Maqdallaa

#Maqdallaa — Biyya Oromoo Walloo keessatti gaara/marjaa( mooraa) ittisaa ture. Mootota Warra Himanoo lama — Queen of Wore Himano Mootittii Mastaawaat fi Mootittii Warqituu ★ Miky Sultan Barento ★ Galmee Encyclopaedia Britannica bara 1911 keessatti Maqdallaa “natural stronghold in the country of the Wollo Galla” jechuun ibsameera. Kana jechuun Maqdallaan naannoo Oromoo Walloo keessatti gaara uumamaan jabaa fi bakka ittisaa ta’e ture. Akkasumas, Mootichi Tewodros naannoo bara 1860 irraa eegalee Maqdallaa akka daangaa/marjaa waraanaa isaa isa ijoo godhatee qabachuu fi bulchitoota Walloo, keessumaa Warra Himanoo waliin walitti bu’iinsa waraanaa qabaachuu isaa madda seenaawaa keessatti ibsameera. Dabalataanis, odeeffannoon imala Krapf bara 1842 irraa argamu, Maqdallaan yeroo sana mooticha Imam Liibaan, bulchaa Warra Himanoo, qabiyyee/marjaa waraanaa inni qabu keessaa tokko akka turte agarsiisa. 2. Mootittiin Walloo Mastaawaat Ingilizoota waliin tumsa qabdi turte Kun ragaa cimaa qabu keessaa isa tokko. Qorannoon seenaa OSSREA tokko Mastaawaat yeroo mootummaa Tewodros keessa mootummaa isaa mormaa kan turte, bulchitoota naannoo Walloo keessaa tokko akka turte ibsa. Yeroo duulli Ingilizootaa bara 1868 dhufes, Mastaawaat Ingilizoota deeggaruu fi waliin hojjechuu ishee, akkasumas erga Maqdallaan tewedros ajjeefamee booda ykn maqdallaan qabamtee booda marjaan(mooraa) Maqdallaa isheedhaaf kennamuu isaa ibsa. Ragaan bara 1868 irraa argamu caalaatti kallattiidha. The Bombay Gazette, kan guyyaa 26 May 1868 maxxanfame, Mastaawaat: > “one of the rival queens of the Wollo Gallas”jechuun waama. Kana jechuun “mootittota Oromoo Walloo keessaa warra wal dorgoman keessaa tokko” jechuu dha. Maddi kun humnoonni naannoo Maqdallaa jiran Mastaawaat waliin hariiroo akka qabanis ibsa. 3. Humni Oromoo Walloo karaa Tewodros ittiin baqatu cufuufi irratti dhiibbaa qaba ture. Ragaan bara 1868 barreessame akka ibsutti, Imam Ahmad(Amadee) bashir, ilma Mastaawaat, naannoo Maqdallaa jiran keessa humna abbootii fardaa kuma hedduu irratti ajajaa dhiibbaa fi aangoo guddaa qaba ture. Tewodros Maqdallaa keessaa baqachuuf yeroo yaale, humnoonni Oromoo Walloo naannoo sana keessa jiran karaa inni baqatu cufanii akka ajjeefamu godhanii jiru. > “was owing to the way in which the hills around the fortress were occupied by the Gallas” jechuun ibsa. Hiikni isaa, “gaarran marjaa(mooraa) sana naannoo jiran humnoota Oromoon qabamanii turuu isaanii irraa kan ka’e” kara bahuun dhabee Tewodros gara gaara Maqdallaatti deebi’e jechuu dha. 4. Maqdallaan erga qabamtee tewdros eega ajjefameen booda Mastaawaatif kennamte. Kunis ragaa baay’ee barbaachisaa dha. Qorannoo seenaa tokko akka ibsutti, erga Ingilizootaa fi humnoonni Oromoo Walloo Maqdallaa qabatanii booda, marjaan Maqdallaa fi Mana Kiristaanaa Madhaanee’alaam Mastaawaatif kennaman. Maddi biraas erga Maqdallaan qabamtee booda, magaalaan sun: > “Wollo Galla Queen, Mastawat” jechuun “Mootittii Oromoo Walloo, Mastaawaat” tiif kennamuu isaa ifatti ibsa. 5. “Meeshaaleen waraanaa hundi Mastaawaatif kennaman” jechuun sirrii miti Ragaan jiru akka agarsiisutti, Ingilizoonni meeshaalee waraanaa Maqdallaa irraa booji'an bulchitoota naannoo gara garaa gidduutti qoodanii kennan. Fakkeenyaaf: Dejazmach Meshesha — qawwee 200, Bulchitoota Delanta fi Dawunt — tokkoon tokkoon isaanii qawwee 100,akka argatan galmeeffameera. Kanaaf: ❌ “Meeshaaleen waraanaa hundi Mastaawaatif kennaman” jechuu irra, ✅ “Maqdallaan Mastaawaatif kennamte; meeshaaleen waraanaa Maqdallaa tewedros irraa booji'aman immoo bulchitoota naannoo gara garaatiif qoodamanii kennaman” jechuun ragaa seenaawaa waliin kan walsimu dha. 6. Oromoo Walloo fi Tewodros gidduu mormiin ture Maddi seenaa tokko ifatti: > “The Wollo Galla … still remained in constant rebellion.”jedha. Hiikni isaa: “Oromoon Walloo … yeroo hunda fincila/mormii keessa itti fufe.” Kana irraa, bara mootummaa Tewodros keessatti humnoonni Oromoo Walloo mootummaa Tewodros mormaa turuu isaanii ragaan seenaa ni agarsiisa. Kanaaf, Meqdelaan duraanuu humnoota Oromoo Walloo waliin hariiroo qabdu turte; bulchitoonni Oromoo Walloo Tewodros mormaa turan; Mastaawaat Ingilizoota waliin tumsa qabdi turte; humnoonni Oromoo naannoo Meqdelaa keessa jiran karaa Tewodros ittiin baqatu irratti dhiibbaa qaba turan; erga duulli bara 1868 xumuramee boodas Meqdelaan Mastaawaatif kennamte. 7. Ragaa kallattii bara 1868 The Bombay Gazette — 26 May 1868 keessatti Mastaawaat: > “one of the rival queens of the Wollo Gallas”jedhamtee ibsamte. Akkasumas, maddi sun Warqituun Mastaawaat waliin dorgomaa akka turte fi uummanni Oromoo baay’een Mastaawaat deeggaruu akka turan ibsa. Kanaaf, ragaan bara 1868 kun Mastaawaat akka bulchituu/mootittii Oromoo Walloo tokkootti ilaalamuu ishee kallattiidhaan mirkaneessa. Xumura Ragaa kana hundaa walitti qabnee yoo ilaalle: Maqdallaan naannoo Oromoo Walloo keessatti argamtu, gaara uumamaan jabaa fi bakka waraanaa/ittisaa ta’e turte. Bara Tewodros keessa humnoonni Oromoo Walloo naannoo Maqdallaa keessatti humna siyaasaa fi waraanaa qabu turan. Mastaawaat immoo mootoota Oromoo Walloo keessaa tokko turtee, Tewodros mormuu fi bara 1868 Ingilizoota waliin tumsa qabaachuu ishee ragaan yeroo sanaa ni agarsiisa. Erga Tewodros kufee booda immoo Maqdallaan mastawat “Wollo Galla Queen, Mastawat” tiif kennamte. ★ Miky Sultan Barento ★ https://mikysultan.blogspot.com #Oromoo #Walloo #Meqdelaa #Mastaawaat #Warqituu #WarraHimanoo #Tewodros #SeenaaOromoo #WolloGalla

መቅደላ የወሎ ኦሮሞ አገር ምሽግ ነበረች

#መቅደላ የወሎ ኦሮሞ አገር ምሽግ ነበረች ሁለቱ የወረ ሕመኖ ንግሶች(Queen of Wore Himano) ንግስት መስታወትና ንግስት ወርቂት ወዳጆ ★Miky Sultan Barento★ 1911 የEncyclopaedia Britannica መዝገብ መቅደላን “natural stronghold in the country of the Wollo Gallas” ብሎ ይገልጻል። እንዲሁም አፄ ቴዎድሮስ ከ1860 ገደማ ጀምሮ እንደ ዋና ምሽጉ ለመያዝና ከወሎ ወረ ሂመኖ ገዝ ከነበሩት ጋ ጦርነት እንደ ነበረውና እንደመረጣት ይጠቅሳል። ከዚህ በላይ የክራፍ 1842 ጉዞ መረጃ መቅደላ በወቅቱ የወረ ሂማኖ ኢማም ሊባን ከነበራቸው ምሽጎች አንዷ መሆኗን ያሳያል። 2. የወሎ ንግስት መስታወት ከብሪታንያ ጋር ተባብራ ነበር ይህ በጣም ጠንካራ የሚደገፍ ነጥብ ነው። የOSSREA የታሪክ ጥናት መስታዋት በቴዎድሮስ ዘመን ከመንግሥቱ ጋር የተቃወመች የወሎ አካባቢ ገዢ ብሎ ይገልጻል። ከዚያም የብሪታንያ ዘመቻ ሲመጣ የብሪታንያን ድጋፍ እንደደገፈችና እና በ1868 የመቅደላ ምሽግ ለእሷ እንደተሰጠ ይጠቅሳል። ከዚህ የበለጠ ቀጥተኛ ማስረጃ የ1868 የBombay Gazette ዘገባ ነው። ዘገባው መስታዋትን “one of the rival queens of the Wollo Gallas” ብሎ ይጠራታል፣ ከመቅደላ አካባቢ የሚኖሩ ኃይሎችም ከእሷ ጋር እንደተያያዙ ያብራራል። 3. የቴዎድሮስ የማምለጫ መንገድ ላይ የወሎ ኃይል ተጽዕኖ ነበረው ይህም በ1868 የተጻፈ የዘመኑ ዘገባ ውስጥ ይታያል። ዘገባው የመስታወት ልጅ አህመድ በሺር የመቅደላ አካባቢ የሺዎች የሚቆጠሩ የፈረሰኛ ኃይሎች ላይ መሪ ተጽዕኖ እንደነበረው ይናገራል። እንዲሁም ቴዎድሮስ ጨንቆት ማምለጫ አንደፈለገ በመግለጽ ከእነዚህ የወሎ ኃይሎች ጋር መግባባት መፈለጉን ያሳያል። በሌላ የታሪክ ጥናት ደግሞ መስታዋትና ደጃዝማች መሸሻ የቴዎድሮስን የማምለጫ መስመር ለመዝጋት መስማማታቸው ተጠቅሷል። 4. ከመቅደላ በኋላ ምሽጉ ለማስቴዋት መሰጠቱ ይህ እጅግ ጠቃሚ ማስረጃ ነው። የታሪክ ጥናቱ ብሪታንያውያንና የወሎ ኦሮሞዎች መቅደላን ካሸነፉ በኋላ የመቅደላ ምሽግና መድኃኔዓለም ቤተክርስቲያን ለማስታዋት እንደተሰጡ ይጠቅሳል። እንዲሁም ሌላ ምንጭ መቅደላ ከተያዘች በኋላ ከተማዋ ለ“Wollo Galla Queen, Mastawat” እንደተሰጠች በግልጽ ይነገራል። 5. “መሣሪያዎቹ በሙሉ ለማስቴዋት ተሰጡ” የሚለውን ማስተካከል ያስፈልጋል የምንጮቹ ማስረጃ የሚያሳየው ብሪታንያውያን ከመቅደላ የተያዙ መሣሪያዎችን ለተለያዩ አካባቢያዊ መሪዎች መከፋፈላቸው ነው። ለምሳሌ ደጃዝማች መሸሻ 200 ጠመንጃዎች፣ የደላንታና ዳውንት መሪዎችም እያንዳንዳቸው 100 ጠመንጃዎች እንደተሰጣቸው ተመዝግቧል። ስለዚህ “መሣሪያዎቹን ሁሉ ለማስታዋት ሰጡ” ከማለት ይልቅ “መቅደላን ለመስታዋት ሰጡ፣ ከመቅደላ የተያዙ መሣሪያዎችም ለተለያዩ የአካባቢው መሪዎች ተከፋፈሉ” ማለት በምንጭ የተደገፈ ነው። 6. የወሎ ኦሮሞ ከቴዎድሮስ ጋር ያለው ተቃውሞ አንድ የታሪክ ምንጭ በግልጽ “The Wollo Galla … still remained in constant rebellion” ብሎ ይመዘግባል። ስለዚህ በ1868 የቴዎድሮስ ተቃዋሚዎች መካከል የወሎ ኃይሎች መኖራቸው በቂ ማስረጃ አለው። መቅደላ ከዚህ በፊት ከወሎ ኦሮሞ ኃይሎች ጋር የተያያዘች መሆኗ፣ የወሎ መሪዎች ከቴዎድሮስ ጋር ተቃርነው መቆማቸው፣ መስታዋት ከብሪታንያ ጋር መግባባቷ፣ የቴዎድሮስን የማምለጫ መንገድ ለመዝጋት የአካባቢያዊ ኃይሎች ሚና መኖሩ እና መቅደላ ከዘመቻው በኋላ ለመስታዋት መሰጠቷ—በተለያዩ ምንጮች ይደገፋል። 1. የ1868 ቀጥተኛ የብሪታንያ ዘገባ — በጣም ጠንካራ ማስረጃ The Bombay Gazette, 26 May 1868 የተባለው የዘመኑ ጋዜጣ ማስቴዋትን በግልጽ “one of the rival queens of the Wollo Gallas” ብሎ ይጠራታል። የማስቴዋት ልጅ ኢማም አህመድም በመቅደላ ዙሪያ በሚኖሩ በሺዎች የሚቆጠሩ ፈረሰኞች ላይ መሪ ተጽዕኖ እንዳለው ይገልጻል። ይህ ምንጭ ከሁሉ የሚያስደንቀው ነጥብ ደግሞ፦ የብሪታንያ መሪዎች ቴዎድሮስ ከመቅደላ ቢያመልጥ እንዳይሸሽ የወሎ ጋላዎችን ትብብር ለማግኘት እንደፈለጉና እንደ ጠየቁ በቀጥታ ይናገራል። > ማለትም የወሎ ኃይል ለብሪታንያውያን የወታደራዊ ጠቀሜታ ነበረው። 2. ቴዎድሮስ ከመቅደላ ለመሸሽ ሞክሮ ነበር ይኸው የ1868 ምንጭ በጣም ግልጽ ነው። የብሪታንያ ዘገባው ቴዎድሮስ ከመቅደላ ሊሸሽ ይችላል ተብሎ ስለተፈራ፣ በዙሪያው ያለውን የወሎ ኃይል ከእነሱ ጋር ለማስተባበር ጥረት መደረጉን ይገልጻል። ከዚያም ዘገባው የቴዎድሮስ ወደ መቅደላ መመለስ “was owing to the way in which the hills around the fortress were occupied by the Gallas” እንደሆነ ይገልጻል። 3. መቅደላ በወሎ ጋላ ግዛት ውስጥ ነበረች የBritish Captives in Abyssinia የዘመኑ መጽሐፍ መቅደላ በ**“territory of the Wallo Gallas”** ውስጥ በጂኦግራፊ እንደምትገኝ ይገልጻል። ከቴዎድሮስ በፊትም ከወሎ ጋላዎች ጋር በተያያዘች ምሽግ እንደነበረች ያብራራል። ሌላ የ1867 የእስረኛ ምስክርነትም መቅደላን በሰሜን ደውንት፣ በሌሎች አቅጣጫዎች ደግሞ “Wollo Gallas” እንደከበቧት ይገልጻል። 4. የመቅደላ ምሽግ ከቴዎድሮስ በኋላ ለማስቴዋት ተሰጠ ይህም በጣም ጠንካራ ነጥብ ነው። የBritish Foreign Office Historical Section የ1920 የታሪክ ማጠቃለያ የወሎ ጋላዎች በቴዎድሮስ ላይ በተደጋጋሚ ዘመቻ ቢደረግባቸውም በተቃውሞ እንደቀጠሉ ይገልጻል። ከዚያ 1868 ዘመቻ መጥቶ ቴዎድሮስ ከሞተ በኋላ፣ “The fortress was destroyed and the town given to the Wollo Galla Queen, Mastawat.” ብሎ ይመዘግባል። ይህ ማለት መቅደላ ከብሪታንያ ዘመቻ በኋላ ለወሎ ጋላ ንግሥት መስታዋት መሰጠቷ በኋላ የተጻፈ ብቻ ሳይሆን በታሪካዊ መዝገብ የተጠቀሰ ነጥብ ነው። 5. የወሎ ኦሮሞዎች ከቴዎድሮስ ጋር የነበራቸው ተቃውሞ የBritish Foreign Office ምንጭ በግልጽ፦ “The Wollo Galla … still remained in constant rebellion.” ብሎ ይጽፋል። ስለዚህ የወሎ ኃይሎች በቴዎድሮስ ዘመን ተደጋጋሚ ተቃውሞ ያደርጉ እንደነበር የታሪክ ምንጭ በቀጥታ ያረጋግጣል። “በመቅደላ ዙሪያ ያሉ የወሎ ኦሮሞዎች ኃይሎች በኮረብታዎች ላይ መሰማራታቸው ቴዎድሮስ ከሞከረው ማምለጫ በኋላ ወደ መቅደላ እንዲመለስ ካደረጉት ሁኔታዎች አንዱ ነበር።” ይህ አቀራረብ በቀጥታ በ1868 ከተጻፈው የብሪታንያ ምንጭ ጋር የሚጣጣም ነው። እንዲሁም የ1868 ዘመቻው በወሎ አካባቢ ከተለያዩ የአካባቢ ኃይሎች ያገኘው እርዳታ ለስኬቱ ጠቃሚ እንደነበር 1911 Encyclopaedia Britannica ይገልጻል። ከዚያም የብሪታንያ ዘመቻ አመራር ቴዎድሮስ ከመቅደላ ቢያመልጥ የወሎ ጋላዎች እንዳይሸሽ ሊያግዙ እንደሚችሉ በመገንዘብ ከእነሱ ጋር ትብብር ለማድረግ መፈለጉን ይገልጻል። የብሪታንያ መኮንኑ ለኢማም አህመድ መልእክት፣ ፈረስና ሌሎች ስጦታዎች እንዲደርሱ አድርጓል። በጣም ጠቃሚው ነጥብ ይህ ነው፦ የዚያው 1868 ዘገባ ቴዎድሮስ ከመቅደላ ለመሸሽ ከሞከረ በኋላ ወደ መቅደላ መመለሱ “the hills around the fortress were occupied by the Gallas” በሚለው ሁኔታ ጋር እንደተያያዘ ይገልጻል። ይህ በቀጥታ የወሎ ኦሮሞ ኃይሎች በመቅደላ ዙሪያ ያላቸውን ወታደራዊ ቦታ ያሳያል። ሌላ አስፈላጊ ምንጭ የBritish Foreign Office ታሪካዊ ሪፖርት ደግሞ በቴዎድሮስ ዘመን የወሎ ጋላዎች ተደጋጋሚ የቴዎድሮስ ዘመቻዎች ቢደረግባቸውም “still remained in constant rebellion” እንደነበሩ ይመዘግባል። ከዚያም 1868 የብሪታንያ ጦር መቅደላን ከያዘ በኋላ “The fortress was destroyed and the town given to the Wollo Galla Queen, Mastawat.” ብሎ ይጽፋል። የ1868 ምንጭ ምን ይላል? The Bombay Gazette — 26 May 1868 በተባለው የወቅቱ ጋዜጣ ላይ፣ ንግሥት Masteeat (ማስተዓት/ማስቲያት) እንደ “one of the rival queens of the Wollo Gallas” ተገልጻለች። በዚያው ዘገባ ማስተዓት የንግሥት Werkait (ወርቂቱ) ተፎካካሪ እንደነበረች፣ አብዛኛው ኦሮሞ ሕዝብም መስታወትም እንደሚደግፍ ይገልጻል። https://mikysultan.blogspot.com #follower #highlight

Baatee fii Seenaa ishee

Baatee fi Hundee Mootummaa Māmadoch — Seenaa Walloo Baateen hangafa hundeessitoota maatii bulchitoota Walloo kan booda “Māmadoch” jedhamee beekame keessaa tokko akka taate seenaa tokko tokko keessatti ibsama. Jalqaba jaarraa 18ffaa keessa, gareen Oromoo Arsii loonii fi waraana isaanii waliin gara Walloo dhufuun Garfa–Baatee naannoo Mammed Hill jedhamutti qubatan jedhama. Isaan keessaa hoogganaan Oromoo Muslimaa Godaanaa Baaboo (Godana Babbo) nama beekamaa ture. Godaanaa Baaboon: ➡️ jalqaba Qaalluu–Baatee/Garfa keessa qubate; ➡️ booda gara Tahulaadaaree ce’e; ➡️ mootii Oromoo naannoo sanaa Jaarri Daglii waliin hariiroo uumee lafa qubannaa argate; ➡️ fuudhaa fi hariiroo siyaasaa fayyadamuun aangoo isaa cimsate. Akka hidda dhalootaa tokkootti: Godaanaa Baaboo ⬇️ Alii Godanaa ⬇️ Mahaammad Alii (Abbaa Jiboo/Jaboo) ⬇️ Māmadoch — Warra Himanoo Mahaammad Aliin gara bara 1740 dhalatee gara 1785tti du’e jedhamee maddoota tokko tokko keessatti ibsama. Sanyiin kunis yeroo booda Warra Himanoo fi Māmadoch jedhamee beekamuun mootummaa naannoo Walloo keessatti gahee guddaa qabaate. 📌 Hubachiisa: Godaanaa Baaboon “Oromoo Arsii” keessaa dhufe jechuun madda Conti Rossini keessatti ni argama. Garuu, “hidda isaa mirkanaa’inaan Sheek Nuuh Huseen irraa dhufe” jechuun ragaan seenaa gahaan hin mirkanoofne. Kanaaf, wantoota ragaan isaanii cimee jiru fi wantoota akka himannaa seenaatti jiran adda baasuun barbaachisaa dha. 📚 Madda ijoo: Hussein Ahmed, Islam in Nineteenth-Century Wallo, Ethiopia: Revival, Reform and Reaction — Appendix: “Genealogy of the Mammadoch Dynasty of Warra Himano (1700–1916)”, fuula 203. ★ Miki Sultan Barento ★ #SeenaaWalloo #Wallo #Mammadoch #WarraHimanoo #Baatee #GodaanaaBaaboo #Tahulaadaaree #Oromoo #HistoryOfWollo

Awash(Galla River) Galla River

አዋሽ ወንዝ(Galla River) በታሪክና በጂኦግራፊ ሰነዶች ውስጥ ከአዋሽ ተፋሰስ ጋር ተያይዞ «Galla River» (ጋላ ወንዝ) በመባል የሚታወቀው ወንዝ በዘመናዊው አጠራር አዋሽ ወንዝ (Awash River) ወይም ደግሞ የአዋሽ ዋና ገባር የነበረው አዋሽ-ከሰም ተፋሰስ ነው። የአዋሽ ወንዝ መነሻው ከኦሮሚያ በምዕራብ ሸዋ ዞን፣ በጊንጪ ከተማ አቅራቢያ የሚገኘው የወርቄ ተራራ ደቡባዊ ግዛት ነው። ወንዙ በጉዞው ወደ 1,200 ኪሎሜትር ያህል ርቀት የሚሸፍን ሲሆን፣ በደቡብ ምሥራቅ አቅጣጫ ፈስሶ የቆቃ ሐይቅን ይቀላቀላል። ከዚያም የታላቁን ስምጥ ሸለቆ ቁልቁለት ተከተሎ በመጓዝ በአፋር ክልል መጨረሻ ላይ በሚገኘው የጨዋታና የአቤ ሐይቅ (Lake Abbe) ውስጥ ይፈስሳል። አዋሽ ወደ ውቅያኖስ ወይም ወደ ውጭ አገር ሳይሻገር በኢትዮጵያ ወሰን ውስጥ ብቻ የሚቀር (Endorheic basin) ትልቁ ወንዝ ነው። በ18ኛውና በ19ኛው ክፍለ ዘመን በነበሩ የአውሮፓውያን አሰሳዎችና ካርታዎች ላይ ይህ ስም ከአዋሽ አካባቢ ጋር በጥብቅ ይያያዝ የነበረበት ታሪካዊ ዳራ እንደሚከተለው ይብራራል፡ 1. የካርታ ሰሪዎችና የአውሮፓውያን ተጓዦች አሰያየም * በጥንታዊ የታሪክ ሰነዶችና በአውሮፓውያን የካርታ አሰራር (Cartography) ወቅት አሰሾቹ የአካባቢውን ህዝቦች እንቅስቃሴና መሬት መነሻ በማድረግ ወንዞችን ይሰይሙ ነበር። * በጊዜው አዋሽ ወንዝ የሚፈስበትን ሰፊውን የስምጥ ሸለቆና የተፋሰሱን መሬት በዋናነት ይዞሩበትና ይኖሩበት የነበሩትን ማህበረሰቦች መነሻ በማድረግ፣ አውሮፓውያን ጸሐፊዎች «Galla River» ወይም «Hawash / Galla River» ብለው በካርታዎቻቸው ላይ ይመዘግቡት ነበር። 2. ከአዋሽ ወንዝ እና ከገናሌ/ዋቢ ሸበሌ ጋር ያለው ልዩነት * በጥንታውያን የጉዞ ማስታወሻዎች ላይ አዋሽ ወንዝ አንዳንዴ «Great Galla River» ተብሎ ይጠራ የነበረ ሲሆን፣ ይህ ስም በተለይ ከሸዋ ደጋማ ክፍል ተነስተው ወደ ታችኛው አዋሽ (አፋርና ምስራቅ ኢትዮጵያ) ለሚጓዙ የንግድ መስመሮች መለኪያ ሆኖ ያገለግል ነበር። * በተመሳሳይ ወቅት ከደቡብ ምስራቅ ኢትዮጵያ የሚነሱትን የገናሌና የዋቢ ሸበሌ ወንዞችንም አውሮፓውያን «Galla Rivers» እያሉ ይጠሯቸው ስለነበር፣ በአዋሽ አከባቢ የሚገኘውን ወንዝ ለመለየት «Hawash (Galla River)» በማለት በቅንፍ ያስቀምጡት ነበር። 3. የታሪክና የምድር አቀማመጥ ሚና * የንግድና ወታደራዊ መስመር፡ በአዋሽ ወንዝ ዙሪያ ያለው ይህ ቀጠና ከመካከለኛው ዘመን ጀምሮ በሸዋ፣ በኢፋት፣ በአዳል እና በኦሮሞ ህዝቦች እንቅስቃሴ ውስጥ ቁልፍ መተላለፊያ ነበር። * የስም መለወጥ፡ ከ20ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የሀገሪቱ የጂኦግራፊያዊ ስሞች ሲደራጁና ሲመዘገቡ፣ የአካባቢው ጥንታዊና ትክክለኛ የአካባቢው መጠሪያ የሆነው «አዋሽ» (Awash) የሚለው ስም በይፋ በመፅናቱ «Galla River» የሚለው የውጭ አሰሾች ስያሜ ከአገልግሎት ውጭ ሆኗል። በአጠቃላይ፣ በአዋሽ አካባቢ ጥንታዊ ሰነዶች ላይ «Galla River» ተብሎ የተጠቀሰው ወንዝ የዛሬው አዋሽ ወንዝ እራሱ ወይም በሸዋና በአፋር አboundary በኩል የሚያልፉት ዋና ዋና የአዋሽ ገባሮች ናቸው። በአዋሽ ተፋሰስ የተገኙ አርኪኦሎጂያዊ ግኝቶችን ዘርዝር" query="በአዋሽ ተፋሰስ ውስጥ የተገኙ ዋና ዋና የአርኪኦሎጂና የታሪክ ግኝቶች ምን ምን ናቸው። ★Miki Sultan Barento★ #Awash

Nemrud ibn kush

መጀመርያ መሬት ላይ ኩሽ ልጆች ነገሱ የእነሱ አርማ ምልክት አንበሳ ነበረ። Nemrud ibn kush በመጽሐፍ ቅዱስ ዘፍጥረት 10፥8 መሠረት ናምሩድ (Nimrod) የኩሽ ልጅ ነው። [Miki Sultan Barento] የዘር ሐረጉም፦ ኖኅ → ካም → ኩሽ → ናምሩድ ዘፍጥረት 10፥6 እንደሚያሳየው ኩሽ የካም ልጅ ነው፤ ቀጥሎ 10፥8 ላይ “ኩሽም ናምሩድን ወለደ” ይላል። ናምሩድ ደግሞ በዘፍጥረት 10፥9–12 እንደ ታላቅ አዳኝ/ኃያል ሰው ይገለጻል፤ መንግሥቱም ባቢሎን፣ ኤሬክ፣ አካድ እና ካልኔ በሺናር እንደጀመረ ይነገራል። ስለዚህ ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ የዘር ሐረግ አንጻር፦ ናምሩድ የኩሽ ልጅ፣ የካም የልጅ ልጅ፣ የኖኅ የልጅ ልጅ ልጅ ነው። የኩሽ ልጆችን ሁሉ (ሴባ፣ ሐዊላ፣ ሳብታ፣ ራዕማ፣ ሳብቃ እና ናምሩድ) በዘር ሐረግ ሰንጠረዥ እናየለን። እነሆ፣ በዘፍጥረት 10፥6–8 መሠረት የኩሽ የዘር ሐረግ፦ ኖኅ ↓ ካም (Ham) ↓ ኩሽ (Cush) ├── ሴባ (Seba) ├── ሐዊላ (Havilah) ├── ሳብታ (Sabtah) ├── ራዕማ (Raamah) │　├── ሳብቃ (Sheba) │　└── ደዳን (Dedan) ├── ሳብቃ (Sabteca) └── ናምሩድ (Nimrod) 📖 ዘፍጥረት 10፥8፦ “ኩሽም ናምሩድን ወለደ፤ እርሱም በምድር ላይ ኃያል መሆን ጀመረ።” ናምሩድ → ባቢሎን → ኩሽ → ኢትዮጵያ (ኩሽ) የሚለውን የታሪክ እሺ። ይህን ጉዳይ “ኩሽ → ናምሩድ → ባቢሎን” እና “ኩሽ → ኢትዮጵያ/ኑቢያ” በሚለው ሁለት አቅጣጫ መለየት ይጠቅማል። 1. ናምሩድ በቀጥታ የኩሽ ልጅ ነው ዘፍጥረት 10፥6–10 እንዲህ ያለ የዘር ሐረግ ይሰጣል፦ ኖኅ → ካም → ኩሽ → ናምሩድ ዘፍጥረት 10፥8 በግልጽ “Cush fathered Nimrod” ይላል። ከዚያም ናምሩድ ኃያል አዳኝ/ተዋጊ እንደነበር ይገልጻል። 2. የናምሩድ መንግሥት በሺናር ነበር ዘፍጥረት 10፥10 የመጀመሪያዎቹን የናምሩድ መንግሥት ማዕከላት፦ ባቢሎን (Babel/Babylon) ኤሬክ (Erech/Uruk) አካድ (Accad/Akkad) ካልኔ (Calneh) በሺናር (Shinar) ምድር እንደነበሩ ይጠቅሳል። ከዚያም ወደ አሦር ሄዶ ነነዌንና ሌሎችን ከተሞች እንደገነባ ይናገራል። 3. ነገር ግን “ኩሽ” = ኢትዮጵያ ማለት ሁልጊዜ አይደለም ይህ በጣም አስፈላጊ ነጥብ ነው። Cush (כּוּשׁ) በመጽሐፍ ቅዱስ ብዙ ጊዜ ከደቡብ የናይል አካባቢ—በተለይ ኑቢያ/የዛሬዋ ሱዳን አካባቢ—ጋር ይያያዛል። በመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት፦ > ኖኅ → ካም → ኩሽ → ናምሩድ → ባቢሎን/ኤሬክ/አካድ Ethiopia” የሚለው ከየት መጣ? የዕብራይስጡ Kûš በጥንታዊ ግሪክ ትርጉም (Septuagint/LXX) ብዙ ቦታ Αἰθιοπία (Aithiopia) ተብሎ ተተርጉሟል። ስለዚህ በእንግሊዝኛ የቆዩ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትርጉሞች Cush → Ethiopia የሚለውን አጠቃቀም አስፋፉ።

ሼክ ሙሐመድ ወሌ (ሐጅ ሙሐመድ ወሌ)

ሼክ ሙሐመድ ወሌ (ሐጅ ሙሐመድ ወሌ) ስለ ነበሩት የሚከተለው ዝርዝር ይገኛል። 1. የትውልድ ቦታና ቤተሰብ [Miki Sultan Barento] በ1353 ሂጅራ፣ በረጀብ ወር ሰኞ ዕለት እንደተወለዱ የሕይወት ታሪኩ ይገልጻል። የትውልድ ቦታቸው ደራ ወረዳ፣ ገንዳ አረቡ የተባለ ስፍራ ነው። አባታቸው ሐጂ አህመድ ኢብን ዑመር ኢብን ሙሳ ኢብን ወዳጆ ኢብን ሰህል የተባሉ ታዋቂ ዓሊም ነበሩ። ምንጩም የአባታቸውን መሠረት ወሎ፣ ወረ ሂመኖ እንደሆነ ይጠቅሳል። Sahl – سهل = ቀላል / ለስላሳ ማለት ነው በ አረበኛ። 2. የትምህርት ጉዞ በደራ በአባታቸው ዘንድ ቁርኣን ተምረው፣ ከዚያም ፊቅህ፣ ተውሒድ፣ ተጅዊድ፣ ነሕውና ሶርፍ ያሉ የእስልምና ዕውቀት ዘርፎችን ተምረዋል። በተለይም፦ ሐጂ ዓሊ አደም (ሸክ ዓሊ ውጅግራው ኮኔ) — ፊቅህ ሐጂ ዐብዱል ባሲጥ ኢብን ሙሐመድ — ዐረብኛ ሐጂ ሙሐመድ ሳኒ ሐቢብ በሺር — ሙስጠለሐል ሐዲስ፣ ኡሱል፣ ተፍሲር ወዘተ. ሸክ ሐያት ኢብን ዓሊ — ቡኻሪና ሙስሊም ሐጂ ሙሐመድ ራፊዕ — ኩቱቡ ሲታ እነዚህ መምህራኖቻቸው ኢጃዛ እንደሰጧቸውም ምንጩ ይገልጻል። 3. በአዲስ አበባ የነበራቸው ሚና ሼክ ሙሐመድ ወሌ በኑር መስጊድ በአዲስ አበባ ለ20 ዓመታት ያህል ኢማምና ኸጢብ ሆነው እንዳገለገሉ ተገልጿል። ከ40 ዓመት በላይም አስተምረው ብዙ ተማሪዎችን እንዳፈሩ ይጠቀሳል። 4. በኢትዮጵያ የእስልምና ተቋማት አመራር ከሐጂ ሙሐመድ ሳኒ ጋር በመሆን የኢትዮጵያ እስልምና ጉዳይ ከፍተኛ ጉባዔን በመመሥረት በዳዕዋና ኢፍታእ ዘርፍ አመራር ሰጥተዋል። እንዲሁም ከ1983 ዓ.ም. በኋላ በኢትዮጵያ ዓሊሞች ማህበር ሊቀመንበር ሆነው እንዳገለገሉ ተጠቅሷል። 5. ወደ ሳዑዲ አረቢያ መሄድና የመጨረሻ ዘመናቸው ( አላህ ይዘንላቸው) ከ1987 ዓ.ም. የአንዋር መስጊድ ቀውስ ጋር በተያያዘ ወደ እስር ቤት እንደገቡና ለሦስት ዓመት ያህል እንደቆዩ ይህ የሕይወት ታሪክ ይገልጻል። ከዚያ በኋላ ወደ ሳዑዲ አረቢያ፣ ጂዳ ሄደው ኢትዮጵያውያንን ማስተማር ቀጠሉ። በመጨረሻም በጂዳ እንደሞቱ ይገልጻል። የተገኘው ምንጭ ጳጉሜ 4 ቀን 1997 ዓ.ም. እንደሞቱ ይጠቅሳል፤ ይህም 2005 እ.ኤ.አ. ነው። የሐጂ አህመድ የትውልድ መሠረት በ**«إعلام الأغبياء» (Iʿlām al-Aghbiyāʾ)** የተጠቀሰው ሙሉ ስም፦ الشيخ أحمد بن عمر بن موسى بن وداجو بن سهل الور هيمني مولداً نزيل درّا ማለት፦ ሼክ አህመድ ኢብን ዑመር ኢብን ሙሳ ኢብን ወዳጆ ኢብን ሰህል፤ በወረ ሂመኖ የተወለዱ፣ በደራ የኖሩ የሐነፊ ፊቅህ ሊቅ ነበሩ ይላል። ከዚህ የሚታየው፦ ወረ ሂመኖ (የትውልድ መሠረት) ↓ ሰህል ↓ ወዳጆ ↓ ሙሳ ↓ ዑመር ↓ ሼክ አህመድ ↓ ሼክ ሙሐመድ ወሌ በጣም ጠቃሚ የሆነው ሌላ መረጃ ምንጩ ሼክ አህመድ በ1334 ሂጅራ (1916 እ.ኤ.አ. ገደማ) ወደ ደራ (دَرّا) እንደተዛወሩ ይገልጻል። በዚያም ለረጅም ጊዜ አስተምረው፣ ብዙ ዓሊሞችን አፍርተው እንደነበር ይጠቅሳል። ከ50 በላይ መጻሕፍትም እንደጻፉ ተመዝግቧል። እንዲሁም ልጃቸው ሼክ ሙሐመድ ወሌ የአባታቸውን የሕይወትና የመንቆራት ታሪክ «الكبريت الأحمر في مناقب الشيخ أحمد بن عمر» በሚል ራሱን የቻለ መጽሐፍ እንደጻፉ ይህ ምንጭ ይጠቅሳል። ስለዚህ አሁን ያለን ማስረጃ በጣም ጠቃሚ ነው፦ “ወረ ሂመኖ” የሼክ አህመድ የትውልድ መጠሪያ ነው፤ “ደራ” ደግሞ በኋላ የኖሩበት/የሰሩበት ቦታ ነው። ይህን ሁለቱን መለየት አስፈላጊ ነው። የወረ ሂመኖ ታሪካዊ ሁኔታ ወረ ሂመኖ ከሰባት ቤቶች ወሎ” (Säbat Bet Wällo)** መካከል አንዱ ነበር። እነዚህ የኦሮሞ መነሻ ያላቸው የዘር/የፖለቲካ ቡድኖች በዘመነ መሳፍንት የወሎን የኃይል ግንኙነት ይወስኑ ነበር። በ19ኛው ክፍለ-ዘመን የወሎ ሙስሊም ኦሮሞ መንግሥታት መካከል Warra Himano አንዱ እንደነበር የJournal of Oromo Studies ምንጭም ያረጋግጣል። � OSA - Oromo Studies Association 🔎 “Himano” ስም ከየት መጣ? ይህ ጉዳይ ገና የተወሰነ አይደለም። ምንጩ Hibano ከተባለ የኦሮሞ ቅድመ-አያት ጎሳ ስም የተገኛ ነው።

ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ_ ጀግና ዋዩ ዋሴ

ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ_ ጀግና ዋዩ ዋሴ [Miki Sultan Barento] በወቅቱ የነበረውን የጦር አበጋዝነት እና የአርበኞቹን ጽናት አሊ ሙሄ የተባለው አጫዋች በሚከተለው ታዋቂ ቀረርቶና ፎክሮ ገልጾታል፡ > "ጀምበር መሸች ብሎ ሲወረወር፣ አባ ይርጋ ባሬ በለው ግፋው ሲለው፣ > አሽከሮቹ መልአክ እሱ እንደ እግዚአብሔር፣ ይዟቸው ሲሰለፍ ዓይኑ እንኳን አይፍር፣ > ሲያግረመርም ያድራል እንደ አራስ ነብር..." በ1934 ዓ.ም (እ.ኤ.አ በ1943) በራያና በወጀራት አካባቢ የተካሄደውን የትጥቅ ትግል እና የራያ ኦሮሞዎችን ተጋድሎ በጥልቀት የሚተነትን ጠንካራ ታሪካዊ ማስታወሻ ነው። በወቅቱ የነበረውን የጭቆና ፖለቲካ፣ ነገሥታቱ በሕዝቡ ላይ የነበራቸውን አመለካከት፣ እንዲሁም ሕዝቡ ለአስተዳደራዊ በደል የነበረውን እምቢተኝነት በግልጽ ያንጸባርቃል። በጽሑፍህ ውስጥ ጎልተው የሚታዩ ቁልፍ የታሪክ ጭብጦች፡- * የመሪዎቹ የዘር ሐረግና ጀግንነት፡- በተለይም የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ (ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ) እንዲሁም የሌሎችም በርካታ የራያ እና የወጀራት የጦር አበጋዞች ተሳትፎ። * ዓለም አቀፋዊ ተሳትፎ እና የአየር ድብደባ፡- የራያ አርበኞች የእንግሊዝና የአሜሪካን የጦር መኮንኖች በማጥቃት መሣሪያ መማረካቸው፣ እንዲሁም ይህንን ተከትሎ በኢትዮጵያ ታሪክ ለመጀመሪያ ጊዜ የውጭ የጦር አውሮፕላን በመጠቀም በራያ ሕዝብ ላይ የተፈጸመው ጥቃት። * የአፄ ኃይለሥላሴ የክተት አዋጅ፡- ማዕከላዊው መንግሥት አመጹን ለመቀልበስ የትግራይን ገዥዎች በማስተባበር በራያ ሕዝብ ላይ ያዘመተው ጦር እና ያስከተለው የሕይወት መጥፋትና የንብረት (የከብት) ዘረፋ። የቀረበው የታሪክ ትርክት የራያ ሕዝብ ማንነቱን፣ ክብሩን እና መብቱን ለማስከበር የከፈለውን ከፍተኛ መሥዋዕትነት በጉልህ የሚያሳይ ነው። በተለይም የአባ ሴሩ እና የራያ/ወሎ መሪዎችን ታሪካዊ ቅርስ እንዲሁም የዘር ሐረግ በጥልቀት መመርመሩ የዚያን ዘመን ፖለቲካዊ እና ማህበራዊ እንቅስቃሴ በሚገባ ለመረዳት ትልቅ አስተዋጽኦ አለው። ከላይ በጠቀስከው ታሪክ ላይ በመመስረት፣ በተለይ የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ እና የራያ/ወሎ ታሪካዊ መሪዎች አስተዋጽኦ በጥቂቱ እንደሚከተለው ይተነተናል፡- 1. የአባ ሴሩ መስመር እና የታሪክ ስሮች በራያ እና በወሎ የታሪክ ማህደር ውስጥ አባ ሴሩ የሚለው መጠሪያ ከታላላቅ የቤተሰብ ሀረጎች እና ከክልሉ አስተዳዳሪዎች ጋር በጥብቅ የተያያዘ ነው። * የመሪነት እና የተጋድሎ ውርስ፡ በ1934 ዓ.ም (የቀዳማዊ ወያኔ አመፅ በሚባለው ወቅት) የራያ አበጋዞች ያሳዩት ቁርጠኝነት ከቀደሙት አባቶቻቸው የወረሱት ራሳቸውን የማስተዳደር እና የራስን ክብር የማስከበር ባህል አካል ነው። * የዘር ሐረግ ትስስር፡ ከ አባ ሴሩ ዶዮ፣ አባ ቶለ፣ አባ ሙሮዋ፣ አዴ፣ ሊበን፣ ብሊ እያለ የሚወርደው የዘር ሐረግ የራያ ኦሮሞ ሕዝብ በንጉሠ ነገሥቱ ሥርዓት ውስጥ የነበረውን ማህበራዊና ወታደራዊ መዋቅር የሚያሳይ ግልጽ ማስረጃ ነው። 2. የ1934 ዓ.ም የራያ አመፅ እና የውጭ ኃይሎች ጣልቃ ገብነት በወቅቱ የነበረው አመፅ በቀላሉ የክልል አማፅያን እንቅስቃሴ ብቻ አልነበረም፤ ይልቁንም፡- * የመሳሪያ እና ስልት የበላይነት፡ የራያ አርበኞች ከሁለተኛው የጣሊያን ወረራ የተረፉና የተቀሙ መሳሪያዎችን በመታጠቅ፣ እንዲሁም የእንግሊዝን የጦር ሰራዊት ስንቅና ህብረት በማስተጓጎል አቅማቸውን ገንብተዋል። * የአየር ድብደባው ጭካኔ፡ በወቅቱ ንጉሠ ነገሥቱ ከእንግሊዝ አየር ኃይል (Royal Air Force - RAF) ጋር በመተባበር በራያ እና አደቦ አካባቢ ያካሄዱት የአየር ድብደባ የብዙ ንፁሃንን ሕይወት ያጠፋ እና የሕዝቡን የብረት እምነት ለማንበርከክ የተደረገ የታሪክ ጠጠሻ ነው። 3. የከብት ዘረፋ እና የኢኮኖሚ ውድመት "እጁን ለኛ፣ ከብቱን ለእናንተ" የአፄ ኃይለሥላሴ ታዋቂ የደብዳቤ ትእዛዝ ("እጁን ለኛ ከብቱን ለእናንተ") በራያ ሕዝብ ኢኮኖሚ ላይ ከፍተኛ ጉዳት አድርሷል። * የቁስ አካል ማዳከም፡ የአካባቢውን አርሶ አደር እና አርብቶ አደር ንብረት ማስዘረፍ የሕዝቡን የኢኮኖሚ መሰረት በማፍረስ ለወደፊቱ አመፅ እንዳይነሳ ለማድረግ የታለመ ወታደራዊ ስልት ነበር። * ማህበራዊ ቁስል፡ ይህ ድጊት በራያ ሕዝብ እና በማዕከላዊው (እንዲሁም በትግራይ የንጉሱ አስተዳዳሪዎች) መካከል ላስቆጠረው ዘመናት የተሻገረ ቅሬታ እና የክፋፍለህ ግዛ ፖለቲካ ትልቅ ምክንያት ሆኗል። 1. የአባ ሴሩ መስመር ታሪካዊና ማኅበራዊ ትስስር የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ በራያ፣ በወሎና በዙሪያው ባሉ አካባቢዎች የነበረውን ማኅበራዊ፣ ፖለቲካዊና ወታደራዊ መዋቅር በግልጽ የሚያሳይ የትውልድ መስመር ነው። * ባሬንቶ አባሴሩ (ወረ ብሊ) መነሻ፡ የአባ ሴሩ መስመር ከቀሎ ባሬንቶ፣ ኦቦራ እና ወረ ብሊ ትስስር የሚመዘዝ ሲሆን፣ ከ አባ ሴሩ ዶዮ → አባ ቶለ → አባ ሙሮዋ → አዴ → ሊበን → ብሊ → ባሬንቶ ኦሮሞ ድረስ የሚዘልቅ ጥልቅ የትውልድ ግንኙነት አለው። * የቤተሰብ መዋቅርና ትስስር፡ * የአባ ሴሩ ልጆች፡ ባሬንቶ፣ ጋምባ፣ አድዬ፣ አባዬ፣ ካዮ እና አንሻ አባ ሴሩ ናቸው። * የአባዬ አባ ሴሩ ልጆች፡ ዶዮ፣ መዓሮ፣ ወዳጆ፣ አድዬ፣ ሮብሶ እና ጃኖ አባዬ ይገኙበታል። በጋብቻ የተደረገ ጥረት፡ ከወያኔ አመፅ አበጋዞች አንዱ ከነበሩት ከ ፊትአውራሪ ኩቤ አባ ቦና ወንድም ከመንገሻ አባ ቦና ልጅ (ከወዳጆ መንገሻ) ጋር የተመሠረተው የጋብቻ ትስስር፣ የአካባቢው መሪዎችና ባለባቶች ወታደራዊና ማኅበራዊ አቅማቸውን ለማጠናከር የተጠቀሙበት ስልት ነበር። 2. የቦራ ሰለዋ ጦርነት እና ታሪካዊ ሁኔታዎች የቦራ ሰለዋ ጦርነት በራያ አርበኞችና በማዕከላዊው ገዥ አካል/ተወካዮች መካከል የተካሄደ የሥልጣንና የአስተዳደር ግጭት መገለጫ ነበር። * የግጭቱ መነሻ፡ አፄ ኃይለ ሥላሴ የባሬንቶ አባ ሴሩን ተጽዕኖና ጀግንነት በመገንዘብ የፊታውራሪነት ሥልጣን የሰጧቸው ቢሆንም፣ በአላማጣ አካባቢ ገብር በማስገበርና በአስተዳደር ረገድ ከዳዳት ኃይሉ ከበደ ጋር አለመግባባት ተፈጠረ። የውጊያው ሂደትና ስልት፡ ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ አሽከሮቻቸውንና የራያን ሕዝብ በማስተባበር በቦራ ሰለዋ ቦታ ላይ ከኃይሉ ከበደ ጦር ጋር ገጠሙ። የባሬንቶ ጦር ተከዜን በመሻገር ባደረገው የቁርጠኝነት ዘመቻ የኃይሉ ከበደ ጦር ተሸነፈ። * ስነ-ቃልና የሕዝብ ግጥም፡ በወቅቱ የነበረውን የጦር አበጋዝነት እና የአርበኞቹን ጽናት አሊ ሙሄ የተባለው አጫዋች በሚከተለው ታዋቂ ቀረርቶና ፎክሮ ገልጾታል፡ > "ጀምበር መሸች ብሎ ሲወረወር፣ አባ ይርጋ ባሬ በለው ግፋው ሲለው፣ > አሽከሮቹ መልአክ እሱ እንደ እግዚአብሔር፣ ይዟቸው ሲሰለፍ ዓይኑ እንኳን አይፍር፣ > ሲያግረመርም ያድራል እንደ አራስ ነብር..." 3. ታሪካዊ ማጠቃለያ | የታሪክ ዘቅ | ዋነኛ ጭብጥና አገራዊ አንድምታ | | የአርበኝነት ስልት | በጣሊያን ወረራ ወቅት ሁለት ጭነት መኪና ሙሉ መሣሪያ በብልሃት ተቀብለው ለአሽከሮቻቸው ካደሉ በኋላ በረሃ መግባታቸው፣ የራያ አርበኞች ለውጭ ወራሪ ያልተንበረከኩ መሆናቸውን ያሳያል። | | የሕዝብና የመሪዎች ቁርኝት | "በባሬንቶ አምላክ" እስከመባል የደረሰው ህዝባዊ ከበሬታ፣ መሪዎቹ ከሕዝቡ ጋር የነበራቸውን ጥብቅ ትስስር ያመልክታል። | | የ1934 ዓ.ም አመፅ መነሻ | የቦራ ሰለዋ ውጊያን ጨምሮ የነበሩት የውስጥ ግጭቶችና በደሎች፣ በኋላ ላይ ለተከሰተው ታላቁ የ1934 ዓ.ም የራያና ወጀራት አመፅ (ቀዳማዊ ወያኔ) መደላደል የፈጠሩ ታሪካዊ ኩነቶች ነበሩ። | ዋዩ ዋሴ በቆቦ፣ ራያና አካባቢዋ በፋሺስት ጣሊያን የወረራ ዘመን (1928–1933 ዓ.ም) ከተነሱትና የታወቁ የአካባቢው አርበኞችና ዘማቾች አንዱ ናቸው። 1. የታሪክ ሚና እና ተጋድሎ፦ * የደፈጣና የቁርጥ ቀን ውጊያዎች፦ ዋዩ ዋሴ በአካባቢው ተሬታማና ገደላማ መሬት ተጠቅመው የጣሊያን ጦር አሰስ ገሰስ እያለ ወደ ገጠራማው ክፍል እንዳይገባ በቆራጥነት በመመከት የሚታወቁ አርበኛ ናቸው። * የህዝብ ደህንነትና የርስት ጥበቃ፦ ፋሺስት ጣሊያን በአካባቢው ህዝብ ላይ የሚያደርሰውን ግፍና የርስት መቀማት በመቃወም፣ የአካባቢውን ህዝብ አስተባብረው በመሳሪያና በደፈጣ መከላከል አድርገዋል። 2. የህዝብ ባህልና የቃል ታሪክ፦ በራያና በቆቦ የቃል ታሪክ፣ በፉከራና በቀረርቶ ውስጥ የዋዩ ዋሴ ስም ከሌሎቹ አበጋዞች ጋር አብሮ የሚነሳ ሲሆን፣ የአካባቢው ህዝብ በጀግንነታቸው እንዲህ ይላቸዋል፦ > «ዋዩ ዋሴ የቆቦው አርበኛ፣ > በጠላት መሃል ገብቶ የማይተኛ፤ > ለሀገሩ ነፃነት ለርስቱ ተጋዳይ።» > 3. የታሪክ አሻራ፦ ዋዩ ዋሴ የቆቦና የአካባቢዋ ህዝብ ለሀገር ነፃነትና ለርስት ክብሩ ያደረገውን መስዋዕትነት ከሚያስታውሱት ታዋቂ ተጋዳዮች አንዱ ናቸው። #follower #highlight