የሚቆም አይደለም። ከ16ኛው በፊትም ከኦሮሞ/Galla ቡድኖች ጋር የሚያያዙ ታሪካዊ ምስክሮች አሉ። ① 14ኛው ክፍለ ዘመን — “ሀገረ ጋላ” 📜 ከቀደምት እና ከጠንካራ ምንጮች አንዱ የንጉሥ ዐምደ ጽዮን (1314–1344) ዜና መዋዕል ነው። በዚህ ምንጭ “Hagara Galla” — ሀገረ ጋላ የሚል አጠራር ይገኛል። ቃሉ በቀጥታ “የጋላ አገር/ምድር” የሚል ትርጉም ይሰጣል። ይህ ቢያንስ በ14ኛው ክፍለ ዘመን Galla የሚለው ስም በኢትዮጵያዊ ታሪካዊ ምንጭ መመዝገቡን ያሳያል። 👉 ስለዚህ “Galla” የሚለው ስም በ1593 በአባ ባሕርይ ብቻ የተፈጠረ አይደለም። ② 13ኛው ክፍለ ዘመን — ከዐምደ ጽዮን በፊት በ13ኛው ክፍለ ዘመን ከክርስቲያናዊ የቅዱሳን ሕይወት ታሪኮች ጋር የተያያዙ ምንጮች ውስጥ Galla ወይም ከኋላ ከኦሮሞ ቡድኖች ጋር የሚያያዙ ስሞች እንደ Galan, Liban, Yaya እና Lalo ይጠቀሳሉ። ተመራማሪዎች እነዚህን ከኦሮሞ የዘር/ቡድን ስሞች እንደሆኑ ይናገራሉ። ③ ከ1500 በፊት — የሸዋ አካባቢ ቀደምት የቅዱሳን ሕይወትና የታሪክ ምንጮች ሲመረመሩ Galan, Liban, Yaya, Lalo የሚሉ ስሞች ይታያሉ። እነዚህ ምስክሮች በተለይ ሸዋና በዙሪያው አካባቢ ከነበሩ ቡድኖች ጋር የሚያያዙ ሊሆኑ እንደሚችሉ በዘመናዊ ጥናቶች ይታያል። ④ 1460 — Fra Mauro እና “Galla River” 🗺️ በ15ኛው ክፍለ ዘመን የቬኒስ ካርቶግራፈር Fra Mauro በ1460 አካባቢ ባዘጋጀው የዓለም ካርታ ላይ “Galla River” የሚል ስያሜ ይታያል። ይህ ከአባ ባሕርይ 1593 ምንጭ በላይ ከ130 ዓመታት በፊት ነው። “Galla River” ማለት የኦሮሞ ወንዝ ማለት ነው። ⑤ 1593 — አባ ባሕርይ አባ ባሕርይ የጻፈው “ዜናሁ ለጋላ / Zenahu le Galla” በኦሮሞ ታሪክ ውስጥ በጣም ታዋቂ ቀዳሚ ምንጭ ነው። ነገር ግን ይህ የ“Galla/Oromo” ስም የመጀመሪያው ምስክር አይደለም። ከ1593 በፊት የሚጠቀሱት፦ 📜 14ኛ ክፍለ ዘመን — “Hagara Galla” 📜 13ኛ–14ኛ — Galan, Liban, Yaya, Lalo የሚሉ ስሞች 🗺️ 1460 — “Galla River” በFra Mauro ካርታ 📜 1593 — “Zenahu le Galla” በአባ ባሕርይ 🔎 ዋናው የታሪክ ጉዳይ ስለዚህ፦ «“ኦሮሞ ከ16ኛው ክፍለ ዘመን በፊት በኢትዮጵያ አልነበረም” የሚለው አጠቃላይ አባባል ከቀደምት ምንጮች ጋር ሲነፃፀር ኦሮሞ ቀደምት ህዝብ መሆኑን ያሳያል።» በተለይ “Hagara Galla” የሚለው የ14ኛው ክፍለ ዘመን ምስክር እጅግ ጠቃሚ ነው። ይሁን እንጂ “የኦሮሞ ሀገር” የሚለውን ዘመናዊ የፖለቲካ ጽንሰ-ሐሳብ በቀጥታ ወደ 13ኛ ወይም 14ኛ ክፍለ ዘመን መመለስ አይገባም። የቀደምት ምንጮቹ የሚያሳዩት በዋናነት የኦሮሞ ቡድኖች፣ ስሞች፣ አካባቢዎችና ግንኙነቶች ነው። 📚 ዋና የጥናት ምንጭ: Mohammed Hassen, The Oromo and the Christian Kingdom of Ethiopia, 1300–1700 — በተለይ ምዕራፍ 2፣ “Oromo Peoples in the Medieval Christian Kingdom of Ethiopia before 1500” (ገጽ 62–104)። ታሪክን በምንጭ እንመርምር፤ አፈ ታሪክን ከተመዘገበ ታሪክ እንለይ። 🌳📜 #OromoHistory #Wollo #Shewa #Galla #EthiopianHistory #MikySultanBarento