ወሎ ሀይቅ(ቦራ ከተማ) ቀድሞ ስሟ

“የሐይቅ ከተማ የቀድሞ ስሟ ቦራ (Bora) ነበር።” አንድ የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ ጥናት ስለ Haik Town የከተማዋን ታሪክ ሲገልጽ፦ “The former name of Haik was Bora” ይላል። ይህም ማለት የሐይቅ ከተማ የቀድሞ ስም ቦራ (Bora) ነበር ማለት ነው። [Miki Sultan Barento] ጥናቱ በተጨማሪ፣ ከጣሊያን ወረራ በኋላ አካባቢው Fisho ተብሎ እንደተጠራ፣ ከዚያም Haik የሚለው ስም ከአቅራቢያው ካለው የሐይቅ ስም እንደተወሰደ ይገልጻል። የጥንታዊ ምንጭ ማስረጃ ከዚህ የበለጠ የሚያስደንቀው ማስረጃ የIsenberg እና Krapf የ1839–1842 ጉዞ መዝገብ ነው። መዝገቡ ከLake Haik ከተነሱ በኋላ “village of Bora” እንደደረሱ ይጠቅሳል። በተጨማሪ የBahir Dar University የታሪክ ጥናት የጣሊያኖች ዘመን ላይ Fisho አካባቢ የገበያ ቦታው “Bora market” ተብሎ እንደተሰየመ ይጠቅሳል። ስለዚህ በቀላሉ፦ ቦራ (Bora) → Fisho → Haik (ሐይቅ) ብሎ የስም ለውጡን መከታተል ይቻላል። ነገር ግን Bora እና Fisho በተመሳሳይ ጊዜ የተጠቀሱበት የስም ለውጥ ትክክለኛ ዓመት ከምንጮቹ ጋር በጥንቃቄ መለየት ያስፈልጋል። [የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ የHaik ታሪክ ጥናት (PDF)](https://ir.haramaya.edu.et/hru/bitstream/handle/123 “The former name of Haik was Bora” ማለት፦ Haik = ሐይቅ former name = የቀድሞ ስም Bora = ቦራ ይህ አንድ የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ የሐይቅ ከተማ ታሪክ ጥናት ውስጥ በቀጥታ የተጠቀሰ ሐረግ ነው። [የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ ጥናቱን (PDF)](https://ir.haramaya.edu 1. የሐይቅ ከተማ እና “ቦራ” የሐረማያ ዩኒቨርሲቲ ጥናት በቀጥታ “The former name of Haik was Bora” ይላል። እንዲሁም ከ1941 በኋላ Fisho እንደነበረች እና ከዚያ ስሟ Haik ሆኖ ከሐይቁ ስም እንደተወሰደ ይገልጻል። 2. ከዚህ በፊት የነበረ ጠንካራ ማስረጃ የIsenberg እና Krapf የ1839–1842 የጉዞ መዝገብ በ1839–1842 ዘመን ከLake Haik ከወጡ በኋላ “the village of Bora” እንደደረሱ ይመዘግባል። ይህ በ19ኛው ክፍለ-ዘመን ቦራ በዚያ አካባቢ የነበረ መኖሪያ ስም መሆኑን ያሳያል። የ1839–1842 ምንጩ “village of Bora” ይላል፤ በኋላ የተደረገው የሐረማያ ጥናት ግን Bora = former name of Haik ብሎ ያስቀምጣል። ስለዚህ ሁለቱን ምንጮች በጋራ ስንመለከት፣ “Bora” ከዛሬዋ ሐይቅ ከተማ ታሪክ ጋር ጠንካራ ግንኙነት አለው ማለት ይቻላል። #follower #haik #ሀይቅ

#Gojjam_ጎጃም ታሪክ

በታሪክ የኦሮሞ መኖሪያ የነበረበት ክልል ነው፤ ጎጃም በተለያዩ ዘመናት ኦሮሞ፣ አገው፣ ጉሙዝ፣ ዳሞት፣ ጋፋት እና አማራ ሕዝቦች የተገናኙበትና የተዋሃዱበት ቦታ ነበር። የኦሮሞ መኖር በጎጃም [Miki Sultan Barento] 16ኛው ክፍለ ዘመን: ምንጮች ኦሮሞዎች በጎጃም ውስጥ ጉልህ መኖሪያ እንደመሠረቱ ያሳያሉ። 1586: የኦሮሞ ኃይሎች በምስራቃዊ ጎጃም ወደ ማንገስቶ የንጉሣዊ ካምፕ ላይ ጥቃት አደረጉ። በዚያም ማጫ፣ ቱላማ እና ባረንቱ ቡድኖች ተሳትፈዋል። ንጉሥ ሰርፀ ድንግልም ከኦሮሞ ቡድኖች ጋር በመተባበር አንዳንድን ኦሮሞዎች በጎጃምና ዳምቢያ እንዲሰፍሩ ያደረገ ፖሊሲ ነበረው። 17ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያም የኦሮሞ ሕዝቦች በጎጃም መስፈራቸው ቀጠለ፤ በተለይም የባረንቱና ሌሎች ቡድኖች ተጽእኖ ነበር። በኋላ የተቀመጡ ኦሮሞዎች ባሶ (Baso) የተባለ የኦሮሞ ቡድን በጎጃም ሰፍሮ ከጊዜ በኋላ ከክርስቲያን የጎጃም ማኅበረሰብ ጋር በጣም ተዋህዶ እንደነበር የታሪክ ጥናቶች ያሳያሉ። ቻርልስ ቤኬ (Charles Beke) በ1840ዎቹ የጎጃም ኦሮሞዎችን ስለመጻፉም ማስረጃ አለ። ስለዚህ አጭር መደምደሚያ: > ጎጃም በታሪክ የኦሮሞ መኖሪያ የነበረበት እና በተለይ ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የማጫ፣ ቱላማ፣ ባረንቱ እና ሌሎች የኦሮሞ ቡድኖች የተገኙበት ክልል ነው። 1. 16ኛው ክፍለ ዘመን — ማጫና ቱላማ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ማጫ (Macha) እና ቱላማ (Tulama) የቦረና ክፍል የሆኑ ኦሮሞዎች ወደ ሰሜን በመንቀሳቀስ ከወለጋና ሸዋ አካባቢ በኋላ ጎጃምንም የሚያካትቱ አካባቢዎች ደረሱ። የማጫና ቱላማ የሰሜን እንቅስቃሴ በታሪክ ምንጮች በግልጽ ተመዝግቧል። 2. 1586 — በጎጃም የተፈጠረው ታላቅ ግጭት 1586 ዓ.ም. የኦሮሞ ኃይሎች በምስራቃዊ ጎጃም በማንገስቶ (Mangesto) የነበረውን የንጉሥ ሰርፀ ድንግል ካምፕ አጠቁ። የተሳተፉትም፦ ማጫ (Macha) — ከግንደበረት አቅጣጫ ቱላማ (Tulama) — ከአሞናትና ዋለቃ አቅጣጫ ማራዋ (Marawa) — ከባረንቱ ክፍል ወሎ (Wallo) — ከባረንቱ ክፍል እነዚህ ከሶስት አቅጣጫ በአንድ ጊዜ መጥተው የንጉሣዊውን ካምፕ አጠቁ። 3. ባሶ–ሊበን በጎጃም ያለው ባሶ–ሊበን (Baso Liben) የሚለው ስምም ከኦሮሞ ታሪክ ጋር ይያያዛል። የታሪክ ጥናቶች ባሶና ሊበን የተባሉት ስሞች ከኦሮሞ ሰዎች ጋር እንደተያያዙ ይጠቁማሉ። እንዲሁም በ1842 የጎጃምን የጎበኘው Charles Beke በዚህ አካባቢ የኦሮሞ ቡድኖች መስፈራቸውን ጽፏል፤ የአንዳንድ ኦሮሞ ጎሳዎች ስም ለአካባቢው የወረዳ ስሞች እንደሆነም ተጠቅሷል። 4. 17ኛው ክፍለ ዘመን 1600–1618 ዙሪያ ያሉ ምንጮች በአባይ ምዕራብ በኩል የኦሮሞ ቡድኖች በጎጃምና በበጌምድር መስፈራቸውን ያሳያሉ። ንጉሥ ሱሰንዮስም ከኦሮሞ ቡድኖች ጋር በመተባበር አንዳንዶቹን በጎጃምና በበጌምድር እንዲሰፍሩ አደረገ። 5. በጎጃም የቀሩ የኦሮሞ ስሞች በኋላ ዘመናት ኦሮሞዎች ከአካባቢው ሕዝብ ጋር በመዋሃዳቸው ምክንያት የጎጃም ኦሮሞ ማንነት በሁሉም ቦታ በግልጽ ሊታይ አይችልም። ግን Mécha (መጫ/ማጫ), Baso (ባሶ), Libän (ሊበን) የመሳሰሉ ስሞች ከኦሮሞ ቡድኖች ሰፈራ ጋር የተያያዙ የጎጃም ቦታ ስሞች መሆናቸው ተመዝግቧል። ስለዚህ “ጎጃም ኦሮሞ ሀገር ነበር?” ለሚለው ጥያቄ ትክክለኛው መልስ: ጎጃም ለረጅም ጊዜ ብቻውን የኦሮሞ ሀገር ነበር ማለት አይገባም፤ ነገር ግን ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ጉልህ የኦሮሞ ሰፈራ፣ ጦርነት፣ የፖለቲካ ተሳትፎና ቋሚ ማህበረሰብ እንደነበረበት ጠንካራ ማስረጃ አለ። ጎጃምን በአንድ ዘመን ብቻ ሳይሆን ከ13ኛ–17ኛ ክፍለ ዘመን በመመልከት የሚከተለው ምስል ይታያል። 1. አገው (Agaw) አገዎች በጎጃም ውስጥ ከቀድሞ ከተመዘገቡት ሕዝቦች መካከል ናቸው። የጎጃም አገዎች የራሳቸውን የፖለቲካ አደረጃጀት እንደነበራቸውና የJan/Žan የንጉሥ ማዕረግ እንደተጠቀሙ አንድ የባህር ዳር ዩኒቨርሲቲ ጥናት ይጠቅሳል። 2. ጉሙዝ (Gumuz) በተለይ በምዕራብ ጎጃምና በአባይ ሸለቆ አካባቢ ጉሙዝ ከቀድሞ ነዋሪዎች መካከል ነበሩ። የታሪክ ጥናቱ የአማራ ሰፈራ የቀድሞዎቹን Gummuz እና Agew የሰፈራ አቀማመጥ እንደቀየረ ይገልጻል። 3. አማራ ከ115ተኛ መጀምርያ –16ኛ ክፍለ ዘመናት በተለያዩ የፖለቲካ፣ የሃይማኖትና የሰፈራ ሂደቶች አማራዎች በጎጃም በስፋት መስፈራቸው ተመዝግቧል። 4. ጋፋት (Gafat) ጋፋት በጎጃም የነበረ አስፈላጊ ታሪካዊ ሕዝብ ነው። በተለይ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ጋፋት በጎጃም ጉልህ ሰፈራ እንደነበረው ጥናቱ በግልጽ ይጠቅሳል። 5. ዳሞት (Damot) ዳሞት በጎጃም ጋር በጣም የተያያዘ ታሪካዊ ክልል/ሕዝብ ነው። በ16ኛው ክፍለ ዘመን ዳሞት የመጡ ሰዎች በጎጃም ውስጥ ጉልህ ሰፈራ አድርገዋል። ከዚያም የዳሞት ስም ወደ ደቡብ ጎጃም አካባቢዎች መስፋፋቱ ተመዝግቧል። 6. ኦሮሞ ይህ በተለይ ጠቃሚ ነው። የታሪክ ጥናቶች በ16ኛውና 17ኛው ክፍለ ዘመን ኦሮሞዎች በጎጃም ውስጥ ሰፈራ እንዳደረጉ ያረጋግጣሉ። ሞሐመድ ሀሰን የጎጃም እና በጌምድር የኦሮሞ ሰፈራን በተለይ ከ1597–1607 እና ከ1600 በኋላ በዝርዝር ይመለከታል። እንዲሁም በጎጃም ውስጥ የኦሮሞ ጎሳ ስሞች እንደ የልማና፣ ደንሳ፣ ጎንቻ፣ ኢናርጌ፣ ጎዛመን እና እናማይ የተለያዩ አካባቢዎችን ስም እንደሰጡ የታሪክ ጥናት ይጠቅሳል። ዋናው የታሪክ ማጠቃለያ ሕዝብ በጎጃም የታየበት ዘመን/ሂደት አገው ከጥንት/መካከለኛ ዘመን ጀምሮ ጉሙዝ ከቀድሞ ነዋሪዎች አማራ በተለይ 13ኛ–16ኛ ክፍለ ዘመን ጋፋት በተለይ 16ኛ ክፍለ ዘመን ዳሞት በተለይ 16ኛ ክፍለ ዘመን ኦሮሞ በተለይ 16ኛ–17ኛ ክፍለ ዘመን ስለዚህ አንድ የተጠና የታሪክ ምንጭ ጎጃምን “Cushitic, Nilo-Saharan, Semitic እና Omotic” ቋንቋዎችን የሚናገሩ ሕዝቦች መኖሪያ እንደነበረ ይገልጻል፤ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ዳሞት፣ ጋፋትና ኦሮሞ ሰፈራዎች በተለይ ጉልህ ሆነዋል። #mikisultan #Ethiopia #gojjam

የወሎ ንዑስና ጥቃቅን ጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ታሪካዊ ዝርዝር

የወሎ ንዑስና ጥቃቅን ጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ታሪካዊ ዝርዝር በታሁላዳሬ፣ ሀይቅ፣ የጁ እና እስከ ወረ ባቦ ድረስ ባለው ሰፊ አካባቢ በታሪክ የተጠቀሱ በርካታ የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎችና ንዑስ ጎሳዎች ነበሩ። ብሬሊ (Brelli) እንደዘገበው፣ አረዶ፣ አርሌ፣ ጊርጊሮ፣ ሕበነ፣ መሳሮ፣ ሩጋ እና ታቤላ የተባሉ አነስተኛ የወሎ ኦሮሞ ጎሳዎች ከ“አቦኖ” የወረዱበትን የወግ ታሪክ እንደያዙ ይጠቀሳል። ሌላ የወግ ትርክት ደግሞ ዲኮ አቦኖን የወረ ባቦ ቅድመ አያት አድርጎ ያቀርባል። ከተጠቀሱት ሌሎች ንዑስ ጎሳዎች መካከል፦ • ወራ ታያ(ወረጣየ) • ወረ አቢቹ • ወራ ዋዩ • ሲባ • ቦሩ ጨፋ • ሩጋ • ሰዮ ይገኙበታል። የ“ወሎ” ስምና የጎሳ ወግ ከቆየ የቃል ታሪክ አንዱ አተረጓጎም፣ ወሎን ከባሬንቱማ ኦሮሞ የሸነን ባሬንቶ ቅርንጫፍ ጋር ያያይዛል። በዚህ ወግ መሠረት “ወሎ” የሚለው ስም ከቅድመ አያት ስም እንደመጣ ይነገራል። የተለያዩ የወግ ዘር ሐረጎችም ወሎን በስድስት ዋና የወራ ቡድኖች ይዘረዝራሉ፦ ወራ ቡኮ፣ ወራ ጉራ፣ ወራ ኖሌ ኢሉ፣ ወራ ካራዩ፣ ወራ ኢሉ እና ወራ ኖሌ አሊ። የታሪክ ምንጮች በ1543 አካባቢ የተዘጋጀው የአባ ባሕርይ ዘገባ ከላይ የተጠቀሱትን የወሎ ቡድኖች በስም ይጠቅሳል። በ1840ዎቹ Krapf የወሎ አካባቢዎችን ሲዘረዝር፣ ወረ ሂማኖ፣ ወረ ቃሉ፣ ለገ ጎራ፣ ታሁላዳሬ፣ ቦረና፣ ለጋ አምቦ እና ለጋ ሂዳ የሚሉ ስሞችን ያቀርባል። Huntingford ደግሞ የወሎ ጎሳዎችን በሰፊ ዝርዝር ያቀርባል፤ ከተጠቀሱትም መካከል አሊ ቤት፣ አባይ ቤት፣ ጭራቻ፣ ለገ ሂዳ፣ ለገ ጎራ፣ ለገ አምቦ፣ ወረ ሂማኖ፣ ኮሬብ፣ ሩጋ እና ሳጋራት ይገኛሉ። በደቡብ ምስራቅ ወሎ ደግሞ አርጡማ፣ ጂሌ፣ ፉርሲ፣ ሪቄ እና ደዌይ የሚሉ ቡድኖች በታሪካዊ ዘገባዎች ይጠቀሳሉ። “ሳዳቻ” ኮንፌዴሬሽን አንዳንድ ትርክቶች ወረ ካራዩ፣ ወራ ኢሉ እና ወራ ኖሌ አሊ ከ“ወሎ የጎሳዎች ኮንፌዴሬሽን” ተለይተው “ሳዳቻ” (ሶስት) ኮንፌዴሬሽን እንደመሠረቱ ይገልጻሉ። ይህ ሂደት በ17ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ዙሪያ እንደተከሰተ የሚገልጹ ትርክቶች አሉ። ማስታወሻ፦ እነዚህ ዝርዝሮች ከተለያዩ የቃል ትውፊቶች፣ የታሪክ ጽሑፎችና የጉዞ ዘገባዎች የተሰበሰቡ ስለሆኑ የጎሳ ስሞች፣ የዘር ሐረግ እና የግዛት ወሰን በምንጭ መካከል ሊለያይ ይችላል። ስለዚህ “የወሎ ኮንፌዴሬሽን” እንደ አንድ ቋሚ የዘመናዊ ጎሳ ድርጅት ሳይሆን፣ በተለያዩ ዘመናት በተለያየ መልኩ የተገለጸ ታሪካዊ ማህበራዊ አደረጃጀት መሆኑን መገንዘብ ይገባል። ምንጭ/ማጣቀሻ፦ Brelli፣ Abba Bahrey፣ Krapf፣ Huntingford እና ሌሎች የወሎ ታሪክ ጥናቶች። ★ Miky Sultan Barento ★ #ወሎ #Walloo #Wollo #Oromo #Seenaa #ታሪክ #ወሎ_ኦሮሞ #የወሎ_ጎሳዎች

mootittii saba'a Queen of sheba

"Mootittii Saba'a""Queen sheba"
-----------------------------------------------------------------
★Miky Sultan Barento★
Warri habashootaa mootonni isaanii durii sanyii mootota Israa’el durii, addatti sanyii mootii "Solomoon " (Mootii Israa’el) fi haadha manaa isaa mootittii Sheebaa, turte irraayi akka ta'an ibsu.
mootittii beekamtuu seenaan ishee maddoota Arabaa hedduu keessatti caqafame mootitti warra yamanii "bilqiis "jedhamtuudha.

Akka seenaa tokko tokkootti, Mootittiin Sheebaa "Yalamaqa" jedhamtee kan waamamtu yoo ta'u, seenaan Abisiiniyaa mataan isaa mootittii "Makida" jechuun ishee kan eeru yoo ta'u, akkasumas maqaan ishee: "Maqidaa" akka ta'e dubbatameera.

Haala kamiinuu, maqaaleen dhumaa lamaan kun - jechuunis Makidaa fi Maqadaa - maqaa lama baay'ee wal fakkaatu yoo ta'an, maqaa lamaan keessaa tokko maqaa isa kaanii sirreessuu malee homaayyuu miti.

"Biyya Sheebaa" irraa akkuma maqaa ishee irraa mul'atu, madda hundumaa keessatti maqaa Mootittii Sheebaa jedhamtee waamamtee jirtu,   mootittii madda itiyophiyaa kan  hin turre mootii warra arabaa turte .mootii warra yamanoota  arabaa saba'a turte jechuudha.

Haa ta'u malee, "queen sheba" mootittii Arabaa durii sana (Bilqis) ragaa ifa hin taaneen   isaaniitti kan maddan yoo ta'u, biyyi Sheebaa biyya yaman  magaalaa "Sana'a" irraa guyyaa sadii fagaattee argamti, kunis fageenya gara km 120 ta'a.  Akkasumas maddeen seenaa ni eeru, namni magaalaa kana ijaare "Saba bin Yashab bin Ya'rub bin Qahxaan" akka ta'e, "Qahtan" ammoo akaakayyuu Araboota Qahtan,aabbaa  Arabootatati jedhama.
Gosa guddoo Araboota "biyya yaman" ta'aniiti  himama".
Akkasumas, barreessitoonni seenaa Afrikaa mataan isaanii yaada Mootittiin Sheebaa madda Arabaa akka turte, akkasumas madda Habashaa akka hin taane, akkuma seeneffama isaanii jedhutti, akkasumas waa’ee dhimma sanaa, barreessitoota seenaa Afrikaa keessaa tokko (kan ta’e “Sahid Adegumbi”) akkas jedha: “Waa’ee Falasxiin fi Galaana Arabaa yoo ilaalle Mootittii Sheebaa beekamtuun dhugaa irratti mootittii Arabaa "Bilqis" jedhamtu akka taate, akkasumas mootuummaa  ishee abbootii ishee irraa dhaalte mootummaa Yaman warra " Himyaar " irraa akka ta’e ragaan bal’aan akka himu eere ...".

Gama biraatiin "asoosamoonni warra  Abisiiniyaa" mootittii kana "mootittii hunda caalaa bareedduu" jechuun kan ibsan yoo ta'u, isaan keessaa "warqee fi dhagaa gatii guddaa qabaachuun" kan beekamtu ta'uu ishee ibsu.
Asoosamni Abisiiniyaa keessattis Mootittii "Makeda" Dubartii bareedina guddaa fi ogummaa guddaa qabdu akka turte eereera.

Seenaan mootittii kanaa seenaa Kitaabota Qulqulluu hedduu keessatti kan caqafame yoo ta’u, tarii isaan keessaa inni guddaan “Qur’aana Qulqulluu” ta’uu danda’a, akkasumas “Kitaaboota kakuu moofaa” keessatti kan argamu keessaa tokko Kitaabonni Macaafa Qulqulluu (ykn Kakuu Moofaa) akkas jedha: “Mootittiin Sheebaa immoo oduu Solomoon dhageesse.
Mootittiin Sheebaa ogummaa Solomoon hundumaa yommuu argite..." haa ta'u malee, seeneffama "Kakuu Moofaa" ifatti hin dubbanne waaʼee gaaʼela Solomoon Mootittii Sheebaa wajjin raawwate ilaalchisee.

Habashoonni mootittii Makedaan gara amantii Yihudootaatti jijjiiramtee turte jedhanii amanu, akkasumas seera bu’uuraa isaa mootii Solomoon irraa barate yeroo inni gara falesxiim  Yerusaalem deemu, sana booda mootittiin kun amantii Yihudootaa Abisiiniyaa keessatti babal’iste jedhama.

Barreessitoonni seenaa baay’een isaanii waa’ee Mootittii Sheebaa “seenaa Abisiiniyaa” keessatti waan caqafame baay’ee irratti gaaffii kan kaasan yoo ta’u, ilmi ishee Menelik I, Mootii Abisiiniyaa akka  akkasumas barreessitoonni seenaa Afrikaa mataan isaanii illee seeneffama waa’ee Mootittii Sheebaa “oduu durii kan Mootittii Sheebaa” Kanas ta’e sana, Habashoonni seenaa isaanii keessatti, har’as iddoo guddaa itti kennuun barreesanii jiru.
Kun kan ta'uu dandaye warri haashootaa dhufeenyi isaanii warraa arabaa "Himheriyyaafi mehri jedhaman irraayi.

Seenaan tokko tokko akka jedhutti Mootittiin Sheebaa "Solomoon" irraa ulfoofte yeroo biyya isaa biyya Falasxiin deemtutti akka ulfoofte, akkasumas ilma ishee Solomoon irraa osoo gara biyya ishee deemaa jirtuu akka deesse himama, akkasumas ergasii "Menelik" jedhee isa waame.
Kanaan walqabatee barreessitoota seenaa biyya alaa keessaa tokko akkas jedha: "Akka sheekkoo Itoophiyaatti mootittii Makidaan bulchiinsa Solomoon hawwattee turte, achiis gara Yerusaalem deemtee gara amantii Yihudootaatti jijjiiramte jedhu garuu seenaan dhugaa mootittin sabaa( sheebaa)  mootitti arabaa malee kan asoosamni oduu durii warri absinia odeessaniiti miti.

Website:-https://mikysultan.blogspot.com
t.me/Oromographya

የወሎ ንግስት ወርቂቱ ወዳጆ

#ታላቋ #የወሎ #ሡልጣን ‹#ወርቂት› #ወዳጆ #ይመር
-----------------------------------------------------------------------------------
★ Miky Sultan Barento★
ገዥ ሳለች ወደርሷ የምትጮህ ተበዳይ ነፍስ አልነበረችም ፤ ለጊዜዉ በጨበጠችዉ መንበር ላይ የሚተፉ የሃሰት ዉንጀላዎችን በቁም ተቀባይ ኖላዊም አልሆነችም ፤ ርቱዕ አንደበቷ ከረር መረር ያለች ቢያደርጋትም በፍጥረቷ ወርቅና መሬት ናት - ታላቋ ሡልጣን ‹ወርቂት›

የዛ ዘመን ብሩክ መሣፍንቶች(ፓለቲሺያን) አይገቡ ገብተዉ እምነት ነክ ክዋኔዎችን ከመፈትፈት ዕቅብ መሆናቸዉ ፤ የሰብዕናቸዉን ለኬት ያስረገጠ  ቅዱስ ተግባር ነበር ፡፡ እናም ወርቂት ፤ አግቦዉንና አግባቡን እየቅል እየለየች ቃዲ/ዳኞችን ነሺም ለጋሽም ከመሆን ባለፈች ለሕብረተሰቡ በእምነቱ ጉዳይ የለችም ፡፡

ጠንካራ ጀግና የሙስልም መሪ የነበረች፣  ሚዛናዊ ሀቀኛ የወሎ ሡልጣን ነበረች።

ለአከባቢዉና ለሕብረተሰቡ የሚበጅ የሙስሊሞች  ተወካይን ፤ የመሾምና የመሻር ወይም የማስሾሙ ፈንታ የአንጋፋ ከዋክብታን ነበር ፡፡

ሙስሊሙ ህብረተሰብ በግ ሲያርድ ቆዳ አላግባብ ይወስዱ በነበሩት ዳኛዎ(ቃዲዎ)ች ያዘኑት ሼህ ጃዕፈር ፤ ሼህ/ቃዲ ያሲንን ከመንበሩ ለሕዝቡ ሲሉ አወረዱ ፡፡

በዚህ የተበሳጩት ሼህ ያሲን ፤ ለአከባቢዉ ገዥ ሄደዉ አቤት አሉ - እንዲያ መሄድ ሳይኖርባቸዉ በመሄዳቸዉ አንገታቸዉን ሰብረዉ ተመለሱ ፡፡ ዉስጠ-ጉድለታቸዉን ከሼህ ጃዕፈር ጋር ፈትተዉ ግን እልሞታቸዉን አገኙ ፡፡

‹‹ ዳኛ ቃዲ ያሲን 1861 ዓ.ም ያረፉ ፣  ከዛም ያዉ  ወደ ሡልጣን ‹ወርቂት› ሄዶ ‹በሙስሊሙ ላይ የዳኝነቴን ሹመት ነፈገኝ(አወረደኝ)› አላት ።

እርሷም አለች  ‹እንግዲህ  ሼህ ጃዕፈር ወሎ ገራዶ 1778 -1847 እርሱ  አትሆንም ብሎ ካወረደህ የምሰጥህ ሹመት አይኖርም› ብላ መለሰችዉ ፤ በዚኸዉ ሁኔታም ቆይ - ከአባቴ ጋር ነገሩን አስተካክሎ እስኪመለስ ድረስ ፡፡ ›› - ዋቢ 1877 ሚስኪል አዝፈር ገጽ-79 ፤ ሼህ ሙሃመድ ፈቂህ(1816-1814)

የሸዋ ጦርና የወሎ ጦር ግጥምያ
  70 የሸዋ  ጦርና የወሎዋ ንግስት  ወርቂቱ 7ት ጦር ግጥምያ…
የአጣዬ ዋርካ(ኦዳ) ታሪክና 7 ት የወርቅቱ ጦር 70  የመንዝ ጦር ግጥምያ።

  በኤፍራታና ግድም ወረዳ በበርግቢ ቀበሌ ከአጣዬ ከተማ በስተምዕራብ በኩል በ18 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ቱሉ ገበያ አካባቢ ይገኛሉ ፡፡
" ምኒሊክ ከመቅደላ እስር  በ ንግስት ወርቅቱ ድጋፍ  ሲመጣ በወቅቱ የመንዝ አስተዳዳሪ ከነበሩት ከአቶ በዛብህ ጋር የተዋጉት እዚህ ቦታ ላይ መሆኑን ሽማግሌዎች ነገሩን "ነገሩ እንዲህ ነዉ  ምኒሊክ በወሎዋ ባላባት ወ/ሮ ወርቂቱ ለአጃቢነት የሰጧቸዉን ሰባት (7ት) ወታደሮች ይዘዉ በዚህ ዋርካ ስር መሽገዉ እንደ ነበር ይናገራሉ ፡፡
በወቅቱ የአቶ በዛብህ የሸዋ ጦር ሰባ አካባቢ ስለ ነበር የንግስት ወርቂቱን ጦር በማቃለል የሚከተለዉን ስነ ቃል ተናግረዉ ነበር ይባላል፡-
       አንተን አድብኜህ አንተን አጭሼኅ ስላሴ ያዉቃል
       አይጥ ከድመት መች ተረፎ ያዉቃል
ብሎ መንዜው ሽለለውን ያዘ ምኒሊክን ለመያዝ።

የዚህን አጸፋ ለመመለስ የወሎዋ ወርቂቱ ወታደሮች በበኩላቸዉ የሚከተለዉን ብለዋል።
       ዋርካ ድንኳኑ ሸማ ገበታዉ
      የማታ ማታ እኛ ነን ጌታዉ
ብለዉ በመግጠም  ወደ ጦርነቱ እንደገቡና የወሎዋ ወርቂቱ ሰባቱ ጦር  ሰባውን የሸዋ ጦር  ድል እንዳደረጉም ይነገራል፡፡
በመጨረሻም የአቶ በዛብህ ጦር ድል ተደርጎ ወደ መንዝ አፍቀራ ቆላ እንደሸሸና  ድሉ የ ወርቅቱ ወዳጆ ሰባቱ ወታደሮች ከሆነ በኋላ የአካባቢው ህዝብ የወርቂቱን አሸናፊነት የበዛብህን ተሸናፊነት  በስነ ቃል እንዲህ ሲሉ ገልፀውታል፡፡ 
               አረ እናንተ ሰዎች ሆዳችሁ አይባባ
               ይዋጋ የለም ወይ ሰባት እና ሰባ
በማለት አዚመዋል፡፡
ይህ ዋርካና የቁርቁራ ዛፍ ያለበት ቦታ በአሁኑ ሰአት የቅቤ፣የማር፣የሸንኮራ፣የሙዝ እና የቡና ተራ በመሆን ያገለግላል፡፡

የንግስት ወርቂትና አፄ ቴውድሮስ ውግያ

የወሎዋ ንግስት ወርቂት፣ ከ አፄ ቴውድሮስ ጋ መቅደላ  ላይ ተዋግታለች። አፄ ቴውድሮስ ጎንደር ያስተዳድር  በነበረ ግዜ ፣ንግስት ሡልጣን ወርቂት ደግሞ  ወሎን ታስተዳድር ነበር።

የወርቂት ልጅ  አመዴ አሊ  በአፄ  ቴዎድሮስ ተይዞ ስሰቃይ ነበረ ። እናቱ ወርቂት ለምርኮኛው ምኒልክ ከመቅደላ ለማምለጥ እጇ አለበት ተባብራለች ተብሎ ልጇ አመዴ አሊ በሰንሰለት ታስሮ ሲማቅቅ ከቆዩ በኃላ በአሰቃቂ መልኩ በመቅደላ ገደል  ተገድሏል።

ንግስት ወርቂትም በአንድ ልጃቸው ሞት ከባድ መሪር ሃዘን ገቡ። የወሎ ጦሯን ይዘ ፣ የአፄ ቴውድሮስን ጦር መቅደላ ላይ ተዋጋች፣ ተዋግታም  ድል ተጎናፅፈች።

ሼህ ሁሴን ጅብሪል እንዲህ ብሎ ገጥሞ ነበር። መቅደላ አፋፋ ላይ፣ ጩሃት በረከተ፣ የሴቱን አናውቅም ወንድ አንድ ሰው ሞተ ብሎ  ነበር።

አፄ ቴውድሮስ የተገደለ በንግስት ወርቂት  ጦር ነበረ።
የታሪክ ፀሃፊዎች፣ በግዜው የነበሩት የደብተራ ፀሃፊዎች ስለነበሩ፣ ታሪኩን አውቆ በሴት ተገደለ እንዳይባል እራሱን አጠፋ ብሎ ፅፏል።

ወሎ ሴቱም ወንዱም ጀግና ነበር።

Website:-https://mikysultan.blogspot.com
t.me/Oromographya

#ወሎ #wallo #worseh #mammadoch #ኢትዮጵያ #ethiopia #wollo #worrahimnno

Sheyk Haji Muhammad Rafi'i Qaalluu

☪Sheyk Haji muhammad Raafi'i Qaalluu"           Aalima biyya keenya  babbeekamoo keessaa  Haji muhammad rafi'i qaalluu isaan tokkoodha.
★Miky Sultan Barento★
  ☪ Imaama  masjiida makkaa kan turaniifi Sheeyka sheekowwanii Aalima jaboo Sheeyka barsiisaa imaama makkaa Abdurahman sudeyesiiti.

Haji muhammad rafi'i  kan dhalatan naannoo  bara 1898 kibba walloo Aanaa Qaalluu ganda  magaalaa garbaa jalatti kan argamtu ganda " irgooyyee" jedhamtuutti.

Xiqqummaa isaanii  naannoo dhaloota isaaniitti  Sheyk Ahmadiyyaa jalatti baratani.
Quraana akka xumuranitti  sheeyka guddaa kabajamoo sheyk muhammad swaadiq ganda" Gojjaam " Aanaa qaalluu jalatti argamtu irratti baratani.

Bara kudha tokkoof barumsa  fiqih baratani, Aalimoota wallootti argaman warroota beektootaf barsiisoota afaan arabaa barsiisan kitaaba Nahwiifi, sorfi,balaagaa, manxiq, fi kanneen biroos ballinaan baratanii jiru.

Achi booda kara raayyaa deemudhan sheeyka jaalatamoof kabajamoo sheyk muhammad siraj kan jedhaman  kan university alazharitti kan eebisamanii dhufan "Muftii Raayyaa"  bira deemun hadiisa baratanii jiru. boodarra  fedha sheeka isaanitin kara sudaan deemudhan
hadiisa,tafsiira,towhida, fiqih Alimoota babbeekamoo irratti baratanii jiru.

bara 1944 hajjii godhuudhaf kara makkaa imaluudhan  achumaan iddoo beekamaa daaral hadiis jedhamutti  barataniiru.

Hadiis silsillaan Aalima beekamoo ta'an sheeyk muhammad Al paakistaani irratti hadiisa "kutubu sittaa" barataniiru.
Achumaan  sa'udiitti  Aalima beekamoofi mufti sa'udii kan ta'an hayyama" Sheyk ibn baazin" hayyamaniifin sheyk muhammad qaalluun makkatti bara kudha tokko barsiisanii , qaraasisanii jiru.

Madrasaa muhaajiriin kan jedhamu mana barumsaa beekamaa kan ta'e keessatti beekumsa isaani ummataaf fayyadaniiru, Barsiisanii jiru.

Barattoota sheyk muhammad qaalluu keessa hangi tokko:- Kabajamoo Dr. Swalih abdullah uweed prezidantii paarlamaa sa'udii arabiyaa kan turaniifi imaamni makkatul mukarramaa Shek Abdurahaman sudeeys isaan tokko turani.

Bara kudha jaha eega makka turaniin booda gorsa "shek Alawi Abbas Almaalikin" akka biyyatti galanii Daaral hadiis huundeessan eergamani isaanis gorsa kana fudhachuun kara biyyaa galanii biyya isaani baadiyyatti  barsiisu eegalani.

☪Darasoonni heedduun kara isaanii imaluun hadiisoota irratti barachaa turani.
Garuu rakkoo mootummaan dargii "Abiyoot "Jechuun labsii ummata hiisisa ture  saniin darasoonni isaanii  heedduun addaan faffaca'u eegalani.

Achi booda sheeyka kabajamoo kan ta'an ilma sheyk iisaa hamza kan ta'an sheyk alaqaa sulxaan guraagee naannoo buttaa jiraa  masgiida ijaarame keessatti akka hadiisa barsiisan xalayaan sheeyk muhammad rafi'itti eergamee  finfinnee deemani, finfinnee akkuma galanitti Haji zeynuu( rahimuhallahu aley) wal arganii  mana isaanitti akka hadiisa barsiisan godhani.

Yeroo sanitti itti gaafatamaa majlisaa  fi hundeesitoota kan turan, Imaama masjiida Anwar kan turan Haji muhammad saanii Habiib Rahmatullah aleyh) afeerraa masgiida Anwar masgidiitti sheyk muhammad rafi'i qaalluutii godhaniifi.
Akka masjiida anwaritt  hadiisa barsiisan godhaman,  bara heedduu  masjiiida anwaritti hadiisa barsiisaa turan.

Rabbiin caffee jannataa ha jiraachisu.
Website:-https://mikysultan.blogspot.com
t.me/Oromographya

Sheeyk Jamaluddin Al Aniyyi( Ararsoo robsoo)

Sheyk Jamaluddin Al Anniyyi[ Ararso roobsoo waayyuu]
-------------------------★-------------------------------------
★Miky Sultan Barento★
Sheeka muftii rayyaa  muftii  jalqabaa  biyya tanaatifi Aalima  beekamoo biyya tanaa keessaa isaan tokkoodha.
Akka lakkoofsa Hijrii, 1211 ykn 1781 Dh.K.D biyya keenyatti, ilmi tokko Roobsoo waayyuu fi Hawa Abdul Qadir irraa raayyaa  ganda Warsaa-Meessa, iddoo maqaa addaa isaa "Galgaloo" jedhamuun beekamu keessatti dhalate.  Maqaan isaa ``Ararsoo'' jedhama ture.
Maqaan isaanii  Ararso→ robso[Qaadii Ibrahim] wayyu, baabboo,booruu,dooyyoo, barento jedhamu,  gosti isaani gosa oromoota raayyaa "Horsoo Seeruu" jedhamu irraayi.
Jaarraa kudha sagalaffaa keessatti bara atse yohannis{ጋ**ላ ይጥፋ ዱር ይግፋ} jedhe keessatti Abbaa qabsoo jaboo turani.

Muftii raayyaa  jedhamuun kan beekaman sheeka sheekowwan barsiisaa  warra daaniyyiiti.
Daaniyyiin  darasoota sheeyka muftiii raayyaa jamaluddiin  Aniyyaati(Ararsoo roobso waayyuuti).
Harmeen isaanii Hawwa Shek Abdul qadir sheyk umar sheyk Ayferra sheyk muhammad seid jedhamu,  gosti ishee sheyk fiqih musa aljabartii irraa kan tahe gosa qaalluu "Berrre" irraahi.
Muftii jamaluddiin Al Aniyyii jalqaba walaloo manzumaa afaan oromootin warra barreesaniidha.

Sheyk jamaluddin Al Aniyyi qabsoo oromoota raayyaa kakaasuun mooticha atse yohannis irratti godhaa turani.
Ilmaan warra Aannaa Raayyaa jiran Ammas Afaan oromoo dubbatu kun waada isaan akka afaan oromoo hin badneef waada galchaniidha.
Hafteen Afaan oromoo raayyaa qabsoo,  ilmaan warra Anniyyiitin godhameen hanga harraatti  jiraachuu dandaye.

Oromtichi raayyaa yeroo rabbii isaanii kadhatan  du'aa'ii godhatan,  Oormichi haa dagaagu Afaan ormichaa hin badin jechaa du'aa'i godhuun rabbii kadhatu.

Sheh jamaluddiin Muhammad Anniy  maqaan dhalootaa " Araarsoo" jedhama.  Yeroo umriin barnootaa gahan barsiisaa  isaaniitiin maqaa  durii "Muhammad" jedhu itti moggaafaman.  Hundaafuu hambaan isaa abbaa, ijaa fi gurra, aangoo fi humni jaalala ummata  caale ta'uu isaa irraa fudhatamee maqaan kabajaa hedduu irraa kennameefii  jira.  Isaanis maqaa Moggaasa ibsituu fi sirrii ta’ee fi mana isaanii keessatti argaman turan Fakkeenyaaf,
Abbaan isaanitis Aalima guddaa turani.  gama beekumsaa fi shaakalaan barsiisoo Islaama yeroo turanitti "Jamalul-Din" jedhamanii moggaasaman .

Muftiin raayyaa muftii islaamaa biyya tanaa isaan  jalqabaati jedhamu, Barsiisa warra daaniyiti daaniyyi barattoota isaanitin huunda'ee bu'urefame.
Hariimaan daaniyyiin koolleejjii islaamaa guddaadha

Kubee jihaadaa

Kuubee jihaadaa fi Sheh Jamaluddin Al Anniyyii
Tulluun asiin gaditti muullatu  kun maqaan isaa  " Kubee Jihaadaa' jedhama.  Kube jechuun Afaan Oromoo tulluu jechuu yoo ta'u, Jihaad jechuun ammoo afaan Arabaatiin qabsoo jechuudha.

Bakka seena qabeessa kana keessatti, bara 1880moota keessa, Muslimoonni Raayyaa, hooggansa Imaama guddaa Raayyaa Sheyk  Jamaluddiin Al-Anniyyii  jalatti hogganamuun , duula Emperor atse  Yohaannis oromoota walloof raayyaa kiristinnaa kaassisuf  godhe irratti  oromoonni raayyaa  diddaa godhaa turaniin hoggana sheyk Jamaaliddin Anniyyi  jalatti jihaada (qabsoo) guddaa iddoo  itti godhaa turaniidha.

Suuraan asiin gadii suuraa masjiida jamaluddin Alaniyyii kan warri xaaliyan ijaariniidha.

Website:-https://mikysultan.blogspot.com
t.me/Oromographya