የራስ አሊ ጀግንነት

🇪🇹⚔️ የየጁ የራስ አሊ ጀግንነት — የጦር ስልት በኢትዮጵያ ጀግና ሰራዊት የየጁ ኦሮሞ ሰራዊት ነበረ። የጎንደርና የሌሎችም አካባቢ ሴቶች በግጥም እየዘፈኑ፦ «“አሊና አሊና አሊና በሞቴ፤ የአማራ ማተብ ሰለቸዉ አንገቴ”» እያሉ ይዜሙ ነበር። ★ Miky Sultan Barento ★ 📜 ዘመነ መሳፍንት / በዘመነ የጁ / ይህ በግልፅ የታየው በዘመነ መሳፍንት ጊዜ ነው። ስለ ዘመነ መሳፍንት ጋዜጠኛ ፍስሐ ያዜ “የኢትዮጵያ የ5ሺ ዓመት ታሪክ፤ ከኖህ እስከ ኢህአዴግ” በሚለው መፅሀፋቸው ካሰፈሩት ውስጥ፦ «“በዚህ ዘመን አካባቢ በሙላ ሀገሪቱ እጅግ ግዙፍ ሰራዊት ያላቸው መሳፍንቶች የተፈጠሩበት ዘመን ነበር።» «በተለይ የየጁው ትልቁ ራስ አሊ በሀገሪቱ ሁሉ ስሙ ከንግሱ በላይ እየገነነ መጣ። የየጁም፤ የጎንደርና የሌሎችም አካባቢ ሴቶች በግጥም እየዘፈኑ “አሊና አሊና አሊና በሞቴ፤ የአማራ ማተብ ሰለቸዉ አንገቴ” እያሉ ይዜሙ ነበር።”» ⚔️ የትልቁ ራስ አሊ ሰራዊት የትልቁ ራስ አሊ ሰራዊት ወሎንና ጎንደርን ሙሉ በሙሉ እየወረረ ወደ ቤተመንግስቱ ተጠጋ። በዚህ ጊዜ በየግዛቱ ያሉ የንግሱ መሳፍንቶች ከያሉበት ተሰብስበው ራስ አሊን ለመወጋት ተስማሙ። በዚህም፦ • የየጁው ራስ ሀይሉ • የሰሜኑ ራስ ገብሬ • የላስታው ዋግ ራስ ስዩም • የትግራዩ ደ/ች ወልደ ገብርኤል • የቆጣው ራስ ደመ ክርስቶስ • የአለፋ ጣቁሳው ደ/ች ዘክርስቶስ • የቋራው መስፍን አዛዥ ልደቱ… ወዘተ ሁሉም የንግሱ መሳፍንቶች ህብረት ፈጠሩና ጦራቸውን ይዘው ወደ በለሳ ተጉዘው፤ “መደብ” ተብላ በምትጠራው ቦታ ሰፈሩ። ⚔️ የመደብ ጦርነት በአጠቃላይ በሙላ ሀገሪቱ ያሉት የንግሱ መኳንንት ሁሉ ተጣጥመው በምድረ “መደብ” ያገራችንን ትልቁን ዉጊያ አካሄዱ። እስክ አሁንድረስ በገራችን ውስጥ በርካታ ከባድ ጦርነቶች ቢካሄዱም ሁሉም የዉጭ ድጋፍ ያለባቸውና አሸናፊነታቸውም በዉጭ ድጋፍ መጠንና ጥራት ላይ የተመሰረተ ነው። በገራችን ውስጥ የዉጭ ድጋፍ የሌለበት ይህን የሚያህል ከባድ ጦርነት እስክ አሁን ድረስ ተካሂዶ አያውቅም። የየጁዎች መሀል ሀገር ውስጥ ስለሚገኙ ምንም አይነት የዉጭ ድጋፍ ያልነበራቸውና እጅግ ኋላ ቀር መሳሪያ የታጠቁ ነበሩ። በአንፃሩ በንግሱ በኩል ያለው ሀይል ከግራኝ ጀምሮ ሲማረክ የኖረ፤ ፓርቱጋሎች ሲመጡ ያመጡትና በየጊዜው ሲገዛ የኖረ በርካታ የዘመኑ መድፎችንና ሌሎች የተሻሉ መሳሪያዎችን የታጠቀ ነበር። ⚔️ የየጁ የጦር ስልት ሆኖም የመንግስት ጦር የታጠቀውን መሳሪያ ለመጠቀም አስቸጋሪ ሆነበት። ምክንያቱም የየጁዎች የሚተኩሱት ነገር ስለሌላቸው፤ የጦርነት ስልታቸው ፈጣን መቀላቀልና የጨበጣ ጦርነት መጀመር ነበር። ስለሚቀላቀሏቸው የንግሱ ወታደሮች ወደ የትም አቅጣጫ መተኮስ አልቻሉም ነበር። እናም የየጁው ጦር የሞተዉ እየሞተ እጅግ በፍጥነት ስለሚቀላቀል የመንግስት ተኳሾች ጠላትን ከወገን ለይተው ለመምታት ይቸገሩ ነበር። እናም በአካባቢው ቀጥቃጮች የተሰሩ ጦርና ጎራዴ ብቻ የታጠቀው በየጁ ሰዎች የተዋቀረው /የሚመራው/ የራስ አሊ ጦር ክፍተኛ አጠቃ፤ የተጣመረዉ የንግሱ ሀይልም የሞት ሽረት መከላከል አደረገ። ነገር ግን የየጁዉን ሰራዊት እጅግ ፈጣን ማጥቃት የሚቋቋመው አልተገኘም። እናም የንግሱ ጦር ያለቀው አልቆና የተማረከው ተማርኮ የተረፈው ተበተነ። ራስ ደመ ክርስቶስ በዉጊያው ላይ ሲሞት ሌሎች መኳንንቶች ወታደሮቻቸውን አስፈጅተው በየቦታው ሸሹ። ሁሉም የሀገሪቱ መሳፍንቶች ተሰብስበው አንድ ቦታ ላይ ስለተመቱ፤ ትልቁ ራስ አሊ ያለማንም ከልካይ መላዋን ሀገሪቱንና የጎንደር ቤተመንግስትን ተቆጣጠሩ” ይላል። 📌 ይህ ጦርነት የወሎ የእርስ በእርስ ጦርነት ነበር? በነገራችን ላይ ይህን ጦርነት የወሎ የእርስ በእርስ ጦርነት አድርጎ መውሰድ አይቻልም። ምክንያቱም በንግሱ በኩል /በሸዋዎች በኩል/ ሌሎች የሀገሪቱ መሳፍንቶች ሁሉ አብረው ተሳተፈዋልና። ስንደርስበት በዝርዝር እናየዋለን። 🏛️ የጎንደር ቤተመንግስት ከተቆጣጠሩ በኋላ ትልቁ ራስ አሊ መላዋን ሀገሪቱንና የጎንደር ቤተመንግስትን ሲቆጣጠሩ ሁሉም የክርስቲያን ባላባቶች “መደብ” በሚባለው ቦታላይ ተሰብስበው አንድ ላይ ስለተመቱ በሀገሪቱ ውስጥ አንድም የክርስቲያን ሀይል አልነበረም። ስለዚህ ያለማንም ከልካይ እስልምናን ማወጅ ይችሉ ነበር ማለት ነው። የየጁ ሰው አብዛኛው ሙስሊም ሆኖ ሳለ ግን አስገድድ አይልም ሀይማኖቱ ብፈልግ ኖሮ ትልቁ ራስ አሊ ያለማንም ከልካይ እስልምናን አወጀው ሀገሪቱን መጨረሻዉ ለማይታወቅ ዘመን ያህል ይመሩ ነበር ማለት ነዉ። ምክንያቱም እስልምናን አወጀው ቢሆን ኖሮ ካሳ ሀይሉ /ቴዎድሮስ/ ክርስቲያን ስለሆነ ቤተመንግስት ውስጥ ቢቀጠርም ያን ያህል ሹመት የማግኘት እድሉ ጠባብ ነበር፤ እናም አጼ ቴዎድሮስ የሚባል ንጉስ አይከሰትም ነበር ማለት ነው። ስለዚህ የየጁዎች ግዛት ከ74 አመት በላይም ሊቀጥል ይችላል ነበር ማለት ነው። እናም ከአጋሜዎች /ከላስታዎች/ና ከሸዋዎች በተጨማሪም ከዚህ ከዘመነ መሳፍንት ጦርነትም በድጋሜ በግልፅ እንደምንረዳው የየጁዎች አብዛኞቹ ሙስሊም ብሆኑም በሀይማኖት አለስገደዱም እንጂ ኢትዮጵያን ሙስሊም ከመሆን ማንም አላዳናትም ነበር ማለት ነው። /ትልቁ ራስ አሊ መላዋን ሀገሪቱንና የጎንደር ቤተመንግስትን ሲቆጣጠሩ ሁሉም የክርስቲያን ባላባቶች “መደብ” በሚባለው ቦታ ላይ ተሰብስበው አንድ ላይ ስለተመቱ በሀገሪቱ ውስጥ አንድም የክርስቲያን ሀይል አልነበረም/። https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography ★ Miky Sultan Barento ★

Karayu borena

የየጁ ኦሮሞ ታሪክ

🇪🇹📜 የወሎ ታሪክ — ታሪክን የኋሊት የጁ ዘመነ መሳፍንት በሚባለው የየጁዎች መንግስት ወቅት እንዲህ ሆነ፤ ራስ አሊ የጁ የተባለ ጀግና ጎፈሬ መስፍን አገሪቱን ይመራ ነበር፤ ከእሱ በታች፤ በነ ራስ አሊ ትዛዝ ደጃች ውቤ የተባለ ባለሹርባ መስፍን፤ ከስሜን እስከ ምፅዋ ያለውን ግዛት ያስገብራል። የሆነ ጊዜ ላይ ውቤ ደጃዝማችነቱ አላረካው አለ፤ መፈንቀለ መንግስት ማድረግ ፈለገ፤ ደጁን ብቻ ሳይሆን ሙሉውን ግቢ ፈለገው፤ ለመንገስ በጣም ሻፈደ። በምፅዋ በኩል ብዙ ጠመንጃ እየሰበሰበ አካማቸ፤ ብዙ ጭፍራ መለመለ፤ የሚቀማውን ስልጣን የተገባ Legitimate ለማድረግ አባ ሰላማ የተባለ የግብፅ ቅጥረኛ ጳጳስ አሰናዳ፤ የሚቀረው ምንድነው? ራስ አሊን ከስልጣን ማባረር። ታሪኩን ላሳጥረውና፤ ራስ አሊና ውቤ ደብረታቦር ላይ ገጥመው ተፈሳፈሱ! በጦርነቱ ላይ የውቤ ባለነፍጥ ሰራዊት የራስ አሊን ፈረሰኛ እንደ ቅጠል ያረግፈው ጀመር፤ የራስ አሊ ፈረሰኛ በጎራዴ ነበረ የምዋጋ፤ የራስ ውቤ በግብፆችና በክሪስትያን ሀገሮች እገዛ የተገኛ መሳርያ ነበረ። ነገሩ ያላማረው ራስ አሊ ብረት-ለበሱን ማለቴ ፈረሱን የኋሊት አዞረና ቆሰቆሰው፤ አብዛኞቹም ወታደሮቹም ተከትለውት ሸሹ፤ የጦርነት ስልት ነው። ውቤ፤ ነገሩ አሸወይና እንደሆነ ሲመለከት ድንኳኑን ጥሎ አስደግሶ ወታደሮቹን የድል ምሳ ጋበዘ። ምሳው እየተበላ፣ ጠጁ እየተጠጣ፣ ወታደሮች እየመጡ ይፎክራሉ፤ ምርኮኞችም ደግሞ መሳርያቸውን እየጣሉ በውቤ ፊት ይንበረከካሉ። በዚህ መሀል፤ የወሎው ጀግና አሊጋዝ ብሩ የተባለ እውቅ፤ የየጁ ጀግና ወደ ደጃች ውቤ ቀረበ። ሌሎች ምርኮኞች እንደሚያደርጉት መሳርያውን የሚያስቀምጥ ይመስል በርከክ እንደማለት አለና፦ “እጅ ወደላይ!” ብሎ ጮኸ! ውቤ ቁጭ ባለበት ደርቆ ቀረ፤ ምንም ማድረግ አልቻለም። እየጋጠ የነበረውን የዶሮ ቅልጥም ማእዱ ላይ አስቀምጦ እጁን ወደ ላይ አነሳ። (የቅልጥሙን ቀደዳ እንኩዋን እኔ ነኝ የጨመርኩት) ራስ አሊ፤ ከሸሸበት ቦታ ሆኖ አንድ መልክት ደረሰው፦ “ውቤ ተማርከዋልና ይመለሱ” ይላል መልእክቱ። ላኪው አሊጋዝ ብሩ የየጁ ጀግና ነው። ይህ በሆነ በማግስቱ አንዲት ባልቴትና እና አንድ ሰውየ መንገድ ላይ ተገናኙ። “እቴዋ! የራስ አሊና የደጃች ውቤ ጦርነት እንዴት አለፈ?” አለ ሰውየው። “ራስ አሊ ሸሹ፤ ደጃች ውቤ አሸንፈው ተማረኩ” አሉ ባልቴቲቱ። “እረ ባክዎ በቅጡ በቅጡ አድርገው ያውጉኝ!” “ተወኝ ባክህ! እነሱ በቅጡ ያልተዋጉትን እኔ እንዴት በቅጡ ላውጋው?” --- 🧠 ከዚህ አጭር የታሪክ ገጠመኝ የምንማረው የዘመናዊ ፖለቲካ ንድፈ ሀሳብ “የሚሸሽ ሁሉ የተሸነፈ አይደለም፤ የሚያሸንፍ ሁሉም አሸናፊ አይደለም።” ይህ የውቤ ታሪክ እንደ ተራ የጦርነት ገጠመኝ ብቻ ከተመለከትነው ብዙ ነገር እናጣለን። ነገር ግን ከፖለቲካ ስልት አንፃር ስናነበው የሚያስተምረን ነገር አለ። ውቤ የጦር ሜዳውን አሸነፈ ብሎ አሰበ። ስለዚህ የድል ምሳ አዘጋጀ። ራስ አሊ ግን ወደኋላ ተመለሰ። ይህ ሽንፈት ይመስል ነበር። ነገር ግን ጨዋታው እዚያ አልተጠናቀቀም። የውቤ ድል ወደ የድል ምሳ ሲቀየር፣ የራስ አሊ ሽንፈት ወደ የፖለቲካ ውጤት ተቀየረ። ይህ ነው የፖለቲካ ስልት። አንድ ኃይል በዛሬው የጦር ሜዳ ሊያሸንፍ ይችላል፤ ሌላው ደግሞ በዛሬው ጦርነት ሊሸሽ ይችላል። ግን የመጨረሻውን ውጤት የሚወስነው የመጀመሪያው ቅጽበት አይደለም። የሚወስነው፦ ማን እስከመጨረሻ አስቦ ነው? ማን የተቃዋሚውን ቀጣይ እርምጃ አይቷል? ማን በድል ስሜት አልተዘናጋም? ማን የሕዝብን ድጋፍ ማቆየት ችሏል? የዛሬ ኢትዮጵያ ፖለቲካም በዚህ መነፅር ሊታይ ይችላል። የዛሬን ድል ብቻ አትመልከት፤ የነገን እርምጃ ተመልከት። የዛሬ ሽንፈትንም የመጨረሻ ሽንፈት አድርገህ አትቁጠር። ምክንያቱም፦ የፖለቲካ ጨዋታ እስካልተጠናቀቀ ድረስ የድል ምሳ ማዘጋጀት አደገኛ ነው። https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography 🔥 ታሪክን የኋሊት ስናየው፣ የዛሬን ፖለቲካ የበለጠ እንረዳለን። — Miky Sultan Barento

የጁ ኦሮሞ

🌳🇪🇹 የየጁ ኦሮሞ — ከየጁ ሥርወ-መንግሥት እስከ ራስ ጉግሳ ወሌ ★ Miky Sultan Barento ★ “የየጁ” ሲባል ብዙዎች የሚያስታውሱት የወሎ ኦሮሞ ታሪክ ብቻ ሳይሆን፣ ከ18ኛው እስከ 19ኛው ክፍለ-ዘመን በኢትዮጵያ ሰሜናዊ ፖለቲካ ላይ ከፍተኛ ሥልጣን የያዘውን የየጁ ኦሮሞ ሥርወ-መንግሥት ነው። 📜 የየጁ ሥርወ-መንግሥት በዘመነ መሳፍንት የየጁ መስመር በጎንደር ንጉሣዊ ፖለቲካ ውስጥ ትልቅ ሚና ነበረው። የየጁ ሥርወ-መንግሥት ዋና የፖለቲካ ማዕከሉን ደብረ ታቦር አድርጎ፣ በወሎ፣ በጎንደር፣ በላስታ፣ በስሜንና በሌሎች አካባቢዎች ተጽዕኖ አሳደረ። ⭐ ራስ ጉግሳ የየጁ በየጁ ታሪክ ውስጥ ከታወቁት መሪዎች አንዱ ራስ ጉግሳ ነበሩ። ከ1798 እስከ 1825 በቤገምድር ራስነት ላይ ቆይተው፣ በዘመነ መሳፍንት የየጁ ኃይል ከፍተኛ ደረጃ እንዲደርስ አደረጉ። 📌 ከዚህ የየጁ የሥልጣን መስመር ጋር በኋላ የተያያዙት መርሶ ብጡል፣ ወሌ ብጡል እና ጉግሳ ወሌ የሚባሉ ታዋቂ ሰዎች ናቸው። የታሪክ ምርምርም የየጁ የቤተሰብ መስመር ከታዋቂዎቹ የኦሮሞ የሰሜን ኢትዮጵያ ልሂቃን መስመሮች ጋር እንደተያያዘ ያሳያል። 👑 ራስ ወሌ ብጡል ራስ ወሌ ብጡል የየጁና የቤገምድር ታላቅ መሪ ነበሩ። ⚔️ በ1895–1896 የኢጣሊያ–ኢትዮጵያ ጦርነት ወቅት ራስ ወሌ ብጡል በአምባ አላጌ፣ መቀሌ እና አድዋ ዘመቻዎች ውስጥ ተሳትፈዋል። 👑 ከዚያ ራስ ጉግሳ ወሌ ራስ ጉግሳ ወሌ የራስ ወሌ ብጡል ልጅ እና የእቴጌ ጣይቱ የወንድም ልጅ ነበሩ። በ1900 የምኒልክ ልጅ የነበሩትን ልዕልት ዘውዲቱን አገቡ። በዚህ ጋብቻ ምክንያትም ራስ ሆነው የቤገምድር ገዥ ተሾሙ። 📚 ምንጮች ጉግሳ ወሌን የተማሩ፣ ግጥም የሚጽፉ፣ መጻሕፍትን የሚወዱ እና በቤገምድር አስተዳደር ፍትሐዊ እንደነበሩ ይገልጻሉ። ⚔️ 31 መጋቢት 1930 — አንችም በ1928 ራስ ተፈሪ መኮንን ንጉሥ ተብለው ከተሾሙ በኋላ በንግሥት ዘውዲቱ ደጋፊዎችና በተፈሪ ደጋፊዎች መካከል የፖለቲካ ግጭት ተጠናከረ። በ31 መጋቢት 1930 በአንችም የመጨረሻው ጦርነት ተካሄደ። ራስ ጉግሳ ወሌ በዚያ ውጊያ ተሸነፉና ሕይወታቸውን አጡ። ከሁለት ቀን በኋላ፣ 2 ኤፕሪል 1930፣ እቴጌ ዘውዲቱም ሞቱ። 🔥 የታሪኩ ትልቁ ትምህርት የየጁ ታሪክ በአንድ ቃል የሚጠቃለል ታሪክ አይደለም። የኦሮሞ መሪዎች በዘመነ መሳፍንት ከጎንደር የንጉሣዊ ፖለቲካ ጋር ተዋህደው፣ በጦርነት፣ በጋብቻ፣ በአስተዳደርና በዲፕሎማሲ የኢትዮጵያን ታሪክ ቀርጸዋል። የየጁ ሥርወ-መንግሥት → ራስ ወሌ ብጡል → ራስ ጉግሳ ወሌ →እቴጌ ጣይቱ → እቴጌ ዘውዲቱ ይህ የቤተሰብ ግንኙነት ብቻ ሳይሆን፣ የየጁ ኦሮሞ በዘመናዊ የኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ያሳደሩትን ትልቅ ተጽዕኖ የሚያሳይ የታሪክ ሰንሰለት ነው። https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography 📜 ታሪክን እንወቅ፤ ማንነትን በምንጭ እንመርምር! #የየጁኦሮሞ #የየጁሥርወመንግሥት #ራስጉግሳወሌ #ራስወሌብጡል #እቴጌዘውዲቱ #እቴጌጣይቱ #የኢትዮጵያታሪክ #ወሎ #YejjuOromo

አማራ ደማዊ ማንነት የለም።

🌳🇪🇹 የአማራ ታሪካዊ ክልላዊ ቡድኖች እና የአማራ ማንነት 🌳 የአማራ ማንነትና መነሻ “አማራ” ከአንድ ብቻ የጥንት ጎሳ የተወለደ መሆኑን የሚያሳይ አንድ ቀጥተኛና ሁሉም ምሁራን የተቀበሉት የዘር ሀረግ የለም። የአማራ ማንነት መነሻና መፈጠር እስከዛሬ ድረስ የምሁራን ክርክር የሚያስነሳ የethnogenesis ጉዳይ ነው። ★ Miky Sultan Barento ★ 📜 በታሪካዊ ምንጮች “አማራ” የሚለው ቃል በተለያዩ ዘመናት ከአካባቢና ከፖለቲካዊ ክልል ጋር ተያይዞ መጠቀሙ ተመዝግቧል። አንዳንድ የታሪክ ጥናቶችም ቃሉ በቀደሙት ምንጮች በተወሰኑ ጊዜያት የቦታ ስም እንጂ የዘር ስም እንዳልነበረ ይከራከራሉ። በሂደት ግን የአማርኛ ቋንቋ፣ የክርስቲያን ባህል፣ የመንግሥት ታሪክና የክልላዊ ማንነቶች የአማራ ማንነት መገንባት ላይ ሚና እንዳላቸው ጥናቶች ያሳያሉ። 🌳 ዋና ታሪካዊ ክልላዊ መገለጫዎች አማራ ማህበረሰብ ├── 🟢 ጎጃም ├── 🔵 ጎንደር / በጌምድር ├── 🟠 ሸዋ └── 🔴 ወሎ በተለያዩ ጥናቶች ጎጃም፣ ጎንደር፣ ሸዋ እና ወሎ ከአማራ ማንነት ጋር በተደጋጋሚ ይጠቀሳሉ። ⚠️ ግን አስፈላጊ ልዩነት አለ፦ ጎጃም፣ ጎንደር፣ ሸዋ እና ወሎን በቀጥታ “አራት የአማራ ዘር ጎሳዎች” ብሎ መጥራት ተገቢ አይደለም። በተሻለ መልኩ ታሪካዊና ክልላዊ ማንነቶች ተብለው ሊገለጹ ይችላሉ። 🟢 1. ጎጃም በጎጃም የአማራ ማህበረሰቦች ከአገው፣ ጉሙዝ፣ ዳሞት፣ ጋፋት እና ኦሮሞ ማህበረሰቦች ጋር ረጅም የመኖር፣ የመዋሃድና የባህል ተፅዕኖ ታሪክ እንዳላቸው ጥናቶች ያሳያሉ። 🔵 2. ጎንደር / በጌምድር ጎንደር በታሪክ የተለያዩ ሕዝቦች የኖሩበት አካባቢ ነበር። በአማራ፣ ቅማንት እና ትግሬ ማህበረሰቦች በ ውሃላ በ 17ተኛው ክፍለ ዘመን የወሎ ኦሮሞ መካከልም የንግድ፣ የጋብቻ፣ የባህልና የቋንቋ ግንኙነቶች ተመዝግበዋል። 🟠 3. ሸዋ ሸዋ በኢትዮጵያ ታሪክ የተለያዩ ማህበረሰቦችና የፖለቲካ ማዕከላት የተገናኙበት ታሪካዊ ክልል ነው። የሙስሊም ሸዋ ሱልጣኔትም በክልሉ የመካከለኛው ዘመን ታሪክ ጠቃሚ ሚና ነበረው። 🔴 4. ወሎ ወሎ ደግሞ የተለያዩ ቋንቋ፣ ሃይማኖትና ማህበረሰብ ታሪኮች የተገናኙበት ክልል ነው። የአማራ እና የኦሮሞ ማንነቶች ከሌሎች ማህበረሰቦች ጋር በተደራራቢ ታሪክ ተሳስረው ቆይተዋል። 📌 ዋናው ነጥብ አማራ የምባል ደማዊ ማንነት የለም = ከአንድ ብቻ የጥንት ጎሳ የተወለደ ቀጥተኛ የዘር ሀረግ ብቻ ነው የሚለው አቀራረብ በምሁራዊ ጥናቶች ውስጥ አንድ የተስማማበት ማብራሪያ የለም። በአንፃሩ፣ የአማራ ማንነት በታሪክ ውስጥ ቋንቋ፣ ባህል፣ ሃይማኖት፣ ፖለቲካ፣ ክልላዊ ማንነትና የማህበራዊ ግንኙነት ሂደቶች በመገናኘት የተገነባ መሆኑን የሚያሳዩ ጥናቶች አሉ። 📚 የተመረጡ ምንጮች • Yared Debebe Yetena — Discursive Trajectories in the Making of Amhara Identity in Ethiopia (2022). • Yilkal Ayalew Workneh — The Terms of Debate on the Existence of Amhara Ethnicity (2023). • Sevir B. Chernetsov — On the Origins of the Amhara (1993). • Yilkal Ayalew — The Dynamics of Amhara Nationalism in Ethiopia (Addis Ababa University, 2023). https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography #Amhara #EthiopianHistory #Ethnogenesis #Gojjam #Gondar #Shewa #Wollo #MikySultanBarento

ንግስት ወርቂቱ

🌳⚔️ ዋርካው ምስክር ነው! አጣዬ ሰዴን መከና የወሎዋ ንግስት ወርቂቱ 7ቱ ጦረኞች እና የመንዝ 70 ጦር — በሕዝብ ትውስታ የኖረ ታሪካዊ ግጥሚያ 🇪🇹 ━━━━━━━━━━━━━━ 📜 ታሪክ በመጽሐፍ ብቻ አይኖርም… በሕዝብም ትውስታ ይኖራል! ━━━━━━━━━━━━━━ ከትውልድ ወደ ትውልድ የተላለፈው የአካባቢው ሕዝብ ትውስታ ዛሬም ይህን ቦታ ከአንድ የታሪክ ክስተት ጋር ያገናኘዋል። 👴🏾👵🏾 የአካባቢው ሽማግሌዎች ይናገራሉ፦ ምኒሊክ በአፄ ቴዎድሮስ ተማርኮ ወደ ጎንደር ተወስዶ ታስሮ ነበረ። ከመቅደላ እስር ቤት ያስወጣችው የወሎዋ ወርቂት ነበረ ፣ የወሎዋ ባላባት ወ/ሮ ወርቂቱ ለአጃቢነት የሰጧቸውን 7 ወታደሮች ይዘው በዚህ ዋርካ ሰዴን(አጣዬ) ሥር መሽገው ነበር ይባላል። ⚔️ በወቅቱ የመንዝ ጦር ቁጥሩ ከፍ ያለ ስለነበር፣ የወርቂቱን ጦር በማቃለል የተነገረው ስነ-ቃል ዛሬም በሕዝብ ትውስታ ይነገራል፦ «“አንተን አድብኜህ፣ አንተን አጭሼህ፣ ሥላሴ ያውቃል፤ አይጥ ከድመት መች ተረፎ ያውቃል?”» 🔥 ለዚህም የወርቂቱ ወታደሮች የሰጡት አጸፋ በሕዝብ ስነ-ቃል እንዲህ ይታወሳል፦ «🌳 “ዋርካ ድንኳኑ፣ ሸማ ገበታው፤ የማታ ማታ፣ እኛ ነን ጌታው!”» 🏆 ከዚያ በኋላ የወርቂቱ 7ቱ ወታደሮች 70ውን የመንዝ ጦር ድል እንዳደረጉ የአካባቢው ሕዝብ ይናገራል። 🗣️ የዚህን ድል ትውስታ ለማስቀመጥም ሕዝቡ እንዲህ በማለት አዚሟል ይባላል፦ «“አረ እናንተ ሰዎች፣ ሆዳችሁ አይባባ፤ ይዋጋ የለም ወይ ሰባት እና ሰባ?”» 🌿 ዛሬ ይህ ቦታ የገበያ ስፍራ ሆኖ ቢያገለግልም፣ ለአካባቢው ሕዝብ ግን ከዚያ በላይ ነው። ዋርካው የተፈጥሮ ዛፍ ብቻ አይደለም፤ የአያቶች ትውስታ፣ የሽማግሌዎች አስተምህሮ፣ የስነ-ቃል ቅርስ እና የአካባቢው ታሪክ ምልክት ነው። 🌳 https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography 📜 የተነገረ ታሪክ ሲጠበቅ፣ ትውስታ ይኖራል። ትውስታ ሲኖር፣ ታሪክ አይጠፋም። 🇪🇹 የሕዝብ ትውስታ — የትውልድ ውርስ! ★ Miky Sultan Barento ★

አዳል ሱልጣኔት

🕌📜 አዳል ሱልጣኔትና ኦሮሞ — ታሪካዊ መረጃ ★ Miky Sultan Barento ★ 🌍 1. አዳል ሱልጣኔት ምን ነበር? አዳል (Adal) በአፍሪካ ቀንድ የነበረ እስላማዊ የፖለቲካ ኃይል ነበር። በታሪካዊ ምንጮች አዳል የሚለው ስም በተለያዩ ዘመናት ሰፊ የሆነ የሙስሊም አካባቢን ለመጠቆም ይጠቀም ነበር። ከኢፋት ሱልጣኔት በኋላ የወላሽማ ሥርወ-መንግሥት መሪዎች ወደ ሐረር አካባቢ ተመልሰው አዳልን እንደ አዲስ የፖለቲካ ማዕከል አጠናከሩ። በ15ኛው ክፍለ-ዘመን ዳካር (Dakkar) ዋና ማዕከል ሲሆን፣ በ16ኛው ክፍለ-ዘመን ሐረር ዋና ማዕከል ሆነ። 🕌 2. አዳል የአንድ ዘር መንግሥት ብቻ ነበር? አይደለም። ይህ የታሪኩ በጣም ጠቃሚ ነጥብ ነው። አዳልን በዘመናዊ የብሔር ምድቦች ብቻ መመደብ የመካከለኛውን ዘመን የፖለቲካ እውነታ ያቀላል። የአዳል የፖለቲካና የወታደራዊ መዋቅር ከተለያዩ የክልሉ ሙስሊም ማህበረሰቦች ጋር የተያያዘ ነበር። በምንጮችም ሶማሌ፣ኦሮሞ፣ አፋር፣ ሐረሪ፣ አርጎባ፣ ሐዲያ እና ሌሎች ሕዝቦች በዚያን ዘመን በተለያዩ መልኩ ይጠቀሳሉ። ⚔️ 3. አህመድ ኢብን ኢብራሂም አል-ጋዚ በ16ኛው ክፍለ-ዘመን አዳል በኢማም አህመድ ኢብን ኢብራሂም አል-ጋዚ ዘመን በጣም ተጠናከረ። ዋናው የዘመኑ የአረብኛ ምንጭ Futūḥ al-Ḥabaša (ፉቱሕ አል-ሐበሻ) ሲሆን፣ የአህመድ ግራኝ ዘመቻዎችን በዝርዝር ይመዘግባል። ምንጩ ከዘመኑ ክስተቶች ጋር በቅርብ የተያያዘ ስለሆነ ለ16ኛው ክፍለ-ዘመን ታሪክ ቁልፍ ምንጭ ነው። 🌳 4. ኦሮሞ እና አዳል በ16ኛው ክፍለ-ዘመን በፊት ኦሮሞዎች በባሌና በአርሲ በሸዋ በሌሎች የደቡብና ምስራቅ ክልሎች የነበሩ ሲሆን፣ ከአዳል፣ ከሙስሊም ሱልጣኔቶች ያላቸው ግንኙነት በጣም የጠነከረ ነበረ። 📍 5. ባሌ — አስፈላጊ አካባቢ ባሌ (Bali) በመካከለኛው ዘመን ባሌ የሙስሊም ፖለቲካዊ ክልሎች አካል ሆኖ ይጠቀሳል፤ በ16ኛው ክፍለ-ዘመንም ከኦሮሞ ሙስሊም ጦረኞች ጋር የተያያዙ ታሪካዊ ለውጦች ታዩ። ስለዚህ ኦሮሞን በዚያን ዘመን ከአዳል ታሪክ ሙሉ በሙሉ መለየትም ተገቢ አይደለም። ⚔️ 6. 1529–1543 — የአዳልና የኢትዮጵያ ጦርነት ከ1529 እስከ 1543 የቆየው ጦርነት የአፍሪካ ቀንድን በእጅጉ የቀየረ ክስተት ነበር። አዳል በአህመድ ኢብን ኢብራሂም መሪነት በክርስቲያን ኢትዮጵያ ላይ ትልቅ ዘመቻ አካሄደ። ግጭቱም በኋላ የፖርቱጋልና የኦቶማን ተጽዕኖ ወደ ክልሉ እንዲገባ አደረገ። 🏛️ 7. 1543 በኋላ 1543 አህመድ ግራኝ ከተገደለ በኋላ የአዳል ወታደራዊ ኃይል ቀስ በቀስ ተዳከመ። ከዚያ በኋላ የሐረር እና የአዳል ፖለቲካ በአዲስ መልክ ተደራጀ። በ1577 የአዳል ማዕከል ወደ አውሳ ተዛወረ። 📌 ዋና መደምደሚያ አዳል ሱልጣኔት የአንድ ዘመናዊ ብሔር ስም ሳይሆን በአፍሪካ ቀንድ የነበረ የፖለቲካና የእስልምና ኃይል ነበር። ኦሮሞ ህዝብ በዚያን ዘመን በክልሉ ውስጥ ታላቅ ተሳትፎ ያደረጉ ሕዝብ ነበሩ። ስለዚህ ታሪኩን “አዳል ማን ነበር?” ብቻ ሳይሆን፣ አዳል–ኢፋት–ሐረር–ባሌ–ኦሮሞ–ሐዲያ–አፋር–አርጎባ የነበራቸውን የፖለቲካ፣ የንግድ፣ የሃይማኖት እና የሕዝብ እንቅስቃሴ በአንድ ላይ ማየት ያስፈልጋል። 🔗 https://mikysultan.blogspot.com 🔗 https://t.me/Oromo_geography 📚 ዋና የታሪክ ምንጮች • Shihāb ad-Dīn Aḥmad ibn ʿAbd al-Qādir — Futūḥ al-Ḥabaša • Mohamed Haji Mukhtar — Adal Sultanate, The Encyclopedia of Empire • David Vô Vân — À propos du Ğihâd dans le Futuh al-Habasha #አዳል_ሱልጣኔት #AdalSultanate #OromoHistory #FutuhAlHabasha #Harar #Bali #AhmadGragn #የኦሮሞ_ታሪክ #MikySultanBarento