Finfine oromia

📜 Finfinni በ1868 — ከአዲስ አበባ በፊት የነበረች ስፍራ “Finfinni በ1868 ተመሠረተች” ማለት ትክክለኛ የምንጭ አባባል አይደለም። የ1868 የዘመኑ ምንጮች ግን Finfinni ቀድሞውኑ የነበረች ስፍራ እና በኦሮሞ/Galla ማህበረሰብ የተከበበች አካባቢ መሆኗን ያሳያሉ። 📌 8 September 1868 — አባ ታውሪን (Fr. Taurin) ከLiche ወደ Finfinni ተጓዙ፤ ከእሳቸው ጋርም በንጉሥ ምኒልክ ፈቃድ አንዳንድ “Galla boys” ነበሩ። 📌 11 September 1868 — ወደ Birbirsa ደረሱ። በዚያም፦ «“Sarrawa, a rich Oromo, housed the above mentioned group of missionaries…”» ማለትም፦ “ሳራዋ፣ ሀብታም ኦሮሞ፣ የተጠቀሱትን ሚስዮናውያን ቡድን በቤቱ አስተናገዳቸው።” ይህ በ1868 በBirbirsa/Finfinni አካባቢ የኦሮሞ ነዋሪዎች እንደነበሩ የሚያሳይ ቀጥተኛ የዘመኑ ማስረጃ ነው። 📌 14 October 1868 — T. Cahagne ደብዳቤ «“Currently, I am in Galla country…”» እና «“Finfinni, where I am, is centre of the Galla countries…”» ማለትም፦ “አሁን በGalla አገር ውስጥ ነኝ…” “እኔ ያለሁበት Finfinni የGalla አገሮች መሀል ነው…” 🔎 ስለዚህ የ1868 ምንጮች በግልጽ የሚያሳዩት፦ 1868 → Finfinni ቀድሞውኑ የነበረች ስፍራ → በአካባቢዋ የኦሮሞ ማህበረሰብ ነበር → Birbirsa ውስጥ Sarrawa የተባለ ሀብታም ኦሮሞ ነበር → Finfinni ከ“Galla countries” ጋር በቀጥታ ተገልጻለች። ከዚያ በኋላ 1886–1887 በምኒልክና ጣይቱ ዘመን የከተማዋ ልማትና የአዲስ አበባ መመስረት ተጠናከረ። 👉 ስለዚህ በምንጭ የተደገፈው አባባል፦ “Finfinni በ1868 ተመሠረተች” ሳይሆን፣ “በ1868 Finfinni ቀድሞውኑ የነበረች እና በኦሮሞ/Galla አካባቢ ውስጥ የነበረች ስፍራ ነበረች፤ በ1880ዎቹ ደግሞ የአዲስ አበባ ከተማ እድገት ተጠናከረ” ማለት ነው። [Miki sultan Barento] 📚 ታሪክ በተረት ሳይሆን በዋና ምንጮች ይመረመር። #Finfinni #AddisAbaba #OromoHistory #HistoryOfEthiopia #1868 #Birbirsa #Oromo #Finfinne

ሀገረ ጋላ

#ሀገረ ጋ*★ላ /#ኦሮሞ ከ 14ተኛው ክፍለ ዘመን በፊት “ሀገረ ጋ*ላ” (Hagara Galla / ሀገረ ጋ*ላ) በጥንታዊ የኢትዮጵያ ምንጮች የሚገኝ አጠራር ነው። ትርጉሙም “የጋ*ላ ሀገር/የጋ*ላ አገር” ማለት ነው። [Miki Sultan Barento] በተለይ የንጉሥ አምደ ጽዮን (1313–1344) ዜና መዋዕል ከ14ኛው ክፍለ-ዘመን በፊት ጀምሮ “Hagara Galla” የሚል ስም ይጠቅሳል፤ ይህም ከ16ኛው ክፍለ-ዘመን በፊት የ“Galla” ሕዝብ እና የሚኖሩበት አካባቢ በምንጭ መጠቀሱን ያሳያል። ግን “ሀገረ ጋ*ላ” የት ነበረ? ለምሳሌ፣ 19ኛው ክፍለ-ዘመን ጸሐፊዎች ወሎን “country of the Galla” ብለው ጽፈዋል፤ የWollo Oromo አካባቢዎችም በሸዋና በሰሜኑ መካከል እንደሚገኙ ተገልጿል። ስለዚህ፦ 14ኛ ክፍለ-ዘመን → Hagara Ga*lla የሚለው ቃል በአምደ ጽዮን ዜና መዋዕል ይገኛል። 16ኛ–19ኛ ክፍለ-ዘመን → “Ga*lla country” የሚለው አጠራር በብዙ የኦሮሞ መኖሪያዎች ላይ ተጠቅሷል። 19ኛ ክፍለ-ዘመን → ወሎ በአውሮፓውያን ጽሑፎች “Galla country” ተብሎ ተጠርቷል። ከዜና መዋዕሉ የተጠቀሰው ክስተት 1332 ዓ.ም. አካባቢ ነው፦ > “on April 28 [1332], the king first passed through and reached the Galla country. On June 7, he left the Ga*lla country…” ትርጉሙ፦ > “ሚያዝያ 28 ቀን [1332] ንጉሡ መጀመሪያ ተሻግሮ የጋላን አገር ደረሰ፤ ሰኔ 7 ቀንም ከጋ*ላ አገር ከሠራዊቱ ጋር ወጣ።” ይህ ምን ያረጋግጣል? ይህ ከግራኝ ዘመቻ በፊት ለ200 ዓመት ያህል የ“ጋላ” የሚል ሕዝብ/አካባቢ ስም በኢትዮጵያ የተመዘገበ መሆኑን ያሳያል። ሀገረ ጋላ — በየት አካባቢ? የአምደ ጽዮን (1313/14–1344) ዜና መዋዕል “Hagara Ga*lla” (ሀገረ ጋ*ላ) የሚል አጠራር ይጠቀማል። ይህ በቀላሉ “የጋ-ላ/የኦሮሞ ሀገር” ማለት ነው። በ1332 አካባቢ ንጉሡ ወደዚያ ገብቶ እንደወጣ ዜና መዋዕሉ ይገልጻል። አስፈላጊው ነጥብ፦ “Hagara Galla” በዛሬ ካርታ ላይ የሚገኝ አንድ የተወሰነ ወረዳ ስም አልነበረም። የታሪክ ምርምሩ ይህን አካባቢ ከአዋሽ ወንዝ አካባቢ፣ ከዋጅ (Waj) በደቡብ እና ከዳዋሮ (Dawaro) አካባቢ ጋር ያያይዛል። በተለይ Mohammed Hassen የአምደ ጽዮን መዋዕልን በመመርመር፣ በ1330ዎቹ አካባቢ በአዋሽ ወንዝ ዙሪያ የኦሮሞ ቡድኖች እንደነበሩ ይደርሳል። እንዲሁም Hagara Galla፣ Galla River እና Galla Forest የተባሉት በአንድ የአካባቢ ዞን ውስጥ እንደሚገናኙ ያብራራል። በዛሬ ካርታ ላይ በግምት የዛሬ ማዕከላዊ–ምስራቃዊ ኢትዮጵያ ሸዋ → ዋጅ → አዋሽ ወንዝ → ዳዋሮ/ፈጠጋር → ወደ ደቡብ ይህ ማለት “ሀገረ ጋላ = ዛሬ ወሎ ብቻ” ብሎ መወሰን አይቻልም። በተገኘው ማስረጃ የተሻለው መገኛ የአዋሽ ላይኛው ተፋሰስና ከሸዋ ደቡብ/ደቡብ-ምስራቅ ያለው አካባቢ ነው። ይህ ማስረጃ ኦሮሞዎች ከ16ኛው ክፍለ-ዘመን የግራኝ ጦርነት በፊት በማዕከላዊ ኢትዮጵያ እንዳሉ የሚያሳይ ነው። Cambridge የታሪክ ምርምርም ይህን በግልጽ ይደግፋል። ማስረጃ ። Huntingford, The Glorious Victories of ‘Āmda Ṣeyon, King of Ethiopia (1965) እትም ነው። መጽሐፉ 142 ገጽ ነው። 1. የ1332 ዓ.ም. ዋናው ማስረጃ የአምደ ጽዮን ዜና መዋዕል እንደሚለው፣ ንጉሡ ሚያዝያ 28፣ 1332 ወደ Galla country ገባ፤ ሰኔ 7፣ 1332 ከዚያ ሀገር ከሠራዊቱ ጋር ወጣ። ይህም በዚያ አካባቢ የተወሰነ የጋላ መኖሪያ/ግዛት እንደነበር የሚጠቁም ነው። የጊዜው ስሌት፦ > ሚያዝያ 28, 1332 → Hagara Galla ሰኔ 7, 1332 → ከGalla country ወጣ ስለዚህ በዚያ ዘመን “Galla” የሚለው ቃል እንደ ሕዝብ ብቻ ሳይሆን አንድ የተለየ የጂኦግራፊ አካባቢ ለመጠቆምም ተጠቅሟል። #follower #highlights #oromo #EthiopianHistory #raya

ወሎ ሀይቅ(ቦራ ከተማ) ቀድሞ ስሟ

“የሐይቅ ከተማ የቀድሞ ስሟ ቦራ (Bora) ነበር።” አንድ የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ ጥናት ስለ Haik Town የከተማዋን ታሪክ ሲገልጽ፦ “The former name of Haik was Bora” ይላል። ይህም ማለት የሐይቅ ከተማ የቀድሞ ስም ቦራ (Bora) ነበር ማለት ነው። [Miki Sultan Barento] ጥናቱ በተጨማሪ፣ ከጣሊያን ወረራ በኋላ አካባቢው Fisho ተብሎ እንደተጠራ፣ ከዚያም Haik የሚለው ስም ከአቅራቢያው ካለው የሐይቅ ስም እንደተወሰደ ይገልጻል። የጥንታዊ ምንጭ ማስረጃ ከዚህ የበለጠ የሚያስደንቀው ማስረጃ የIsenberg እና Krapf የ1839–1842 ጉዞ መዝገብ ነው። መዝገቡ ከLake Haik ከተነሱ በኋላ “village of Bora” እንደደረሱ ይጠቅሳል። በተጨማሪ የBahir Dar University የታሪክ ጥናት የጣሊያኖች ዘመን ላይ Fisho አካባቢ የገበያ ቦታው “Bora market” ተብሎ እንደተሰየመ ይጠቅሳል። ስለዚህ በቀላሉ፦ ቦራ (Bora) → Fisho → Haik (ሐይቅ) ብሎ የስም ለውጡን መከታተል ይቻላል። ነገር ግን Bora እና Fisho በተመሳሳይ ጊዜ የተጠቀሱበት የስም ለውጥ ትክክለኛ ዓመት ከምንጮቹ ጋር በጥንቃቄ መለየት ያስፈልጋል። [የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ የHaik ታሪክ ጥናት (PDF)](https://ir.haramaya.edu.et/hru/bitstream/handle/123 “The former name of Haik was Bora” ማለት፦ Haik = ሐይቅ former name = የቀድሞ ስም Bora = ቦራ ይህ አንድ የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ የሐይቅ ከተማ ታሪክ ጥናት ውስጥ በቀጥታ የተጠቀሰ ሐረግ ነው። [የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ ጥናቱን (PDF)](https://ir.haramaya.edu 1. የሐይቅ ከተማ እና “ቦራ” የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ ጥናት በቀጥታ “The former name of Haik was Bora” ይላል። እንዲሁም ከ1941 በኋላ Fisho እንደነበረች እና ከዚያ ስሟ Haik ሆኖ ከሐይቁ ስም እንደተወሰደ ይገልጻል። 2. ከዚህ በፊት የነበረ ጠንካራ ማስረጃ የIsenberg እና Krapf የ1839–1842 የጉዞ መዝገብ በ1839–1842 ዘመን ከLake Haik ከወጡ በኋላ “the village of Bora” እንደደረሱ ይመዘግባል። ይህ በ19ኛው ክፍለ-ዘመን ቦራ በዚያ አካባቢ የነበረ መኖሪያ ስም መሆኑን ያሳያል። የ1839–1842 ምንጩ “village of Bora” ይላል፤ በኋላ የተደረገው የሐረማያ ጥናት ግን Bora = former name of Haik ብሎ ያስቀምጣል። ስለዚህ ሁለቱን ምንጮች በጋራ ስንመለከት፣ “Bora” ከዛሬዋ ሐይቅ ከተማ ታሪክ ጋር ጠንካራ ግንኙነት አለው ማለት ይቻላል። #follower #haik #ሀይቅ

#Gojjam_ጎጃም ታሪክ

በታሪክ የኦሮሞ መኖሪያ የነበረበት ክልል ነው፤ ጎጃም በተለያዩ ዘመናት ኦሮሞ፣ አገው፣ ጉሙዝ፣ ዳሞት፣ ጋፋት እና አማራ ሕዝቦች የተገናኙበትና የተዋሃዱበት ቦታ ነበር። የኦሮሞ መኖር በጎጃም [Miki Sultan Barento] 16ኛው ክፍለ ዘመን: ምንጮች ኦሮሞዎች በጎጃም ውስጥ ጉልህ መኖሪያ እንደመሠረቱ ያሳያሉ። 1586: የኦሮሞ ኃይሎች በምስራቃዊ ጎጃም ወደ ማንገስቶ የንጉሣዊ ካምፕ ላይ ጥቃት አደረጉ። በዚያም ማጫ፣ ቱላማ እና ባረንቱ ቡድኖች ተሳትፈዋል። ንጉሥ ሰርፀ ድንግልም ከኦሮሞ ቡድኖች ጋር በመተባበር አንዳንድን ኦሮሞዎች በጎጃምና ዳምቢያ እንዲሰፍሩ ያደረገ ፖሊሲ ነበረው። 17ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያም የኦሮሞ ሕዝቦች በጎጃም መስፈራቸው ቀጠለ፤ በተለይም የባረንቱና ሌሎች ቡድኖች ተጽእኖ ነበር። በኋላ የተቀመጡ ኦሮሞዎች ባሶ (Baso) የተባለ የኦሮሞ ቡድን በጎጃም ሰፍሮ ከጊዜ በኋላ ከክርስቲያን የጎጃም ማኅበረሰብ ጋር በጣም ተዋህዶ እንደነበር የታሪክ ጥናቶች ያሳያሉ። ቻርልስ ቤኬ (Charles Beke) በ1840ዎቹ የጎጃም ኦሮሞዎችን ስለመጻፉም ማስረጃ አለ። ስለዚህ አጭር መደምደሚያ: > ጎጃም በታሪክ የኦሮሞ መኖሪያ የነበረበት እና በተለይ ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የማጫ፣ ቱላማ፣ ባረንቱ እና ሌሎች የኦሮሞ ቡድኖች የተገኙበት ክልል ነው። 1. 16ኛው ክፍለ ዘመን — ማጫና ቱላማ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ማጫ (Macha) እና ቱላማ (Tulama) የቦረና ክፍል የሆኑ ኦሮሞዎች ወደ ሰሜን በመንቀሳቀስ ከወለጋና ሸዋ አካባቢ በኋላ ጎጃምንም የሚያካትቱ አካባቢዎች ደረሱ። የማጫና ቱላማ የሰሜን እንቅስቃሴ በታሪክ ምንጮች በግልጽ ተመዝግቧል። 2. 1586 — በጎጃም የተፈጠረው ታላቅ ግጭት 1586 ዓ.ም. የኦሮሞ ኃይሎች በምስራቃዊ ጎጃም በማንገስቶ (Mangesto) የነበረውን የንጉሥ ሰርፀ ድንግል ካምፕ አጠቁ። የተሳተፉትም፦ ማጫ (Macha) — ከግንደበረት አቅጣጫ ቱላማ (Tulama) — ከአሞናትና ዋለቃ አቅጣጫ ማራዋ (Marawa) — ከባረንቱ ክፍል ወሎ (Wallo) — ከባረንቱ ክፍል እነዚህ ከሶስት አቅጣጫ በአንድ ጊዜ መጥተው የንጉሣዊውን ካምፕ አጠቁ። 3. ባሶ–ሊበን በጎጃም ያለው ባሶ–ሊበን (Baso Liben) የሚለው ስምም ከኦሮሞ ታሪክ ጋር ይያያዛል። የታሪክ ጥናቶች ባሶና ሊበን የተባሉት ስሞች ከኦሮሞ ሰዎች ጋር እንደተያያዙ ይጠቁማሉ። እንዲሁም በ1842 የጎጃምን የጎበኘው Charles Beke በዚህ አካባቢ የኦሮሞ ቡድኖች መስፈራቸውን ጽፏል፤ የአንዳንድ ኦሮሞ ጎሳዎች ስም ለአካባቢው የወረዳ ስሞች እንደሆነም ተጠቅሷል። 4. 17ኛው ክፍለ ዘመን 1600–1618 ዙሪያ ያሉ ምንጮች በአባይ ምዕራብ በኩል የኦሮሞ ቡድኖች በጎጃምና በበጌምድር መስፈራቸውን ያሳያሉ። ንጉሥ ሱሰንዮስም ከኦሮሞ ቡድኖች ጋር በመተባበር አንዳንዶቹን በጎጃምና በበጌምድር እንዲሰፍሩ አደረገ። 5. በጎጃም የቀሩ የኦሮሞ ስሞች በኋላ ዘመናት ኦሮሞዎች ከአካባቢው ሕዝብ ጋር በመዋሃዳቸው ምክንያት የጎጃም ኦሮሞ ማንነት በሁሉም ቦታ በግልጽ ሊታይ አይችልም። ግን Mécha (መጫ/ማጫ), Baso (ባሶ), Libän (ሊበን) የመሳሰሉ ስሞች ከኦሮሞ ቡድኖች ሰፈራ ጋር የተያያዙ የጎጃም ቦታ ስሞች መሆናቸው ተመዝግቧል። ስለዚህ “ጎጃም ኦሮሞ ሀገር ነበር?” ለሚለው ጥያቄ ትክክለኛው መልስ: ጎጃም ለረጅም ጊዜ ብቻውን የኦሮሞ ሀገር ነበር ማለት አይገባም፤ ነገር ግን ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ጉልህ የኦሮሞ ሰፈራ፣ ጦርነት፣ የፖለቲካ ተሳትፎና ቋሚ ማህበረሰብ እንደነበረበት ጠንካራ ማስረጃ አለ። ጎጃምን በአንድ ዘመን ብቻ ሳይሆን ከ13ኛ–17ኛ ክፍለ ዘመን በመመልከት የሚከተለው ምስል ይታያል። 1. አገው (Agaw) አገዎች በጎጃም ውስጥ ከቀድሞ ከተመዘገቡት ሕዝቦች መካከል ናቸው። የጎጃም አገዎች የራሳቸውን የፖለቲካ አደረጃጀት እንደነበራቸውና የJan/Žan የንጉሥ ማዕረግ እንደተጠቀሙ አንድ የባህር ዳር ዩኒቨርሲቲ ጥናት ይጠቅሳል። 2. ጉሙዝ (Gumuz) በተለይ በምዕራብ ጎጃምና በአባይ ሸለቆ አካባቢ ጉሙዝ ከቀድሞ ነዋሪዎች መካከል ነበሩ። የታሪክ ጥናቱ የአማራ ሰፈራ የቀድሞዎቹን Gummuz እና Agew የሰፈራ አቀማመጥ እንደቀየረ ይገልጻል። 3. አማራ ከ115ተኛ መጀምርያ –16ኛ ክፍለ ዘመናት በተለያዩ የፖለቲካ፣ የሃይማኖትና የሰፈራ ሂደቶች አማራዎች በጎጃም በስፋት መስፈራቸው ተመዝግቧል። 4. ጋፋት (Gafat) ጋፋት በጎጃም የነበረ አስፈላጊ ታሪካዊ ሕዝብ ነው። በተለይ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ጋፋት በጎጃም ጉልህ ሰፈራ እንደነበረው ጥናቱ በግልጽ ይጠቅሳል። 5. ዳሞት (Damot) ዳሞት በጎጃም ጋር በጣም የተያያዘ ታሪካዊ ክልል/ሕዝብ ነው። በ16ኛው ክፍለ ዘመን ዳሞት የመጡ ሰዎች በጎጃም ውስጥ ጉልህ ሰፈራ አድርገዋል። ከዚያም የዳሞት ስም ወደ ደቡብ ጎጃም አካባቢዎች መስፋፋቱ ተመዝግቧል። 6. ኦሮሞ ይህ በተለይ ጠቃሚ ነው። የታሪክ ጥናቶች በ16ኛውና 17ኛው ክፍለ ዘመን ኦሮሞዎች በጎጃም ውስጥ ሰፈራ እንዳደረጉ ያረጋግጣሉ። ሞሐመድ ሀሰን የጎጃም እና በጌምድር የኦሮሞ ሰፈራን በተለይ ከ1597–1607 እና ከ1600 በኋላ በዝርዝር ይመለከታል። እንዲሁም በጎጃም ውስጥ የኦሮሞ ጎሳ ስሞች እንደ የልማና፣ ደንሳ፣ ጎንቻ፣ ኢናርጌ፣ ጎዛመን እና እናማይ የተለያዩ አካባቢዎችን ስም እንደሰጡ የታሪክ ጥናት ይጠቅሳል። ዋናው የታሪክ ማጠቃለያ ሕዝብ በጎጃም የታየበት ዘመን/ሂደት አገው ከጥንት/መካከለኛ ዘመን ጀምሮ ጉሙዝ ከቀድሞ ነዋሪዎች አማራ በተለይ 13ኛ–16ኛ ክፍለ ዘመን ጋፋት በተለይ 16ኛ ክፍለ ዘመን ዳሞት በተለይ 16ኛ ክፍለ ዘመን ኦሮሞ በተለይ 16ኛ–17ኛ ክፍለ ዘመን ስለዚህ አንድ የተጠና የታሪክ ምንጭ ጎጃምን “Cushitic, Nilo-Saharan, Semitic እና Omotic” ቋንቋዎችን የሚናገሩ ሕዝቦች መኖሪያ እንደነበረ ይገልጻል፤ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ዳሞት፣ ጋፋትና ኦሮሞ ሰፈራዎች በተለይ ጉልህ ሆነዋል። #mikisultan #Ethiopia #gojjam

የወሎ ንዑስና ጥቃቅን ጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ታሪካዊ ዝርዝር

የወሎ ንዑስና ጥቃቅን ጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ታሪካዊ ዝርዝር በታሁላዳሬ፣ ሀይቅ፣ የጁ እና እስከ ወረ ባቦ ድረስ ባለው ሰፊ አካባቢ በታሪክ የተጠቀሱ በርካታ የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎችና ንዑስ ጎሳዎች ነበሩ። ብሬሊ (Brelli) እንደዘገበው፣ አረዶ፣ አርሌ፣ ጊርጊሮ፣ ሕበነ፣ መሳሮ፣ ሩጋ እና ታቤላ የተባሉ አነስተኛ የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ከ“አቦኖ” የወረዱበትን የወግ ታሪክ እንደያዙ ይጠቀሳል። ሌላ የወግ ትርክት ደግሞ ዲኮ አቦኖን የወረ ባቦ ቅድመ አያት አድርጎ ያቀርባል። ከተጠቀሱት ሌሎች ንዑስ ጎሳዎች መካከል፦ • ወራ ታያ(ወረጣየ) • ወረ አቢቹ • ወራ ዋዩ • ሲባ • ቦሩ ጨፋ • ሩጋ • ሰዮ ይገኙበታል። የ“ወሎ” ስምና የጎሳ ወግ ከቆየ የቃል ታሪክ አንዱ አተረጓጎም፣ ወሎን ከባሬንቱማ ኦሮሞ የሸነን ባሬንቶ ቅርንጫፍ ጋር ያያይዛል። በዚህ ወግ መሠረት “ወሎ” የሚለው ስም ከቅድመ አያት ስም እንደመጣ ይነገራል። የተለያዩ የወግ ዘር ሐረጎችም ወሎን በስድስት ዋና የወራ ቡድኖች ይዘረዝራሉ፦ ወራ ቡኮ፣ ወራ ጉራ፣ ወራ ኖሌ ኢሉ፣ ወራ ካራዩ፣ ወራ ኢሉ እና ወራ ኖሌ አሊ። የታሪክ ምንጮች በ1543 አካባቢ የተዘጋጀው የአባ ባሕርይ ዘገባ ከላይ የተጠቀሱትን የወሎ ቡድኖች በስም ይጠቅሳል። በ1840ዎቹ Krapf የወሎ አካባቢዎችን ሲዘረዝር፣ ወረ ሂማኖ፣ ወረ ቃሉ፣ ለገ ጎራ፣ ታሁላዳሬ፣ ቦረና፣ ለጋ አምቦ እና ለጋ ሂዳ የሚሉ ስሞችን ያቀርባል። Huntingford ደግሞ የወሎ ጎሳዎችን በሰፊ ዝርዝር ያቀርባል፤ ከተጠቀሱትም መካከል አሊ ቤት፣ አባይ ቤት፣ ጭራቻ፣ ለገ ሂዳ፣ ለገ ጎራ፣ ለገ አምቦ፣ ወረ ሂማኖ፣ ኮሬብ፣ ሩጋ እና ሳጋራት ይገኛሉ። በደቡብ ምስራቅ ወሎ ደግሞ አርጡማ፣ ጂሌ፣ ፉርሲ፣ ሪቄ እና ደዌይ የሚሉ ቡድኖች በታሪካዊ ዘገባዎች ይጠቀሳሉ። “ሳዳቻ” ኮንፌዴሬሽን አንዳንድ ትርክቶች ወረ ካራዩ፣ ወራ ኢሉ እና ወራ ኖሌ አሊ ከ“ወሎ የጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን” ተለይተው “ሳዳቻ” (ሶስት) ኮንፌዴሬሽን እንደመሠረቱ ይገልጻሉ። ይህ ሂደት በ17ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ዙሪያ እንደተከሰተ የሚገልጹ ትርክቶች አሉ። ማስታወሻ፦ እነዚህ ዝርዝሮች ከተለያዩ የቃል ትውፊቶች፣ የታሪክ ጽሑፎችና የጉዞ ዘገባዎች የተሰበሰቡ ስለሆኑ የጎሳ ስሞች፣ የዘር ሐረግ እና የግዛት ወሰን በምንጭ መካከል ሊለያይ ይችላል። ስለዚህ “የወሎ ኮንፌዴሬሽን” እንደ አንድ ቋሚ የዘመናዊ ጎሳ ድርጅት ሳይሆን፣ በተለያዩ ዘመናት በተለያየ መልኩ የተገለጸ ታሪካዊ ማህበራዊ አደረጃጀት መሆኑን መገንዘብ ይገባል። ምንጭ/ማጣቀሻ፦ Brelli፣ Abba Bahrey፣ Krapf፣ Huntingford እና ሌሎች የወሎ ታሪክ ጥናቶች። ★ Miky Sultan Barento ★ #ወሎ #Walloo #Wollo #Oromo #Seenaa #ታሪክ #ወሎ_ኦሮሞ #የወሎ_ጎሳዎች

mootittii saba'a Queen of sheba

"Mootittii Saba'a""Queen sheba"
-----------------------------------------------------------------
★Miky Sultan Barento★
Warri habashootaa mootonni isaanii durii sanyii mootota Israa’el durii, addatti sanyii mootii "Solomoon " (Mootii Israa’el) fi haadha manaa isaa mootittii Sheebaa, turte irraayi akka ta'an ibsu.
mootittii beekamtuu seenaan ishee maddoota Arabaa hedduu keessatti caqafame mootitti warra yamanii "bilqiis "jedhamtuudha.

Akka seenaa tokko tokkootti, Mootittiin Sheebaa "Yalamaqa" jedhamtee kan waamamtu yoo ta'u, seenaan Abisiiniyaa mataan isaa mootittii "Makida" jechuun ishee kan eeru yoo ta'u, akkasumas maqaan ishee: "Maqidaa" akka ta'e dubbatameera.

Haala kamiinuu, maqaaleen dhumaa lamaan kun - jechuunis Makidaa fi Maqadaa - maqaa lama baay'ee wal fakkaatu yoo ta'an, maqaa lamaan keessaa tokko maqaa isa kaanii sirreessuu malee homaayyuu miti.

"Biyya Sheebaa" irraa akkuma maqaa ishee irraa mul'atu, madda hundumaa keessatti maqaa Mootittii Sheebaa jedhamtee waamamtee jirtu,   mootittii madda itiyophiyaa kan  hin turre mootii warra arabaa turte .mootii warra yamanoota  arabaa saba'a turte jechuudha.

Haa ta'u malee, "queen sheba" mootittii Arabaa durii sana (Bilqis) ragaa ifa hin taaneen   isaaniitti kan maddan yoo ta'u, biyyi Sheebaa biyya yaman  magaalaa "Sana'a" irraa guyyaa sadii fagaattee argamti, kunis fageenya gara km 120 ta'a.  Akkasumas maddeen seenaa ni eeru, namni magaalaa kana ijaare "Saba bin Yashab bin Ya'rub bin Qahxaan" akka ta'e, "Qahtan" ammoo akaakayyuu Araboota Qahtan,aabbaa  Arabootatati jedhama.
Gosa guddoo Araboota "biyya yaman" ta'aniiti  himama".
Akkasumas, barreessitoonni seenaa Afrikaa mataan isaanii yaada Mootittiin Sheebaa madda Arabaa akka turte, akkasumas madda Habashaa akka hin taane, akkuma seeneffama isaanii jedhutti, akkasumas waa’ee dhimma sanaa, barreessitoota seenaa Afrikaa keessaa tokko (kan ta’e “Sahid Adegumbi”) akkas jedha: “Waa’ee Falasxiin fi Galaana Arabaa yoo ilaalle Mootittii Sheebaa beekamtuun dhugaa irratti mootittii Arabaa "Bilqis" jedhamtu akka taate, akkasumas mootuummaa  ishee abbootii ishee irraa dhaalte mootummaa Yaman warra " Himyaar " irraa akka ta’e ragaan bal’aan akka himu eere ...".

Gama biraatiin "asoosamoonni warra  Abisiiniyaa" mootittii kana "mootittii hunda caalaa bareedduu" jechuun kan ibsan yoo ta'u, isaan keessaa "warqee fi dhagaa gatii guddaa qabaachuun" kan beekamtu ta'uu ishee ibsu.
Asoosamni Abisiiniyaa keessattis Mootittii "Makeda" Dubartii bareedina guddaa fi ogummaa guddaa qabdu akka turte eereera.

Seenaan mootittii kanaa seenaa Kitaabota Qulqulluu hedduu keessatti kan caqafame yoo ta’u, tarii isaan keessaa inni guddaan “Qur’aana Qulqulluu” ta’uu danda’a, akkasumas “Kitaaboota kakuu moofaa” keessatti kan argamu keessaa tokko Kitaabonni Macaafa Qulqulluu (ykn Kakuu Moofaa) akkas jedha: “Mootittiin Sheebaa immoo oduu Solomoon dhageesse.
Mootittiin Sheebaa ogummaa Solomoon hundumaa yommuu argite..." haa ta'u malee, seeneffama "Kakuu Moofaa" ifatti hin dubbanne waaʼee gaaʼela Solomoon Mootittii Sheebaa wajjin raawwate ilaalchisee.

Habashoonni mootittii Makedaan gara amantii Yihudootaatti jijjiiramtee turte jedhanii amanu, akkasumas seera bu’uuraa isaa mootii Solomoon irraa barate yeroo inni gara falesxiim  Yerusaalem deemu, sana booda mootittiin kun amantii Yihudootaa Abisiiniyaa keessatti babal’iste jedhama.

Barreessitoonni seenaa baay’een isaanii waa’ee Mootittii Sheebaa “seenaa Abisiiniyaa” keessatti waan caqafame baay’ee irratti gaaffii kan kaasan yoo ta’u, ilmi ishee Menelik I, Mootii Abisiiniyaa akka  akkasumas barreessitoonni seenaa Afrikaa mataan isaanii illee seeneffama waa’ee Mootittii Sheebaa “oduu durii kan Mootittii Sheebaa” Kanas ta’e sana, Habashoonni seenaa isaanii keessatti, har’as iddoo guddaa itti kennuun barreesanii jiru.
Kun kan ta'uu dandaye warri haashootaa dhufeenyi isaanii warraa arabaa "Himheriyyaafi mehri jedhaman irraayi.

Seenaan tokko tokko akka jedhutti Mootittiin Sheebaa "Solomoon" irraa ulfoofte yeroo biyya isaa biyya Falasxiin deemtutti akka ulfoofte, akkasumas ilma ishee Solomoon irraa osoo gara biyya ishee deemaa jirtuu akka deesse himama, akkasumas ergasii "Menelik" jedhee isa waame.
Kanaan walqabatee barreessitoota seenaa biyya alaa keessaa tokko akkas jedha: "Akka sheekkoo Itoophiyaatti mootittii Makidaan bulchiinsa Solomoon hawwattee turte, achiis gara Yerusaalem deemtee gara amantii Yihudootaatti jijjiiramte jedhu garuu seenaan dhugaa mootittin sabaa( sheebaa)  mootitti arabaa malee kan asoosamni oduu durii warri absinia odeessaniiti miti.

Website:-https://mikysultan.blogspot.com
t.me/Oromographya

የወሎ ንግስት ወርቂቱ ወዳጆ

#ታላቋ #የወሎ #ሡልጣን ‹#ወርቂት› #ወዳጆ #ይመር
-----------------------------------------------------------------------------------
★ Miky Sultan Barento★
ገዥ ሳለች ወደርሷ የምትጮህ ተበዳይ ነፍስ አልነበረችም ፤ ለጊዜዉ በጨበጠችዉ መንበር ላይ የሚተፉ የሃሰት ዉንጀላዎችን በቁም ተቀባይ ኖላዊም አልሆነችም ፤ ርቱዕ አንደበቷ ከረር መረር ያለች ቢያደርጋትም በፍጥረቷ ወርቅና መሬት ናት - ታላቋ ሡልጣን ‹ወርቂት›

የዛ ዘመን ብሩክ መሣፍንቶች(ፓለቲሺያን) አይገቡ ገብተዉ እምነት ነክ ክዋኔዎችን ከመፈትፈት ዕቅብ መሆናቸዉ ፤ የሰብዕናቸዉን ለኬት ያስረገጠ  ቅዱስ ተግባር ነበር ፡፡ እናም ወርቂት ፤ አግቦዉንና አግባቡን እየቅል እየለየች ቃዲ/ዳኞችን ነሺም ለጋሽም ከመሆን ባለፈች ለሕብረተሰቡ በእምነቱ ጉዳይ የለችም ፡፡

ጠንካራ ጀግና የሙስልም መሪ የነበረች፣  ሚዛናዊ ሀቀኛ የወሎ ሡልጣን ነበረች።

ለአከባቢዉና ለሕብረተሰቡ የሚበጅ የሙስሊሞች  ተወካይን ፤ የመሾምና የመሻር ወይም የማስሾሙ ፈንታ የአንጋፋ ከዋክብታን ነበር ፡፡

ሙስሊሙ ህብረተሰብ በግ ሲያርድ ቆዳ አላግባብ ይወስዱ በነበሩት ዳኛዎ(ቃዲዎ)ች ያዘኑት ሼህ ጃዕፈር ፤ ሼህ/ቃዲ ያሲንን ከመንበሩ ለሕዝቡ ሲሉ አወረዱ ፡፡

በዚህ የተበሳጩት ሼህ ያሲን ፤ ለአከባቢዉ ገዥ ሄደዉ አቤት አሉ - እንዲያ መሄድ ሳይኖርባቸዉ በመሄዳቸዉ አንገታቸዉን ሰብረዉ ተመለሱ ፡፡ ዉስጠ-ጉድለታቸዉን ከሼህ ጃዕፈር ጋር ፈትተዉ ግን እልሞታቸዉን አገኙ ፡፡

‹‹ ዳኛ ቃዲ ያሲን 1861 ዓ.ም ያረፉ ፣  ከዛም ያዉ  ወደ ሡልጣን ‹ወርቂት› ሄዶ ‹በሙስሊሙ ላይ የዳኝነቴን ሹመት ነፈገኝ(አወረደኝ)› አላት ።

እርሷም አለች  ‹እንግዲህ  ሼህ ጃዕፈር ወሎ ገራዶ 1778 -1847 እርሱ  አትሆንም ብሎ ካወረደህ የምሰጥህ ሹመት አይኖርም› ብላ መለሰችዉ ፤ በዚኸዉ ሁኔታም ቆይ - ከአባቴ ጋር ነገሩን አስተካክሎ እስኪመለስ ድረስ ፡፡ ›› - ዋቢ 1877 ሚስኪል አዝፈር ገጽ-79 ፤ ሼህ ሙሃመድ ፈቂህ(1816-1814)

የሸዋ ጦርና የወሎ ጦር ግጥምያ
  70 የሸዋ  ጦርና የወሎዋ ንግስት  ወርቂቱ 7ት ጦር ግጥምያ…
የአጣዬ ዋርካ(ኦዳ) ታሪክና 7 ት የወርቅቱ ጦር 70  የመንዝ ጦር ግጥምያ።

  በኤፍራታና ግድም ወረዳ በበርግቢ ቀበሌ ከአጣዬ ከተማ በስተምዕራብ በኩል በ18 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ቱሉ ገበያ አካባቢ ይገኛሉ ፡፡
" ምኒሊክ ከመቅደላ እስር  በ ንግስት ወርቅቱ ድጋፍ  ሲመጣ በወቅቱ የመንዝ አስተዳዳሪ ከነበሩት ከአቶ በዛብህ ጋር የተዋጉት እዚህ ቦታ ላይ መሆኑን ሽማግሌዎች ነገሩን "ነገሩ እንዲህ ነዉ  ምኒሊክ በወሎዋ ባላባት ወ/ሮ ወርቂቱ ለአጃቢነት የሰጧቸዉን ሰባት (7ት) ወታደሮች ይዘዉ በዚህ ዋርካ ስር መሽገዉ እንደ ነበር ይናገራሉ ፡፡
በወቅቱ የአቶ በዛብህ የሸዋ ጦር ሰባ አካባቢ ስለ ነበር የንግስት ወርቂቱን ጦር በማቃለል የሚከተለዉን ስነ ቃል ተናግረዉ ነበር ይባላል፡-
       አንተን አድብኜህ አንተን አጭሼኅ ስላሴ ያዉቃል
       አይጥ ከድመት መች ተረፎ ያዉቃል
ብሎ መንዜው ሽለለውን ያዘ ምኒሊክን ለመያዝ።

የዚህን አጸፋ ለመመለስ የወሎዋ ወርቂቱ ወታደሮች በበኩላቸዉ የሚከተለዉን ብለዋል።
       ዋርካ ድንኳኑ ሸማ ገበታዉ
      የማታ ማታ እኛ ነን ጌታዉ
ብለዉ በመግጠም  ወደ ጦርነቱ እንደገቡና የወሎዋ ወርቂቱ ሰባቱ ጦር  ሰባውን የሸዋ ጦር  ድል እንዳደረጉም ይነገራል፡፡
በመጨረሻም የአቶ በዛብህ ጦር ድል ተደርጎ ወደ መንዝ አፍቀራ ቆላ እንደሸሸና  ድሉ የ ወርቅቱ ወዳጆ ሰባቱ ወታደሮች ከሆነ በኋላ የአካባቢው ህዝብ የወርቂቱን አሸናፊነት የበዛብህን ተሸናፊነት  በስነ ቃል እንዲህ ሲሉ ገልፀውታል፡፡ 
               አረ እናንተ ሰዎች ሆዳችሁ አይባባ
               ይዋጋ የለም ወይ ሰባት እና ሰባ
በማለት አዚመዋል፡፡
ይህ ዋርካና የቁርቁራ ዛፍ ያለበት ቦታ በአሁኑ ሰአት የቅቤ፣የማር፣የሸንኮራ፣የሙዝ እና የቡና ተራ በመሆን ያገለግላል፡፡

የንግስት ወርቂትና አፄ ቴውድሮስ ውግያ

የወሎዋ ንግስት ወርቂት፣ ከ አፄ ቴውድሮስ ጋ መቅደላ  ላይ ተዋግታለች። አፄ ቴውድሮስ ጎንደር ያስተዳድር  በነበረ ግዜ ፣ንግስት ሡልጣን ወርቂት ደግሞ  ወሎን ታስተዳድር ነበር።

የወርቂት ልጅ  አመዴ አሊ  በአፄ  ቴዎድሮስ ተይዞ ስሰቃይ ነበረ ። እናቱ ወርቂት ለምርኮኛው ምኒልክ ከመቅደላ ለማምለጥ እጇ አለበት ተባብራለች ተብሎ ልጇ አመዴ አሊ በሰንሰለት ታስሮ ሲማቅቅ ከቆዩ በኃላ በአሰቃቂ መልኩ በመቅደላ ገደል  ተገድሏል።

ንግስት ወርቂትም በአንድ ልጃቸው ሞት ከባድ መሪር ሃዘን ገቡ። የወሎ ጦሯን ይዘ ፣ የአፄ ቴውድሮስን ጦር መቅደላ ላይ ተዋጋች፣ ተዋግታም  ድል ተጎናፅፈች።

ሼህ ሁሴን ጅብሪል እንዲህ ብሎ ገጥሞ ነበር። መቅደላ አፋፋ ላይ፣ ጩሃት በረከተ፣ የሴቱን አናውቅም ወንድ አንድ ሰው ሞተ ብሎ  ነበር።

አፄ ቴውድሮስ የተገደለ በንግስት ወርቂት  ጦር ነበረ።
የታሪክ ፀሃፊዎች፣ በግዜው የነበሩት የደብተራ ፀሃፊዎች ስለነበሩ፣ ታሪኩን አውቆ በሴት ተገደለ እንዳይባል እራሱን አጠፋ ብሎ ፅፏል።

ወሎ ሴቱም ወንዱም ጀግና ነበር።

Website:-https://mikysultan.blogspot.com
t.me/Oromographya

#ወሎ #wallo #worseh #mammadoch #ኢትዮጵያ #ethiopia #wollo #worrahimnno