ዶሪ ቱሉ በሀረ ነጋሽ

#ዶሪ #ቱሉ #የባሕር #ነጋሽ #ንጉስ [Miki Sultan Barento] የታሪካዊ ምንጩን በተለይም የፖርቱጋላዊው ቄስና ተጓዥ ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ 1520–1526 የጻፈውን ዘገባ በመመርመር የበለጠ ግልጽ መረጃ የሳየል። ዶሪ (Dori / Doori) ማን ነበር? ዶሪ በ16ኛው ዘመን መጀመሪያ፣ በ1520ዎቹ፣ ባሕር ነጋሽ (Barnagais/Bahr Negash) የነበረ ኃያል የአካባቢ ገዥ ነበር። የባሕር ነጋሽ ማዕረግ በዚያን ዘመን ከቀይ ባሕር ዳርቻና ከሰሜን ኢትዮጵያ/ዛሬዋ ኤርትራ አካባቢ ጋር የተያያዘ የገዥነት ማዕረግ ነበር። ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ በጽሑፉ በቀጥታ፦ 1520 አካባቢ ወደ ኢትዮጵያ ሲደርሱ “Dori was Barnagais” — ዶሪ ባሕር ነጋሽ ነበር — ብሎ ይመዘግባል። ዶሪ ከሞተ በኋላም ልጁ ቡላ (Bulla) በወቅቱ ወጣት ሆኖ በባሕር ነጋሽነት ተተካ። ዶሪ ከንጉሥ ልብነ ድንግል ጋር ያለው ዝምድና ሌሎች የታሪክ ማጠቃለያ ምንጮች ዶሪን የአፄ ልብነ ድንግል አጎት እንደነበር ይገልጻሉ። ይህ ማለት ዶሪ በሰሜናዊ አካባቢው ኃያል ገዥ ቢሆንም፣ ከኢትዮጵያዊው ንጉሣዊ የፖለቲካ ሥርዓት ጋር የተያያዘ ነበር ማለት ነው። ዶሪ የት ይገዛ ነበር? የዶሪ ዋና መቀመጫ ደብረዋ (Debarwa) እንደነበረ ምንጮቹ ይገልጻሉ። ሥልጣኑም ሐማሴን (Hamasien) ደጋማ አካባቢዎችን እስከ ሒርጊጎ (Hirgigo) የቀይ ባሕር ወደብ ድረስ ይደርስ ነበር ተብሏል። “ዶሪ” የኦሮሞ ስም ነው? በምስሉ ውስጥ የተጻፈው “ዶሪ ቱሉ” የሚለው ስም እና የአልቫሬዝ የጻፈው Dori/Doory በእርግጥ አንድ ሰው መሆናቸውን ለማረጋገጥ የመጽሐፉን ሙሉ ገጽ/ምንጭ ማየት ይጠቅማል። ከፈለግህ፣ ቀጥሎ “ዶሪ → ቡላ → አዲቢ → ሌሎች ባሕር ነጋሾች” የሚለውን የ1520–1550 የዘርና የሥልጣን ሐረግ የዶሪን ጉዳይ በዋና ምንጭና በኋላ በተደረጉ ጥናቶች ላይ አመሳክረው ስመለከተው፣ “ዶሪ ኦሮሞ ነበር” የሚለው ጥያቄ ከቀድሞ ምላሼ የበለጠ ማስረጃ ያለው ጉዳይ ነው። 1. ዋናው ምንጭ ምን ይላል? የፖርቱጋላዊው ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ የ1520–1526 ዘገባ በቀጥታ፦ Dori ባሕር ነጋሽ ነበር፤ ከሞተ በኋላ ልጁ Bulla(ቡላ) በ10–12 ዓመቱ ተተካ ይላል። ከዚያም Bulla(ቡላ) በንጉሡ ትእዛዝ ከሥልጣኑ ተነስቶ፣ በኋላ Adiby ባሕር ነጋሽ ሆነ። ይህ በጣም ጠንካራ ማስረጃ ነው፤ ምክንያቱም አልቫሬዝ በዚያን ጊዜ በአካባቢው ነበር። 2. “ዶሪ” እና ኦሮሞ ቋንቋ በJournal of Oromo Studies የታተመ ጥናት ይህንን ማስረጃ በተለየ መልኩ ይተነትናል። ጥናቱ አልቫሬዝ የጠቀሳቸው Doorii እና Bula/Bulaa የተለመዱ የኦሮሞ ስሞች እንደሆኑ ይገልጻል። በተለይ Doorii ከGadaa የዕድሜ ደረጃዎች አንዱ መሆኑን ይጠቅሳል። ይህ ደግሞ በሌላ የኦሮሞ ቋንቋ ምንጭ ይረጋገጣል፤ Doorii በGadaa የዕድሜ ደረጃ 57–64 ዓመት የሚወክል ስም ነው። 3. ይህ ማለት ዶሪ በእርግጥ ኦሮሞ ነበር ማለት ነው? እዚህ ጥንቃቄ ያስፈልጋል። ማለት የምንችለው፦ > ዶሪ የሚለው ስም ከኦሮሞ ቋንቋና ገዳ ጋር ጠንካራ ተመሳሳይነት አለው፤ እንዲሁም ልጁ Bulla/(ቡላ) Bulaa የሚለውም የኦሮሞ ስም ነው። 4. የሚገርመው ነገር — ዶሪ እና ቡላ የአልቫሬዝ ዘገባ ይህን የቤተሰብ ግንኙነት በግልጽ ያሳያል፦ ዶሪ (Dori / Doorii) │ │ ልጅ ▼ ቡላ (Bulla / Bulaa) │ │ ከዶሪ በኋላ ▼ ባሕር ነጋሽ ሆነ አልቫሬዝ ዶሪ ሲሞት Bulla (ቡላ) የ10–12 ዓመት ልጅ እንደነበር በግልጽ ጽፏል። በተለይ የፍራንሲስኮ አልቫሬዝ የመጀመሪያ ዘገባ እና በአክሱም/ደብረዋ ላይ የተደረገ የታሪክ ጥናት በማነጻጸር የ1520–1530ዎቹን ተከታታይ ሥልጣን እንዲህ ማቅረብ ይቻላል። የባሕር ነጋሾቹ ተከታታይ — 1520ዎቹ ጊዜ ባሕር ነጋሽ ግንኙነት/ማስታወሻ 1520 አካባቢ ዶሪ (Dori / Doorii ) በአልቫሬዝ ዘገባ የወቅቱ ባሕር ነጋሽ ከዶሪ ሞት በኋላ ቡላ (Bulla / Bula) የዶሪ ልጅ፤ በወቅቱ 10–12 ዓመት ያህል ቀጥሎ ራስ ናቢያት (Ras Näbiyat) ለሁለት ዓመታት ያህል ከዚያ አዲቢ (Adiby ) ቀጣዩ ባሕር ነጋሽ ይህ ተከታታይ በአልቫሬዝ የተጻፈውን Dori → Bulla → Arraz Anubiata → Adiby የሚለውን ቅደም ተከተል ያሳያል። አንድ የዘመኑ ጥናት ግን Ras Näbiyat የሚለውን ስም በተጨማሪ ምንጮች አረጋግጦ በ1524–1526 አካባቢ ለሁለት ዓመት እንደነበረ ይጠቅሳል። 1. ዶሪ — በጣም አስፈላጊው ሰው ዶሪ በ1520 የፖርቱጋላውያን ልዑካን ወደ ኢትዮጵያ ሲገቡ ባሕር ነጋሽ ነበር። መኖሪያው ደብረዋ ነበር። አልቫሬዝ ዶሪን የንጉሥ ልብነ ድንግል አጎት እንደነበር እና ለንጉሡ ግብር እንደሚከፍል ጽፏል። የሥልጣኑም ከሐማሴን እስከ ሒርጊጎ ድረስ እንደደረሰ ይጠቀሳል። 2. ዶሪ → ቡላ ይህ የዘር ሐረግ በጣም ጠንካራ ነው። አልቫሬዝ በግልጽ “Bulla, his son” ማለትም “ቡላ፣ ልጁ” ብሎ ጽፏል። ቡላ የዶሪን ሞት ተከትሎ ባሕር ነጋሽ ሆነ፣ ግን ወጣት ስለነበር ወደ ንጉሡ የንጉሣዊ ቤት ተጠርቶ ከሥልጣኑ ተነሳ። ስለዚህ፦ Doorii = የኦሮሞ ስም/የGadaa ቃል መሆኑ ጠንካራ ማስረጃ አለው። ነገር ግን፦ Doorii የተባለው የ1520ው ባሕር ነጋሽ በዘር ኦሮሞ ነበር የሚለውን በቀጥታ ከታሪካዊው ማረጋገጥ ይቻላል። ስለዚህ ይህን እንደ ታሪካዊ ጥያቄ/ጠንካራ ምልክት መያዝ ይሻላል። የተሻሻለው የሥልጣን ሐረግ ዶሪ / DOORII │ ባሕር ነጋሽ │ │ ልጅ ▼ ቡላ / BULLA │ ─────────┘ │ ▼ ራስ ናቢያት (≈1524–1526) │ ▼ አዲቢ / ADIBY ይህ የሥልጣን ተከታታይ ነው፤ ከዶሪ ወደ ቡላ ብቻ የአባት–ልጅ ዝምድና በቀጥታ ተመዝግቧል። በተለይ የሚገርመው: የቅርብ ጊዜ የደብረዋ ጥናት “Dori” ከ Daruy Fagäga የቀድሞ ባሕር ነጋሽ እንደነበረ ይጠቁማል። [የFrancisco Alvares የ1520–1527 ዘገባ — ዋና የታሪክ ምንጭ] #follower

Yejju oromo

የየጁ (Yejju) እና የኤል-ኤጁ (El-Ejju) የታሪክ ሰንሰለት በ16ኛው ክፍለ ዘመን ምንጮች ከ Futuh Alhabesh [Miki Sultan Barento] በኢትዮጵያ ታሪክ ጥናት ውስጥ የየጁ ህዝብ አመጣጥ፣ የQawat አካባቢ እና የኢማም አህመድ ዘመነ-መንግስት ዘገባዎች (Futūḥ al-Ḥabaša) ትልቅ ቦታ አላቸው። የታሪክ ምንጮችን እና የተመራማሪዎችን (እንደ ፕሮፌሰር Mohammed Hassen) ትንታኔ ስናነጻጽር የሚከተለውን ጥራቱን የጠጠበ የማስረጃ ሰንሰለት እናገኛለን፦ 🔹 በFutūḥ al-Ḥabaša የተረጋገጠው እውነት ። የFutūḥ al-Ḥabaša የእንግሊዝኛ ትርጉም የQawat ክፍልን አግኝቻለሁ። እዚያ Haizu, Dalu እና Daballa ሶስቱም በግልጽ ይጠቀሳሉ። የአረብኛው ዋና ጽሑፍ ስሞቹን በትክክል ለማምጣት ግን የBasset የአረብኛ እትምን ማየት ያስፈልጋል፤ ያገኘሁት የ2003 ትርጉም ራሱ የአረብኛው ጽሑፍ ስሞች በትርጉሙ ላይ እንደተጻፉ ያሳያል። በትርጉሙ የሚለው በአጭሩ፦ > “One of the patricians who became a Muslim was called Haizu; another, Dalu(Dalo)and another Daballa.” ማለትም፦ “ሙስሊም ከሆኑት መኳንንት አንዱ Haizu፣ ሌላው Dalu(Dallo)፣ ሌላውም Daballa ነበር።” እና በዚያው ክፍል የQawat ሕዝብ 100 ፈረሰኞችና 4,000 እግረኞች እንደነበሩ ይጠቀሳል። አስፈላጊው: ይህ የFutūḥ al-Ḥabaša ጽሑፍ Haizu, Dalu እና Daballa የQawat ሰዎች እና ወደ እስልምና የገቡ መኳንንት እንደነበሩ ያረጋግጣል። የBasset የአረብኛ ኦሪጅናል ጽሑፍ ላይ “Haizu–Dalu–Daballa” በአረብኛ ፊደል ትክክለኛ አጻጻፋቸውን እፈልግልሃለሁ። ዋናው የFutūḥ al-Ḥabaša የአረብኛ እትም በRené Basset የታተመው የ1897 እትም ነው፤ የ2003 የPaul Stenhouse ትርጉምም ይህን የአረብኛ ጽሑፍ እንደ መሠረት ይጠቀማል። በQawat ክፍል የተጠቀሱት ሦስቱ ስሞች በStenhouse ትርጉም፦ > Haizu — Dalu(Dallo) — Daballa እነዚህ ሦስቱ ከQawat የመጡ patricians እንደነበሩና እስልምናን እንደተቀበሉ ይገልጻል። በQawat ያሉት ሕዝቦችም 100 ፈረሰኞች እና 4,000 እግረኞች እንደነበሩ ዘገባው ይጠቅሳል። የተረጋገጠው የትርጉሙ ንባብ ግን፦ Haizu, Dalu, Daballa ነው። በFutūḥ al-Ḥabaša የQawat ክፍል የተጠቀሱት ሦስቱ ስሞች Haizu, Dalu(Dalo), Daballa ናቸው። የStenhouse ትርጉም ይህን በግልጽ ያሳያል፤ እነዚህ ሦስቱ የQawat መኳንንት ሲሆኑ እስልምናን ተቀብለው ከኢማም አህመድ ጦር ጋር ተቀላቅለዋል። የአረብኛው ኦሪጅናል ዋናው የአረብኛ Futūḥ al-Ḥabaša የ1974 የካይሮ እትም تحفة الزمان أو فتوح الحبشة በሚል ርዕስ ታትሟል። ይህ የአረብኛ ጽሑፍ እትም መኖሩን የአካዳሚክ ጥናት ያረጋግጣል። ነየBasset/1974 አረብኛ ገጽ የሚያስደስተው ማስረጃ ያለን በጣም ጠንካራ ንባብ፦ Qawat → El-Ejju → Haizu / Dalu(Dalo) / Daballa → 1531 የኢማም አህመድ ዘመቻ → Angot → የኋለኛው Yejju Hassen እነዚህን El-Ejju ከቀደምት Yejju/Oromo ታሪክ ጋር በጥንካሬ ያገናኛል። ቀጣዩ የሚጠቅመን: የ1974 تحفة الزمان أو فتوح الحبشة የአረብኛውን scan ገጽ በተለይ 254–255 ላይ የHaizu–Dalu–Daballa ትክክለኛ የአረብኛ ፊደል ማረጋገጥ ነው። በFutūḥ al-Ḥabaša የQawat ክፍል የQawat ሕዝብ መሪዎች Haizu (Hizou), Dalu (Dalou/Dalo), እና Daballa እንደነበሩ ይገልጻል። ሦስቱም እስልምናን ተቀብለው፣ ከዚያም የEl-Ejju ሕዝብ ከኢማም አህመድ ጦር ጋር ተቀላቅሎ ወደ Angot እንደተንቀሳቀሰ ዘገባው ያሳያል። በተለይ Mohammed Hassen ደግሞ Dalu እና Daballa የOromo የግል ስሞች ጋር በጣም አንድ መሆናቸውን፣ እና በQawat አካባቢ የOromo የቦታ ስሞች መኖራቸውን በመጠቀም El-Ejju የOromo ቋንቋ ተናጋሪዎች ነበሩ ይላል። Sheikh Umar Sheikh Umar በኢማም አህመድ ዘመን ከQawat የመጡ El-Ejju ጋር ወደ Angot የሄደ የሙስሊም መሪ ሊሆን እንደሚችል ግምት ያቀርባል። ግን ይህ የ Hassen ግምት ነው፤ Futūḥ al-Ḥabaša ራሱ “Sheikh Umar የEl-Ejju መሪ ነበር” ብሎ አይልም። ስለዚህ የተረጋገጠው ሰንሰለት፦ Qawat → El-Ejju → Hizou/Haizu + Dalu + Daballa → እስልምና → ወደ Angot ከዚያ El-Ejju እና የኋለኛው Yejju ግንኙነት ይመጣል። ይህ የQawat–El-Ejju–Yejju–Sheikh Umar ጉዳይ በጣም ጠቃሚ ምንጭ ነው። #Qawat #ElEjju #Yejju #Wollo #shawa #Worasheik

Finfine oromia

📜 Finfinni በ1868 — ከአዲስ አበባ በፊት የነበረች ስፍራ “Finfinni በ1868 ተመሠረተች” ማለት ትክክለኛ የምንጭ አባባል አይደለም። የ1868 የዘመኑ ምንጮች ግን Finfinni ቀድሞውኑ የነበረች ስፍራ እና በኦሮሞ/Galla ማህበረሰብ የተከበበች አካባቢ መሆኗን ያሳያሉ። 📌 8 September 1868 — አባ ታውሪን (Fr. Taurin) ከLiche ወደ Finfinni ተጓዙ፤ ከእሳቸው ጋርም በንጉሥ ምኒልክ ፈቃድ አንዳንድ “Galla boys” ነበሩ። 📌 11 September 1868 — ወደ Birbirsa ደረሱ። በዚያም፦ «“Sarrawa, a rich Oromo, housed the above mentioned group of missionaries…”» ማለትም፦ “ሳራዋ፣ ሀብታም ኦሮሞ፣ የተጠቀሱትን ሚስዮናውያን ቡድን በቤቱ አስተናገዳቸው።” ይህ በ1868 በBirbirsa/Finfinni አካባቢ የኦሮሞ ነዋሪዎች እንደነበሩ የሚያሳይ ቀጥተኛ የዘመኑ ማስረጃ ነው። 📌 14 October 1868 — T. Cahagne ደብዳቤ «“Currently, I am in Galla country…”» እና «“Finfinni, where I am, is centre of the Galla countries…”» ማለትም፦ “አሁን በGalla አገር ውስጥ ነኝ…” “እኔ ያለሁበት Finfinni የGalla አገሮች መሀል ነው…” 🔎 ስለዚህ የ1868 ምንጮች በግልጽ የሚያሳዩት፦ 1868 → Finfinni ቀድሞውኑ የነበረች ስፍራ → በአካባቢዋ የኦሮሞ ማህበረሰብ ነበር → Birbirsa ውስጥ Sarrawa የተባለ ሀብታም ኦሮሞ ነበር → Finfinni ከ“Galla countries” ጋር በቀጥታ ተገልጻለች። ከዚያ በኋላ 1886–1887 በምኒልክና ጣይቱ ዘመን የከተማዋ ልማትና የአዲስ አበባ መመስረት ተጠናከረ። 👉 ስለዚህ በምንጭ የተደገፈው አባባል፦ “Finfinni በ1868 ተመሠረተች” ሳይሆን፣ “በ1868 Finfinni ቀድሞውኑ የነበረች እና በኦሮሞ/Galla አካባቢ ውስጥ የነበረች ስፍራ ነበረች፤ በ1880ዎቹ ደግሞ የአዲስ አበባ ከተማ እድገት ተጠናከረ” ማለት ነው። [Miki sultan Barento] 📚 ታሪክ በተረት ሳይሆን በዋና ምንጮች ይመረመር። #Finfinni #AddisAbaba #OromoHistory #HistoryOfEthiopia #1868 #Birbirsa #Oromo #Finfinne

ሀገረ ጋላ

#ሀገረ ጋ*★ላ /#ኦሮሞ ከ 14ተኛው ክፍለ ዘመን በፊት “ሀገረ ጋ*ላ” (Hagara Galla / ሀገረ ጋ*ላ) በጥንታዊ የኢትዮጵያ ምንጮች የሚገኝ አጠራር ነው። ትርጉሙም “የጋ*ላ ሀገር/የጋ*ላ አገር” ማለት ነው። [Miki Sultan Barento] በተለይ የንጉሥ አምደ ጽዮን (1313–1344) ዜና መዋዕል ከ14ኛው ክፍለ-ዘመን በፊት ጀምሮ “Hagara Galla” የሚል ስም ይጠቅሳል፤ ይህም ከ16ኛው ክፍለ-ዘመን በፊት የ“Galla” ሕዝብ እና የሚኖሩበት አካባቢ በምንጭ መጠቀሱን ያሳያል። ግን “ሀገረ ጋ*ላ” የት ነበረ? ለምሳሌ፣ 19ኛው ክፍለ-ዘመን ጸሐፊዎች ወሎን “country of the Galla” ብለው ጽፈዋል፤ የWollo Oromo አካባቢዎችም በሸዋና በሰሜኑ መካከል እንደሚገኙ ተገልጿል። ስለዚህ፦ 14ኛ ክፍለ-ዘመን → Hagara Ga*lla የሚለው ቃል በአምደ ጽዮን ዜና መዋዕል ይገኛል። 16ኛ–19ኛ ክፍለ-ዘመን → “Ga*lla country” የሚለው አጠራር በብዙ የኦሮሞ መኖሪያዎች ላይ ተጠቅሷል። 19ኛ ክፍለ-ዘመን → ወሎ በአውሮፓውያን ጽሑፎች “Galla country” ተብሎ ተጠርቷል። ከዜና መዋዕሉ የተጠቀሰው ክስተት 1332 ዓ.ም. አካባቢ ነው፦ > “on April 28 [1332], the king first passed through and reached the Galla country. On June 7, he left the Ga*lla country…” ትርጉሙ፦ > “ሚያዝያ 28 ቀን [1332] ንጉሡ መጀመሪያ ተሻግሮ የጋላን አገር ደረሰ፤ ሰኔ 7 ቀንም ከጋ*ላ አገር ከሠራዊቱ ጋር ወጣ።” ይህ ምን ያረጋግጣል? ይህ ከግራኝ ዘመቻ በፊት ለ200 ዓመት ያህል የ“ጋላ” የሚል ሕዝብ/አካባቢ ስም በኢትዮጵያ የተመዘገበ መሆኑን ያሳያል። ሀገረ ጋላ — በየት አካባቢ? የአምደ ጽዮን (1313/14–1344) ዜና መዋዕል “Hagara Ga*lla” (ሀገረ ጋ*ላ) የሚል አጠራር ይጠቀማል። ይህ በቀላሉ “የጋ-ላ/የኦሮሞ ሀገር” ማለት ነው። በ1332 አካባቢ ንጉሡ ወደዚያ ገብቶ እንደወጣ ዜና መዋዕሉ ይገልጻል። አስፈላጊው ነጥብ፦ “Hagara Galla” በዛሬ ካርታ ላይ የሚገኝ አንድ የተወሰነ ወረዳ ስም አልነበረም። የታሪክ ምርምሩ ይህን አካባቢ ከአዋሽ ወንዝ አካባቢ፣ ከዋጅ (Waj) በደቡብ እና ከዳዋሮ (Dawaro) አካባቢ ጋር ያያይዛል። በተለይ Mohammed Hassen የአምደ ጽዮን መዋዕልን በመመርመር፣ በ1330ዎቹ አካባቢ በአዋሽ ወንዝ ዙሪያ የኦሮሞ ቡድኖች እንደነበሩ ይደርሳል። እንዲሁም Hagara Galla፣ Galla River እና Galla Forest የተባሉት በአንድ የአካባቢ ዞን ውስጥ እንደሚገናኙ ያብራራል። በዛሬ ካርታ ላይ በግምት የዛሬ ማዕከላዊ–ምስራቃዊ ኢትዮጵያ ሸዋ → ዋጅ → አዋሽ ወንዝ → ዳዋሮ/ፈጠጋር → ወደ ደቡብ ይህ ማለት “ሀገረ ጋላ = ዛሬ ወሎ ብቻ” ብሎ መወሰን አይቻልም። በተገኘው ማስረጃ የተሻለው መገኛ የአዋሽ ላይኛው ተፋሰስና ከሸዋ ደቡብ/ደቡብ-ምስራቅ ያለው አካባቢ ነው። ይህ ማስረጃ ኦሮሞዎች ከ16ኛው ክፍለ-ዘመን የግራኝ ጦርነት በፊት በማዕከላዊ ኢትዮጵያ እንዳሉ የሚያሳይ ነው። Cambridge የታሪክ ምርምርም ይህን በግልጽ ይደግፋል። ማስረጃ ። Huntingford, The Glorious Victories of ‘Āmda Ṣeyon, King of Ethiopia (1965) እትም ነው። መጽሐፉ 142 ገጽ ነው። 1. የ1332 ዓ.ም. ዋናው ማስረጃ የአምደ ጽዮን ዜና መዋዕል እንደሚለው፣ ንጉሡ ሚያዝያ 28፣ 1332 ወደ Galla country ገባ፤ ሰኔ 7፣ 1332 ከዚያ ሀገር ከሠራዊቱ ጋር ወጣ። ይህም በዚያ አካባቢ የተወሰነ የጋላ መኖሪያ/ግዛት እንደነበር የሚጠቁም ነው። የጊዜው ስሌት፦ > ሚያዝያ 28, 1332 → Hagara Galla ሰኔ 7, 1332 → ከGalla country ወጣ ስለዚህ በዚያ ዘመን “Galla” የሚለው ቃል እንደ ሕዝብ ብቻ ሳይሆን አንድ የተለየ የጂኦግራፊ አካባቢ ለመጠቆምም ተጠቅሟል። #follower #highlights #oromo #EthiopianHistory #raya

ወሎ ሀይቅ(ቦራ ከተማ) ቀድሞ ስሟ

“የሐይቅ ከተማ የቀድሞ ስሟ ቦራ (Bora) ነበር።” አንድ የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ ጥናት ስለ Haik Town የከተማዋን ታሪክ ሲገልጽ፦ “The former name of Haik was Bora” ይላል። ይህም ማለት የሐይቅ ከተማ የቀድሞ ስም ቦራ (Bora) ነበር ማለት ነው። [Miki Sultan Barento] ጥናቱ በተጨማሪ፣ ከጣሊያን ወረራ በኋላ አካባቢው Fisho ተብሎ እንደተጠራ፣ ከዚያም Haik የሚለው ስም ከአቅራቢያው ካለው የሐይቅ ስም እንደተወሰደ ይገልጻል። የጥንታዊ ምንጭ ማስረጃ ከዚህ የበለጠ የሚያስደንቀው ማስረጃ የIsenberg እና Krapf የ1839–1842 ጉዞ መዝገብ ነው። መዝገቡ ከLake Haik ከተነሱ በኋላ “village of Bora” እንደደረሱ ይጠቅሳል። በተጨማሪ የBahir Dar University የታሪክ ጥናት የጣሊያኖች ዘመን ላይ Fisho አካባቢ የገበያ ቦታው “Bora market” ተብሎ እንደተሰየመ ይጠቅሳል። ስለዚህ በቀላሉ፦ ቦራ (Bora) → Fisho → Haik (ሐይቅ) ብሎ የስም ለውጡን መከታተል ይቻላል። ነገር ግን Bora እና Fisho በተመሳሳይ ጊዜ የተጠቀሱበት የስም ለውጥ ትክክለኛ ዓመት ከምንጮቹ ጋር በጥንቃቄ መለየት ያስፈልጋል። [የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ የHaik ታሪክ ጥናት (PDF)](https://ir.haramaya.edu.et/hru/bitstream/handle/123 “The former name of Haik was Bora” ማለት፦ Haik = ሐይቅ former name = የቀድሞ ስም Bora = ቦራ ይህ አንድ የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ የሐይቅ ከተማ ታሪክ ጥናት ውስጥ በቀጥታ የተጠቀሰ ሐረግ ነው። [የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ ጥናቱን (PDF)](https://ir.haramaya.edu 1. የሐይቅ ከተማ እና “ቦራ” የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ ጥናት በቀጥታ “The former name of Haik was Bora” ይላል። እንዲሁም ከ1941 በኋላ Fisho እንደነበረች እና ከዚያ ስሟ Haik ሆኖ ከሐይቁ ስም እንደተወሰደ ይገልጻል። 2. ከዚህ በፊት የነበረ ጠንካራ ማስረጃ የIsenberg እና Krapf የ1839–1842 የጉዞ መዝገብ በ1839–1842 ዘመን ከLake Haik ከወጡ በኋላ “the village of Bora” እንደደረሱ ይመዘግባል። ይህ በ19ኛው ክፍለ-ዘመን ቦራ በዚያ አካባቢ የነበረ መኖሪያ ስም መሆኑን ያሳያል። የ1839–1842 ምንጩ “village of Bora” ይላል፤ በኋላ የተደረገው የሐረማያ ጥናት ግን Bora = former name of Haik ብሎ ያስቀምጣል። ስለዚህ ሁለቱን ምንጮች በጋራ ስንመለከት፣ “Bora” ከዛሬዋ ሐይቅ ከተማ ታሪክ ጋር ጠንካራ ግንኙነት አለው ማለት ይቻላል። #follower #haik #ሀይቅ

#Gojjam_ጎጃም ታሪክ

በታሪክ የኦሮሞ መኖሪያ የነበረበት ክልል ነው፤ ጎጃም በተለያዩ ዘመናት ኦሮሞ፣ አገው፣ ጉሙዝ፣ ዳሞት፣ ጋፋት እና አማራ ሕዝቦች የተገናኙበትና የተዋሃዱበት ቦታ ነበር። የኦሮሞ መኖር በጎጃም [Miki Sultan Barento] 16ኛው ክፍለ ዘመን: ምንጮች ኦሮሞዎች በጎጃም ውስጥ ጉልህ መኖሪያ እንደመሠረቱ ያሳያሉ። 1586: የኦሮሞ ኃይሎች በምስራቃዊ ጎጃም ወደ ማንገስቶ የንጉሣዊ ካምፕ ላይ ጥቃት አደረጉ። በዚያም ማጫ፣ ቱላማ እና ባረንቱ ቡድኖች ተሳትፈዋል። ንጉሥ ሰርፀ ድንግልም ከኦሮሞ ቡድኖች ጋር በመተባበር አንዳንድን ኦሮሞዎች በጎጃምና ዳምቢያ እንዲሰፍሩ ያደረገ ፖሊሲ ነበረው። 17ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያም የኦሮሞ ሕዝቦች በጎጃም መስፈራቸው ቀጠለ፤ በተለይም የባረንቱና ሌሎች ቡድኖች ተጽእኖ ነበር። በኋላ የተቀመጡ ኦሮሞዎች ባሶ (Baso) የተባለ የኦሮሞ ቡድን በጎጃም ሰፍሮ ከጊዜ በኋላ ከክርስቲያን የጎጃም ማኅበረሰብ ጋር በጣም ተዋህዶ እንደነበር የታሪክ ጥናቶች ያሳያሉ። ቻርልስ ቤኬ (Charles Beke) በ1840ዎቹ የጎጃም ኦሮሞዎችን ስለመጻፉም ማስረጃ አለ። ስለዚህ አጭር መደምደሚያ: > ጎጃም በታሪክ የኦሮሞ መኖሪያ የነበረበት እና በተለይ ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የማጫ፣ ቱላማ፣ ባረንቱ እና ሌሎች የኦሮሞ ቡድኖች የተገኙበት ክልል ነው። 1. 16ኛው ክፍለ ዘመን — ማጫና ቱላማ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ማጫ (Macha) እና ቱላማ (Tulama) የቦረና ክፍል የሆኑ ኦሮሞዎች ወደ ሰሜን በመንቀሳቀስ ከወለጋና ሸዋ አካባቢ በኋላ ጎጃምንም የሚያካትቱ አካባቢዎች ደረሱ። የማጫና ቱላማ የሰሜን እንቅስቃሴ በታሪክ ምንጮች በግልጽ ተመዝግቧል። 2. 1586 — በጎጃም የተፈጠረው ታላቅ ግጭት 1586 ዓ.ም. የኦሮሞ ኃይሎች በምስራቃዊ ጎጃም በማንገስቶ (Mangesto) የነበረውን የንጉሥ ሰርፀ ድንግል ካምፕ አጠቁ። የተሳተፉትም፦ ማጫ (Macha) — ከግንደበረት አቅጣጫ ቱላማ (Tulama) — ከአሞናትና ዋለቃ አቅጣጫ ማራዋ (Marawa) — ከባረንቱ ክፍል ወሎ (Wallo) — ከባረንቱ ክፍል እነዚህ ከሶስት አቅጣጫ በአንድ ጊዜ መጥተው የንጉሣዊውን ካምፕ አጠቁ። 3. ባሶ–ሊበን በጎጃም ያለው ባሶ–ሊበን (Baso Liben) የሚለው ስምም ከኦሮሞ ታሪክ ጋር ይያያዛል። የታሪክ ጥናቶች ባሶና ሊበን የተባሉት ስሞች ከኦሮሞ ሰዎች ጋር እንደተያያዙ ይጠቁማሉ። እንዲሁም በ1842 የጎጃምን የጎበኘው Charles Beke በዚህ አካባቢ የኦሮሞ ቡድኖች መስፈራቸውን ጽፏል፤ የአንዳንድ ኦሮሞ ጎሳዎች ስም ለአካባቢው የወረዳ ስሞች እንደሆነም ተጠቅሷል። 4. 17ኛው ክፍለ ዘመን 1600–1618 ዙሪያ ያሉ ምንጮች በአባይ ምዕራብ በኩል የኦሮሞ ቡድኖች በጎጃምና በበጌምድር መስፈራቸውን ያሳያሉ። ንጉሥ ሱሰንዮስም ከኦሮሞ ቡድኖች ጋር በመተባበር አንዳንዶቹን በጎጃምና በበጌምድር እንዲሰፍሩ አደረገ። 5. በጎጃም የቀሩ የኦሮሞ ስሞች በኋላ ዘመናት ኦሮሞዎች ከአካባቢው ሕዝብ ጋር በመዋሃዳቸው ምክንያት የጎጃም ኦሮሞ ማንነት በሁሉም ቦታ በግልጽ ሊታይ አይችልም። ግን Mécha (መጫ/ማጫ), Baso (ባሶ), Libän (ሊበን) የመሳሰሉ ስሞች ከኦሮሞ ቡድኖች ሰፈራ ጋር የተያያዙ የጎጃም ቦታ ስሞች መሆናቸው ተመዝግቧል። ስለዚህ “ጎጃም ኦሮሞ ሀገር ነበር?” ለሚለው ጥያቄ ትክክለኛው መልስ: ጎጃም ለረጅም ጊዜ ብቻውን የኦሮሞ ሀገር ነበር ማለት አይገባም፤ ነገር ግን ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ጉልህ የኦሮሞ ሰፈራ፣ ጦርነት፣ የፖለቲካ ተሳትፎና ቋሚ ማህበረሰብ እንደነበረበት ጠንካራ ማስረጃ አለ። ጎጃምን በአንድ ዘመን ብቻ ሳይሆን ከ13ኛ–17ኛ ክፍለ ዘመን በመመልከት የሚከተለው ምስል ይታያል። 1. አገው (Agaw) አገዎች በጎጃም ውስጥ ከቀድሞ ከተመዘገቡት ሕዝቦች መካከል ናቸው። የጎጃም አገዎች የራሳቸውን የፖለቲካ አደረጃጀት እንደነበራቸውና የJan/Žan የንጉሥ ማዕረግ እንደተጠቀሙ አንድ የባህር ዳር ዩኒቨርሲቲ ጥናት ይጠቅሳል። 2. ጉሙዝ (Gumuz) በተለይ በምዕራብ ጎጃምና በአባይ ሸለቆ አካባቢ ጉሙዝ ከቀድሞ ነዋሪዎች መካከል ነበሩ። የታሪክ ጥናቱ የአማራ ሰፈራ የቀድሞዎቹን Gummuz እና Agew የሰፈራ አቀማመጥ እንደቀየረ ይገልጻል። 3. አማራ ከ115ተኛ መጀምርያ –16ኛ ክፍለ ዘመናት በተለያዩ የፖለቲካ፣ የሃይማኖትና የሰፈራ ሂደቶች አማራዎች በጎጃም በስፋት መስፈራቸው ተመዝግቧል። 4. ጋፋት (Gafat) ጋፋት በጎጃም የነበረ አስፈላጊ ታሪካዊ ሕዝብ ነው። በተለይ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ጋፋት በጎጃም ጉልህ ሰፈራ እንደነበረው ጥናቱ በግልጽ ይጠቅሳል። 5. ዳሞት (Damot) ዳሞት በጎጃም ጋር በጣም የተያያዘ ታሪካዊ ክልል/ሕዝብ ነው። በ16ኛው ክፍለ ዘመን ዳሞት የመጡ ሰዎች በጎጃም ውስጥ ጉልህ ሰፈራ አድርገዋል። ከዚያም የዳሞት ስም ወደ ደቡብ ጎጃም አካባቢዎች መስፋፋቱ ተመዝግቧል። 6. ኦሮሞ ይህ በተለይ ጠቃሚ ነው። የታሪክ ጥናቶች በ16ኛውና 17ኛው ክፍለ ዘመን ኦሮሞዎች በጎጃም ውስጥ ሰፈራ እንዳደረጉ ያረጋግጣሉ። ሞሐመድ ሀሰን የጎጃም እና በጌምድር የኦሮሞ ሰፈራን በተለይ ከ1597–1607 እና ከ1600 በኋላ በዝርዝር ይመለከታል። እንዲሁም በጎጃም ውስጥ የኦሮሞ ጎሳ ስሞች እንደ የልማና፣ ደንሳ፣ ጎንቻ፣ ኢናርጌ፣ ጎዛመን እና እናማይ የተለያዩ አካባቢዎችን ስም እንደሰጡ የታሪክ ጥናት ይጠቅሳል። ዋናው የታሪክ ማጠቃለያ ሕዝብ በጎጃም የታየበት ዘመን/ሂደት አገው ከጥንት/መካከለኛ ዘመን ጀምሮ ጉሙዝ ከቀድሞ ነዋሪዎች አማራ በተለይ 13ኛ–16ኛ ክፍለ ዘመን ጋፋት በተለይ 16ኛ ክፍለ ዘመን ዳሞት በተለይ 16ኛ ክፍለ ዘመን ኦሮሞ በተለይ 16ኛ–17ኛ ክፍለ ዘመን ስለዚህ አንድ የተጠና የታሪክ ምንጭ ጎጃምን “Cushitic, Nilo-Saharan, Semitic እና Omotic” ቋንቋዎችን የሚናገሩ ሕዝቦች መኖሪያ እንደነበረ ይገልጻል፤ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ዳሞት፣ ጋፋትና ኦሮሞ ሰፈራዎች በተለይ ጉልህ ሆነዋል። #mikisultan #Ethiopia #gojjam

የወሎ ንዑስና ጥቃቅን ጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ታሪካዊ ዝርዝር

የወሎ ንዑስና ጥቃቅን ጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ታሪካዊ ዝርዝር በታሁላዳሬ፣ ሀይቅ፣ የጁ እና እስከ ወረ ባቦ ድረስ ባለው ሰፊ አካባቢ በታሪክ የተጠቀሱ በርካታ የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎችና ንዑስ ጎሳዎች ነበሩ። ብሬሊ (Brelli) እንደዘገበው፣ አረዶ፣ አርሌ፣ ጊርጊሮ፣ ሕበነ፣ መሳሮ፣ ሩጋ እና ታቤላ የተባሉ አነስተኛ የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ከ“አቦኖ” የወረዱበትን የወግ ታሪክ እንደያዙ ይጠቀሳል። ሌላ የወግ ትርክት ደግሞ ዲኮ አቦኖን የወረ ባቦ ቅድመ አያት አድርጎ ያቀርባል። ከተጠቀሱት ሌሎች ንዑስ ጎሳዎች መካከል፦ • ወራ ታያ(ወረጣየ) • ወረ አቢቹ • ወራ ዋዩ • ሲባ • ቦሩ ጨፋ • ሩጋ • ሰዮ ይገኙበታል። የ“ወሎ” ስምና የጎሳ ወግ ከቆየ የቃል ታሪክ አንዱ አተረጓጎም፣ ወሎን ከባሬንቱማ ኦሮሞ የሸነን ባሬንቶ ቅርንጫፍ ጋር ያያይዛል። በዚህ ወግ መሠረት “ወሎ” የሚለው ስም ከቅድመ አያት ስም እንደመጣ ይነገራል። የተለያዩ የወግ ዘር ሐረጎችም ወሎን በስድስት ዋና የወራ ቡድኖች ይዘረዝራሉ፦ ወራ ቡኮ፣ ወራ ጉራ፣ ወራ ኖሌ ኢሉ፣ ወራ ካራዩ፣ ወራ ኢሉ እና ወራ ኖሌ አሊ። የታሪክ ምንጮች በ1543 አካባቢ የተዘጋጀው የአባ ባሕርይ ዘገባ ከላይ የተጠቀሱትን የወሎ ቡድኖች በስም ይጠቅሳል። በ1840ዎቹ Krapf የወሎ አካባቢዎችን ሲዘረዝር፣ ወረ ሂማኖ፣ ወረ ቃሉ፣ ለገ ጎራ፣ ታሁላዳሬ፣ ቦረና፣ ለጋ አምቦ እና ለጋ ሂዳ የሚሉ ስሞችን ያቀርባል። Huntingford ደግሞ የወሎ ጎሳዎችን በሰፊ ዝርዝር ያቀርባል፤ ከተጠቀሱትም መካከል አሊ ቤት፣ አባይ ቤት፣ ጭራቻ፣ ለገ ሂዳ፣ ለገ ጎራ፣ ለገ አምቦ፣ ወረ ሂማኖ፣ ኮሬብ፣ ሩጋ እና ሳጋራት ይገኛሉ። በደቡብ ምስራቅ ወሎ ደግሞ አርጡማ፣ ጂሌ፣ ፉርሲ፣ ሪቄ እና ደዌይ የሚሉ ቡድኖች በታሪካዊ ዘገባዎች ይጠቀሳሉ። “ሳዳቻ” ኮንፌዴሬሽን አንዳንድ ትርክቶች ወረ ካራዩ፣ ወራ ኢሉ እና ወራ ኖሌ አሊ ከ“ወሎ የጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን” ተለይተው “ሳዳቻ” (ሶስት) ኮንፌዴሬሽን እንደመሠረቱ ይገልጻሉ። ይህ ሂደት በ17ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ዙሪያ እንደተከሰተ የሚገልጹ ትርክቶች አሉ። ማስታወሻ፦ እነዚህ ዝርዝሮች ከተለያዩ የቃል ትውፊቶች፣ የታሪክ ጽሑፎችና የጉዞ ዘገባዎች የተሰበሰቡ ስለሆኑ የጎሳ ስሞች፣ የዘር ሐረግ እና የግዛት ወሰን በምንጭ መካከል ሊለያይ ይችላል። ስለዚህ “የወሎ ኮንፌዴሬሽን” እንደ አንድ ቋሚ የዘመናዊ ጎሳ ድርጅት ሳይሆን፣ በተለያዩ ዘመናት በተለያየ መልኩ የተገለጸ ታሪካዊ ማህበራዊ አደረጃጀት መሆኑን መገንዘብ ይገባል። ምንጭ/ማጣቀሻ፦ Brelli፣ Abba Bahrey፣ Krapf፣ Huntingford እና ሌሎች የወሎ ታሪክ ጥናቶች። ★ Miky Sultan Barento ★ #ወሎ #Walloo #Wollo #Oromo #Seenaa #ታሪክ #ወሎ_ኦሮሞ #የወሎ_ጎሳዎች