የራያ ኦሮሞ ታዋቂ ባህላዊ መሪዎች

🟢 የራያ ኦሮሞ ታዋቂ ባህላዊ መሪዎች የራያ ኦሮሞ ባህላዊ አለቆችና የሽማግሌዎች ሥርዓት ★ Miky Sultan Barento ★ 📜 ከ16ኛው–19ኛው ክፍለ ዘመን የራያ ኦሮሞ ታሪክ የአንድ ንጉሥ ወይም የአንድ የመንግሥት ገዥ ታሪክ ብቻ አይደለም። ራያ ኦሮሞዎች የራሳቸውን ጉዳይ በሽማግሌዎች፣ Gada ሥርዓት እና ባህላዊ ፍርድ ተቋማት ይመሩ እንደነበር የታሪክ ጥናቶች ያሳያሉ። 👑 የራያ ኦሮሞ ታዋቂ የአካባቢ መሪዎች በC. Conti Rossini የተሰበሰበ ትውፊት መሠረት፣ ከ“native Oromo” መሪዎች መካከል፦ 🔹 Kube Abba Bona (ኩቤ አባ ቦና) — ቆቦ (Qobo) 🔹 Abba Seru (አባ ሴሩ) — አላማጣ (Alamata) 🔹 Wodajo Mengesha (ወዳጆ መንገሻ) — ዳዩ (Dayu) 🔹 Bori Yaya (ቦሪ ያያ) — ወራባዬ (Worabaye) 🔹 Wodi Dime (ወዲ ዲሜ) — ቱሉስ (Tulus) 🔹 Waya Galmecha (ዋያ ጋልሜቻ) — ሞሆኒ (Mohoni) 🔹 Hambul Galla (ሃምቡል ገላ) — ዞቡል (Zobul) 🔹 የLiben Ali ዘሮች — በወርቄ (Worqe) አካባቢ። ጥናቱ እነዚህ ስሞች ከተያያዙባቸው አካባቢዎች ጋር በትውፊት እንደቀጠሉ ይገልጻል። 📌 በተለይ፦ “Hambul Galla at Zobul … and descendants of Liben Ali around Worqe” የሚለው ትውፊት ሃምቡል ገላን ከዞቡል፣ የLiben Ali ዘሮችን ደግሞ ከወርቄ አካባቢ ጋር ያያይዛል። --- 🟤 የራያ ኦሮሞ የሽማግሌዎች ሥርዓት እዚህ ላይ አንድ ጠቃሚ ልዩነት አለ። “የራያ ኦሮሞ አለቃ” ማለት ሁልጊዜ ንጉሥ ወይም የንጉሥ የተሾመ ገዥ ማለት አይደለም። ራያ ኦሮሞዎች የውስጥ ጉዳያቸውን በሽማግሌዎች ይመሩ ነበር። የሽማግሌው መሪነት በእድሜ ብቻ ሳይሆን፣ • ጥበብና ትክክለኛ ፍርድ • ብልህነት • መልካም ስም • ኃላፊነት • የማህበረሰብ ተፅዕኖ • የቤተሰብ/ዘመድ ግንኙነት • በግጭትና በወረራ ጊዜ የታየ ብቃት በመሳሰሉ መስፈርቶች የሚመረጥ ነበር። --- ⚖️ Gada Merewa — የራያ ኦሮሞ ልዩ የአመራር ሥርዓት በራያ ኦሮሞ የGada ሥርዓት Gada Merewa ተብሎ ይጠራ እንደነበር ጥናቱ ይገልጻል። Merewa ከBarayntuma የሚመጣ የራያ ኦሮሞ ትውፊታዊ የመነሻ ስም ሲሆን፣ በራያ የባህላዊ የግጭት መፍቻ ሥርዓት ቀደምት አባት እንደሆነ ትውፊት ይገልጻል። Gada Merewa = በህዝቡ የሚመረጡ ሽማግሌዎች ኮሚቴ ስለዚህ የራያ ኦሮሞ ራስ-አስተዳደር በአጭሩ፦ ሽማግሌዎች → ምክር → ውሳኔ → ፍትሕ → ሰላም የሚል የማህበረሰብ መዋቅር ነበረው። --- ⚖️ Raya-Rayuma — የባህላዊ ፍርድ ሥርዓት Raya-Rayuma ውስጥ የባህላዊ ፍርድና የግጭት መፍቻ ተቋማት በጣም ጠንካራ ነበሩ። በጥናቱ የተጠቀሱት ታዋቂ የባህላዊ ፍርድ ተቋማት፦ 🔸 Zewold 🔸 Keflo 🔸 Senyesegad / Senyesgad 🔸 Mezard 🔸 Tedla 🔸 Gebre Medhin ናቸው። እነዚህ በተለያዩ የRaya-Rayuma ማህበረሰቦች የአካባቢና የፍርድ ሥልጣን እንደነበራቸው ጥናቱ ይገልጻል። --- 🟠 ራያ ዓዘቦ — Raya Azebo የRaya Azebo መነሻ በታሪክ ጥናቶች የሚከራከር ጉዳይ ነው። አንድ ትውፊት Humbana የRayana Azebo አባት እንደነበር እና Rayana Azebo የዚያ ቡድን ቀደምት አለቃ እንደነበር ይገልጻል። ሌላ ትርጓሜ ግን “Azebo” ከአንድ ነባር የክርስቲያን አለቃ ስም የመጣ ሊሆን እንደሚችል ይጠቅሳል። ስለዚህ የRaya Azebo መነሻ እስካሁን አንድ ወጥ ትርጓሜ የለውም። --- 🔴 19ኛው ክፍለ ዘመን — የማዕከላዊ መንግሥት ግፊት 19ኛው ክፍለ ዘመን ሲመጣ የራያ ኦሮሞ ባህላዊ ራስ-አስተዳደር በማዕከላዊ የፖለቲካና ወታደራዊ ሥልጣን ግፊት መለወጥ ጀመረ። ⚔️ ደጃዝማች ተድላ ወህድ Tedla Wahd ከKube Abba Bona፣ Abba Seru ወዘተ ጋር በአንድ የባህላዊ አመራር ምድብ መቀመጥ የለበትም። እሱ የኋለኛው የመንግሥት የፖለቲካ/ወታደራዊ አመራር አካል ነው። --- 📅 የጊዜ ሰሌዳ 16ኛ ክፍለ ዘመን ➡️ የAwash Oromo ራያ ውስጥ መስፋፋትና Gada ሥርዓት መዳበር። 17ኛ–18ኛ ክፍለ ዘመን ➡️ የአካባቢ ሽማግሌዎችና የGada Merewa ሥርዓት መቀጠል። 18ኛ–19ኛ ክፍለ ዘመን ➡️ Kube Abba Bona፣ Abba Seru፣ Wodajo Mengesha፣ Bori Yaya፣ Wodi Dime፣ Waya Galmecha፣ Hambul Galla እና የLiben Ali ዘሮች ከተለያዩ የራያ አካባቢዎች ጋር በትውፊት ተያይዘው ተመዝግበዋል። 19ኛ ክፍለ ዘመን ➡️ የባህላዊ ተቋማት ከማዕከላዊ መንግሥታዊ ሥልጣን ጋር መጋጨትና መለወጥ። እስከ 20ኛው ክፍለ ዘመን ➡️ የRaya-Rayuma ባህላዊ ፍርድ ተቋማት በማህበረሰቡ ውስጥ መቀጠል። --- 📌 መደምደሚያ የራያ ኦሮሞ ታሪክ በተለያዩ የአካባቢ መሪዎች፣ በሽማግሌዎች፣ በGada Merewa እና በRaya-Rayuma የባህላዊ ፍርድ ሥርዓት የተገነባ የራስ-አስተዳደር ታሪክ ነው። “የራያ ኦሮሞ ባህላዊ መሪዎችን መመዝገብ፣ የራያን የራስ-አስተዳደር ታሪክ መመዝገብ ነው።” በተለይ ጥናቱ ራያ ኦሮሞዎች ከ16ኛው ክፍለ-ዘመን ጀምሮ በሽማግሌዎች መሪነት ራሳቸውን ሲያስተዳድሩ እና የGada ሥርዓታቸው Gada Merewa ተብሎ እንደተጠራ ይገልጻል። ★ Miky Sultan Barento ★ https://mikysultan.blogspot.com https://t.me/Oromo_geography 📚 ዋና ምንጭ Sisay Mengistie Addisu, “The Indigenous Knowledge of Conflict Resolution Mechanisms in Federal Ethiopia: Case Study of Rayan Oromos,” 2017. ጥናቱ በተለይ የRaya Oromo የባህላዊ ፍርድ፣ Gada Merewa እና የC. Conti Rossini የትውፊት መረጃን ያቀርባል።

የወሎ ኦሮሞ ገዥ ቤቶች (Chiefdoms)

የወሎ ኦሮሞ ገዥ ቤቶች (Chiefdoms) ★ Miky Sultan Barento ★ ከወሎ ኦሮሞ ታሪክ ምንጮች መሠረት፣ ወራ ሂማኖ (Warra Himano) ብቻ ሳይሆን በወሎ ውስጥ በተለያዩ ዘመናት በአካባቢያዊ ደረጃ የሚመሩ በርካታ የኦሮሞ ገዥ ቤቶች/Chiefdoms ነበሩ። ⚠️ “ሰባቱ ቤቶች” የሚለው ዝርዝር በሁሉም ምንጮች አንድ ዓይነት አይደለም። በታሪክ ጥናቶች፣ በቃል-ታሪክ እና በአካባቢያዊ ትውፊቶች መካከል ልዩነት ይታያል። ዋና ዋና የወሎ ኦሮሞ ገዥ ክልሎች/ቤቶች 1️⃣ ወራ ሂማኖ (Warra Himano) በደቡብ ወሎ ከነበሩት ኃያላን የኦሮሞ የፖለቲካ ክልሎች አንዱ ነበር። የማማዶች (Mammadoch) ሥርወ-መንግሥት በዚህ አካባቢ ትልቅ ሚና ነበረው። 2️⃣ ቃሉ (Qallu/Kāllu) በቦርካና ወንዝ የላይኛው ተፋሰስ አካባቢ ትልቅ የፖለቲካ ተፅዕኖ የነበረው ክልል። ከአልቡኮ (Albuko) እና አርቱማ (Artumma) ጋርም የተያያዘ ነበር። 3️⃣ አልቡኮ (Albuko) በወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ ክፍፍል ውስጥ የሚጠቀስ አካባቢ፣ የራሱ የአካባቢ አለቆች የነበሩት። 4️⃣ ቦረና (Borana) በ19ኛው ክፍለ-ዘመን የወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ ክልል እንደነበረ በተለያዩ ምንጮች ይጠቀሳል። 5️⃣ ወራ ባቦ (Warra Babbo) ከቃሉ እና ከታሁላደሬ ጋር የተያያዘ የአካባቢ የፖለቲካ ኃይል። 6️⃣ ታሁላደሬ (Tāhuladere/Tehooladere) በወሎ የኦሮሞ የፖለቲካ ክፍፍሎች መካከል የሚጠቀስ አካባቢ። 7️⃣ ላጋ ጎራ (Laga Gora) 8️⃣ ላጋ ሂዳ (Laga Hida) 9️⃣ ላጋ አምቦ (Laga Ambo) እሺ። የጁ (Yajju) ቤተሰብን ከዝርዝሩ ላይ ጨምረን እንዲህ ይሆናል፦ 5️⃣ የጁ (Yajju) ቤተሰብ — በወሎ ኦሮሞ ታሪክ ውስጥ በተለይ በ18ኛውና 19ኛው ክፍለ-ዘመን ትልቅ የፖለቲካ ኃይል የነበረው የኦሮሞ ገዥ ቤት። የየጁ መሪዎች በጎንደር የኢትዮጵያ ንጉሣዊ ፖለቲካ ላይም ከፍተኛ ተፅዕኖ አሳድረዋል። በወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥም ከዋና ዋና የኦሮሞ ሥርወ-መንግሥታዊ ኃይሎች አንዱ ነው። በአንዳንድ የወሎ ትውፊታዊ የጎሳ/ክላን ዝርዝሮች ደግሞ፦ ➡️ Warra Himano ➡️ Warra Qallu ➡️ Laga Gora ➡️ Tahuledere ➡️ Borana ➡️ Laga Ambo ➡️ Laga Hida ➡️ Warra Illu ተብለው ይጠቀሳሉ። 🔎 በተለይ የ“ሰባቱ ቤቶች” ጉዳይ ሌላ የወሎ ታሪክ ጥናት ደግሞ “Seven Houses / ሰባቱ ቤቶች” ሲያቀርብ፦ 1. Ali Bēt 2. Abbay Bēt 3. Chirecha 4. Lege Hida 5. Lege Gora 6. Lega Ambo 7. Warra Himano በማለት ይዘረዝራል። ⭐ Ali Bēt እና Abbay Bēt በተለይ ከChufā/Ciffa (ጩፋ) ቤተሰብ ጋር በቀጥታ የሚገናኙ ናቸው። በEncyclopaedia Aethiopica የተጠቀሰው መረጃ የAli Bēt፣ Abbay Bēt እና Gimbā የቀድሞ አለቆች የChufā ቤተሰብ ዘሮች እንደነበሩ ያመለክታል። 📌 ዋናው መደምደሚያ የወሎ ኦሮሞ ፖለቲካ ታሪክ በወራ ሂማኖ ብቻ አይገደብም። በተለያዩ ዘመናት እና ምንጮች Warra Himano፣ Qallu፣ Albuko፣ Borana፣ Warra Babbo፣ Tahuledere፣ Laga Gora፣ Laga Hida፣ Laga Ambo፣ Ali Bēt፣ Abbay Bēt፣ Chirecha እና ሌሎችም የአካባቢ የፖለቲካ ኃይሎች/ገዥ ቤቶች እንደነበሩ ይጠቀሳሉ። 👉 ስለዚህ “የወሎ ኦሮሞ ገዥ ቤቶች” በሚል ርዕስ ሲጠና፣ እያንዳንዱን ቤት ከመሪዎቹ፣ ዘመናቸው፣ የግዛት አካባቢያቸው እና የዘር ሐረጋቸው ጋር በተናጠል መመርመር ያስፈልጋል። ★ Miky Sultan Barento ★ #yejjudaynasty #worahimano #wollo https://mikysultan.blogspot.com https://t.me/Oromo_geography

የአባይ ቤት፣ ዓሊ ቤት እና የጩፋ (Chufā) ቤተሰቦች።

የአባይ ቤት፣ ዓሊ ቤት እና የጩፋ (Chufā) ቤተሰቦች። ★ Miky Sultan Barento ★ በታሪካዊ ምንጮች የወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ አወቃቀርን ስንመለከት፣ የጩፋ (Chufā/Cufaa) ቤተሰብ ከአባይ ቤት (Abbay Bēt)፣ ዓሊ ቤት (ʿAlī Bēt) እና ጊምባ (Gimbā) ከተባሉ የአካባቢ የባላባት ግዛቶች ጋር የተያያዘ መሆኑን የሚያሳዩ ማስረጃዎች አሉ። 1️⃣ የChufā ቤተሰብ ቀደምት ሰዎች በተጠቀሰው የታሪክ ጥናት ላይ፦ «“...independent chiefdoms of ʿAlī Bēt, Abbay Bēt and Gimbā whose forefathers were the members of the Chufā family: Abbay ... Katamē and ʿAlī.”» ተብሎ ተመዝግቧል። ይህ ምንባብ እንደሚያሳየው፣ የዓሊ ቤት፣ አባይ ቤት እና ጊምባ የቀደምት አባቶች ከChufā family ጋር የተያያዙ ሰዎች ነበሩ። በስም የተጠቀሱትም፦ Abbay (አባይ) Katamē (ከተሜ) ʿAlī (ዓሊ) ናቸው። የትስስሩ አወቃቀር Chufā / Cufaa ⬇️ ├── Abbay → Abbay Bēt ├── Katamē └── ʿAlī → ʿAlī Bēt + Gimbā ስለዚህ ይህ ምንጭ በተለይ Chufā → Abbay / Katamē / ʿAlī የሚለውን የቤተሰብ ትስስር ለመገንዘብ ጠቃሚ ነው። 2️⃣ አባይ ቤት እና ዓሊ ቤት Abbay Bēt (አባይ ቤት) እና ʿAlī Bēt (ዓሊ ቤት) በወሎ የታሪክ ምንጮች ውስጥ እንደ የአካባቢ የባላባት ግዛቶች/chiefdoms ይጠቀሳሉ። በተጠቀሰው ምንባብ መሠረት፣ እነዚህ ከጋቲሮች (Gāttiroch) ግዛት በስተሰሜን ምዕራብ የነበሩ ነፃ የአካባቢ የአለቆች ግዛቶች ነበሩ። 3️⃣ “ሰባቱ ቤቶች” የወሎ በአንዳንድ የወሎ ትውፊታዊ/ታሪካዊ ዝርዝሮች Sebat Bet Wollo – ሰባቱ ቤቶች ተብለው የሚጠቀሱት፦ 1. Ali Bet — ዓሊ ቤት 2. Abay Bet — አባይ ቤት 3. Chirecha — ቺረቻ 4. Lege Hida — ለገ ሂዳ 5. Lege Gora — ለገ ጎራ 6. Lega Ambo — ለጋ አምቦ 7. Warra Himano — ወረ ሂማኖ ⚠️ ማስታወሻ፦ “ሰባቱ ቤቶች” የሚለው ዝርዝር በምንጭና በትውፊት መሠረት ሊለያይ ይችላል። ስለዚህ Ali Bet እና Abay Bet በሁሉም ምንጮች በቀጥታ “Chufā family” ናቸው ብሎ ማለት ከሚገኘው ማስረጃ በላይ መሄድ ይሆናል። የተረጋገጠው ግን ከላይ የተጠቀሰው Chufā family → Abbay, Katamē, ʿAlī የሚለው ትስስር ነው። 4️⃣ Wäldä Abay Chufa — ወልደ አባይ ጩፋ የChufa ስም በወሎ ታሪክ ውስጥ በሌሎች ታሪካዊ ሰዎችም ይታያል። Wäldä Abay Chufa (ወልደ አባይ ጩፋ) የተባለ የወሎ ታዋቂ ሰው በታሪካዊ ምንጮች ተጠቅሷል። ይህም “Chufa” የሚለው ስም በወሎ የቀድሞ የፖለቲካና የባላባት ታሪክ ውስጥ የተገኘ ስም መሆኑን ለመመርመር ወሳኝ ነው። 5️⃣ የ1842 የወሎ የፖለቲካ ክፍፍል Krapf በ1842 ባስቀመጠው የወሎ የፖለቲካ ሁኔታ መዝገብ፦ “Borana, capo Abbà Damtò” ተብሎ ተመዝግቧል። ይህም፦ Borana — መሪው አባ ዳምጦ (Abbà Damtò) ማለት ነው። በዚያው የ1842 የፖለቲካ ክፍፍል ውስጥ የተጠቀሱት፦ 🔹 Warra Himano — Imam Liban 🔹 Warra Qāllu — Berru Lubo 🔹 Laga Gora — Adera Bile 🔹 Tehuladere — Amade Abba Shawul 🔹 Borana — Abba Damto 🔹 Lega Ambo — Amade & Dawud Birale 🔹 Laga Hida — Hasan Dulo ናቸው። 6️⃣ የChufā ቤተሰብ የታሪክ ትስስር በአሁኑ የምንጭ ማስረጃ መሠረት በጥንቃቄ ልናስቀምጠው የምንችለው የትስስር ሰንሰለት፦ Chufā / Cufaa family ⬇️ Abbay — Katamē — ʿAlī ⬇️ Abbay Bēt — Gimbā — ʿAlī Bēt ነው። ይህ በተለይ የChufā family ከታሪካዊ ወሎ የኦሮሞ የፖለቲካ አወቃቀር ጋር የነበረውን ትስስር ለመመርመር ጠንካራ መነሻ ይሆናል። https://mikysultan.blogspot.com ★ Miky Sultan Barento ★ የወሎ ታሪክን ከምንጭ እንመርምር!

ሊቀ አባጋዝ ጩፋ — Liqa Makwas Abagaz Chufa

ሊቀ አባጋዝ ጩፋ — Liqa Makwas Abagaz Chufa የወሎ አውራጃ ከነፃነት መመለስ በኋላ የነበረው የአስተዳደር ታሪክ በታሪካዊ ምንጮች የሚገኘው ስም Liqa Makwas Abagaz Chufa ሲሆን፣ እርሳቸው ከወረ ሕመኖ (Worre Himeno) የመጡ መሪ መሆናቸው ተመዝግቧል። ★ Miky Sultan Barento ★ 📜 የ1941 ዓ.ም. ቀጥተኛ ማስረጃ የWollo Teklay Gizat ታሪክን የሚመለከት የGashaw Muhammed Motema ጥናት፦ «“Emperor Haile Selassie appointed Liqa makwas Abagaz Chufa of Worre Himeno as the Wollo Awraja Agar tabbaqi.”» በአማርኛ፦ “ንጉሠ ነገሥት ኃይለ ሥላሴ የወረ ሕመኖውን ሊቀ መኳስ አባጋዝ ጩፋን የወሎ አውራጃ አገር ጠባቂ/አስተዳዳሪ አድርገው ሾሙት።” ይህም አባጋዝ ጩፋ ከጣሊያን ወረራ በኋላ የወሎ አስተዳደር እንደገና ሲቋቋም ከፍተኛ የአስተዳደር ሚና እንደነበራቸው ያሳያል። 🏛️ የደሴ አስተዳደር እና ልዑል አስፋ ወሰን ከነፃነት መመለስ በኋላ Liqa Makwas Abagaz Chufa የወሎ አውራጃ ጊዜያዊ አስተዳዳሪ/አገር ጠባቂ ሆነው ሲሰሩ፣ በሰኔ 1941 ዓ.ም. ልዑል አስፋ ወሰን ኃይለ ሥላሴ ወደ ደሴ ደርሰው የነበረውን ኃላፊነት ተረክበው የወሎ ገዥ-ጠቅላይ አስተዳዳሪ ሆኑ። 📂 የማህደር ማስረጃ የSouth Wollo Administrative Office Archive (SWAOA) ሰነዶችም ስማቸውን ያሳያሉ፦ • Crown Prince's Office → Liqe Mkwas Abegaz File No. 260/33 — 1933 ዓ.ም. ይህ ማህደራዊ ማስረጃ አባጋዝ ጩፋ ከ1941 በፊትም በከፍተኛ የመንግሥት ማዕረግ የተመዘገቡ ሰው መሆናቸውን ያመለክታል። 🗺️ ወረ ሕመኖ በኋላ የወሎ አውራጃ የአስተዳደር ድንበሮች እንደገና ሲደራጁ፣ ወረ ሕመኖ (Worre Himeno) ከተመሰረቱት የወሎ አውራጃዎች አንዱ ሆኖ ተመዝግቧል። ስለዚህ፣ Liqa Makwas Abagaz Chufa ➡️ Worre Himeno መሪ ➡️ የወሎ አውራጃ Agar Tabbaqi ➡️ ከ1941 ዓ.ም. በኋላ በወሎ አስተዳደር ውስጥ ከፍተኛ ሚና የሚለው በታሪካዊ ምንጮች የሚደገፍ ጠንካራ መረጃ ነው። https://mikysultan.blogspot.com ★ Miky Sultan Barento ★ #Wollo #WoreHimeno #AbagazChufa #LiqaMakwas #WolloHistory #EthiopianHistory #OromoHistory

ወረ ኢሉ (Warra Illu) ጎሳ ውልድ — የዘር ሐረግ ፍለጋ ከደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር የወረ ኢሉ ገዥ

ወረ ኢሉ (Warra Illu) ጎሳ ውልድ — የዘር ሐረግ ፍለጋ ከደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር የወረ ኢሉ ገዥ ★ Miky Sultan Barento ★ 1. ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር የወሎ ኦሮሞ ወረ ኢሉ (Warra Illu) አለቃ እንደነበሩ በተለያዩ ምንጮች ተጠቅሷል። አንድ የታሪክ ምንጭ እሳቸውን “የወረ ኢሉ "Warra Illu"ጎሳ የወሎ ኦሮሞ ሙስሊም አለቃ” ብሎ ይገልጻል። 2. የዓሊ አባ ጂፋር ልጅ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር የደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ልጅ ነበሩ። በ1873 አካባቢ ከራስ መኮንን ወልደሚካኤል ጋር ተጋቡ። 3. ከዚያ የተወለደው ዳግማዊ አጼ ኃይለ ሥላሴ — ተፈሪ መኮንን የይሽምበት ዓሊ እና የራስ መኮንን ልጅ ነበሩ። ስለዚህ በዚህ ክፍል የተረጋገጠው የዘር ሐረግ፦ ወረ ኢሉ (ወሎ ኦሮሞ) ↓ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ራስ መኮንን ወልደሚካኤል ጋር ትዳር ↓ አጼ ኃይለ ሥላሴ (ተፈሪ መኮንን) በተጨማሪም ወረ ኢሉ ከወሎ ኦሮሞ ታላላቅ ቤቶች አንዱ እንደነበር የታሪክ ጥናቶች ያሳያሉ፤ ስለዚህ የወረ ኢሉን ታሪክ ከማምማዶች/ወረ ሕማኖ ገዢዎች ዘር ጋር በቀጥታ መቀላቀል አይገባም። በተለይ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋርን ከእሳቸው በፊት ከነበሩ የወረ ኢሉ አለቆች ጋር ለማያያዝ ፈለግሁ። የተረጋገጠው የዘር ሐረግ ወረ ኢሉ (ወሎ ኦሮሞ) ↓ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ራስ መኮንን ወልደሚካኤል ጋር ተጋቡ ↓ ልጅ ተፈሪ መኮንን — አጼ ኃይለ ሥላሴ ይህን የሚያረጋግጡ ምንጮች ይሽምበት የደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ልጅ እና የወረ ኢሉ የወሎ ኦሮሞ አለቃ ልጅ መሆኗን ይገልጻሉ። የታሪክ ጥናቶች ግን ወረ ኢሉ ከ“ሰባቱ ቤቶች ወሎ” አንዱ መሆኑን ያረጋግጣሉ፦ ወረ ሒማኖ፣ ወረ ቃሉ፣ ወረ ባቦ፣ ወረ ኢሉ፣ ወረ ቡኮ፣ ወረ አምቦ እና ለጋ ኢዳ። በተጨማሪም የወረ ኢሉ አካባቢ በ19ኛው ክፍለ ዘመን ከሌሎች የወሎ የፖለቲካ ሥልጣናት ጋር ተያይዞ ይታያል። ለምሳሌ የማመዶች ሥልጣን በወሎ ላይ ተስፋፍቶ ወረ ኢሉንም ያካተተ ነበር፤ ይህ ግን የማምማዶችን ዘር ከወረ ኢሉ የዘር ሐረግ ጋር እንድናመሳስል አያስችለንም። ስም| ማስረጃ ወረ ኢሉ| ከሰባቱ የወሎ ኦሮሞ ታላላቅ ቤቶች አንዱ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር| የወረ ኢሉ አለቃ ወይዘሮ ወለተ ጊዮርጊስ| የዓሊ አባ ጂፋር ሚስት ተብላ ተጠቅሳለች ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ| የዓሊ አባ ጂፋር ልጅ ራስ መኮንን| የይሽምበት ባል አጼ ኃይለ ሥላሴ| የይሽምበትና የራስ መኮንን ልጅ “ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር (Ali Abba Jiffar Gonshur)” የተገኘው ዋና ማስረጃ፦ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር የወሎ ኦሮሞ ወረ ኢሉ አለቃ እንደነበሩ በHerbert S. Lewis ሥራ ላይ ተመስርተው የተጠቀሱ ምንጮች ያረጋግጣሉ። የLewis መጽሐፍ Gurage, an Oromo Monarchy: Ethiopia, 1830–1932 ገጽ 41 እና A Galla Monarchy ገጽ 41 ተጠቅሰዋል። የተረጋገጠው የቤተሰብ ሰንሰለት ወረ ኢሉ — የወሎ ኦሮሞ የገዢ ቤት ↓ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር ↓ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ራስ መኮንን ወልደሚካኤል ↓ ልጅ ተፈሪ መኮንን — አጼ ኃይለ ሥላሴ ይሽምበት የዓሊ አባ ጂፋር ልጅ መሆኗን እና ዓሊ አባ ጂፋር የወረ ኢሉ አለቃ መሆናቸውን ሌሎችም ምንጮች ያረጋግጣሉ። ይህ ግን የወረ ኢሉ የቆየ የገዢ ቤት እንዳልነበረ ማለት አይደለም። የታሪክ ጥናቶች ወረ ኢሉን ከሰባቱ ታላላቅ የወሎ ኦሮሞ ቤቶች አንዱ ብለው ይዘረዝራሉ። እንዲሁም Mammadoch/Wara Himano የነበረውን የወሎ ኦሮሞ ሥልጣን ከወረ ኢሉ የዘር ሐረግ ጋር በቀጥታ መገናኘት አይገባም። የምንጭ ጥናቱ ወረ ኢሉን እና ወረ ሂመኖን እንደ ሁለት የተለያዩ የወሎ ቤቶች ይዘረዝራል። ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር — ✅ የወረ ኢሉ አለቃ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ — ✅ ልጃቸው አጼ ኃይለ ሥላሴ — ✅ የይሽምበት ልጅ ታሪካዊ ምንጭ ወረ ኢሉን በደቡብ ወሎ የነበረ ግዛት/ሰፈር እና ከወሎ ኦሮሞ የተዋቀሩት ታላላቅ የጎሳ ቡድኖች አንዱ እንደነበር ይገልጻል። ወረ ኢሉ “Warra Illu” የሚለውም የIllu ዘር/የኢሉ ቤተሰብ የሰፈረበት አካባቢ ከሚለው የመጣ ነው። የወሎ ሰባት ታላላቅ ቤቶች 1. ወረ ሕማኖ 2. ወረ ቃሉ 3. ወረ ባቦ 4. ወረ ኢሉ 5. ወረ ቡኮ 6. ወረ አምቦ 7. ለጋ ኢዳ 2. አስገራሚው ነገር — “ዘጠኙ ኢሉ” ሌላ የተገኘ ጽሑፍ “Salgan Iluu” (ዘጠኙ ኢሉ) የሚል ትውፊት ይጠቅሳል። እዚያ ኢሉ “Iluu” የሚለው ዘጠኝ ልጆችን የወለደ አንድ አባት/የዘር መስራች ስም እንደሆነ እና ዘጠኙ ልጆቹ መሬቱን ለመያዝ እንደተዘረጉ የአካባቢ ትውፊት ይገልጻል። የምንፈልገው የተሟላ የዘር ሐረግ የወረ ኢሉ ዘር ሐረግን ከድሮ መጻሕፍት፣ የOromo Studies ጥናቶች እና የአካባቢ ትውፊት ምንጮች በማነጻጸር የ9ኙን ውልዶች ስም በተናጠል እናየለን። በቀጥታ የወሎ ወረ ኢሉ ቤተሰብ ነው። ወረ ኢሉ የወሎ ኦሮሞ ከ“ሰባት ቤት ወሎ” አንዱ ነው። ወረ ኢሉ የሚለው የወረ ኢሉ መሠረታዊ የዘር ስም ነው፤ “Warra Illu” ማለት የIlluu lineage የሰፈረበት አካባቢ ማለት መሆኑ በታሪካዊ መዝገብ ተገልጿል። በወሎ የሚገኘው ወረ ኢሉ (Warra Illu) የወሎ ኦሮሞ ከሰባቱ ታላላቅ ቤቶች አንዱ ነው። ምንጩ በግልጽ “the settlement area of the Illuu lineage” ማለትም የኢሉ ዘር/ውልድ የሰፈረበት አካባቢ ብሎ ይገልጻል። ነገር ግን “ሰልገን ኢሉ (Salgan Iluu)” የሚባለው ሌላ ነው። ይህ በኢሉ አባ ቦር/ምዕራብ ኦሮሚያ የሚገኝ የኦሮሞ ዘር ስብስብ ነው፤ ስለዚህ ከወሎው ወረ ኢሉ ጋር በቀጥታ አንድ ላይሆንም ይችላል። ብዙ ወረ ኢሉ ጎሳ አሉ ከባሬንቶ ውልዶች። የሰልገን ኢሉ 9 ቡድኖች የጂማ ዩኒቨርሲቲ የኦሮሞ ጥናት ሰነድ የ“Salgee Iluu” የሚባሉትን 9 እንዲህ ይዘረዝራል፦ 1. ኢሉ (Iluu) — 9 ልጆች እንዳሉት ይጠቀሳል 2. ጮራ (Cooraa) — 8 ልጆች 3. ቡኖ (Bunnoo) — 7 ልጆች 4. ናኖ (Naannoo) — 6 ልጆች 5. ሁሩማ (Hurrama/Hurumu) — 5 ልጆች 6. መቱ (Mattuu) — 4 ልጆች 7. ዶራኒ (Doorannii) — 3 ልጆች 8. ሱፔ (Suphee) — 2 ልጆች 9. ቡሬ (Bure) — 1 ልጅ የጥናቱ አውድ በግልጽ Ilu Abbaa Bor, Odaa Doggii ነው። መደምደሚያ ስለዚህ አሁን የምንችለው የተረጋገጠ ነገር፦ ወሎ ወረ ኢሉ አንድ ታላቅ የወሎ ኦሮሞ የዘር ቤት ነው። የደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር እና የይሽምበት የቤተሰብ ሰንሰለት በምንጮች የሚደገፍ። https://mikysultan.blogspot.com #warraillu #ወረኢሉ #Aliabajiffar #ethiopianhistory #follower

የወረባቦ ዘር ሀረግ

የወረ ባቦ (Warra Babbo) የዘር ሐረግ እና የታሪክ እውነታዎች፦ የDiko Abono እና የAngoyé ትውልድ ድልድይ ★Miky Sultan Barento★ በወሎ የታሪክ እና የማህበረሰብ ጥናት ውስጥ የወረ ባቦ (Warra Babbo) አመጣጥና የዘር ሐረግ አወቃቀር ትልቅ ቦታ አለው። በተለይም በታዋቂው የታሪክ ተመራማሪ ፕሮፌሰር ሁሴን አህመድ (Islam in Wollo) እና በዶሜኒኮ ብሪኤሊ (Domenico Brielli - Ricordi Storici dei Uollo, 1945) መዛግብት መካከል ያለውን መረጃ ከአፍ ታሪኮች ጋር በማገናዘብ የጠራ አወቃቀር ማውጣት ይቻላል። 1. የባቦ (Babbo) ዋና ቅርንጫፎች የወረ ባቦ መስራች አባት ባቦ (Babbo) ሲሆን፣ ሁለት ዋና ዋና ልጆች ነበሩት፦ * Angoyé (አንጎዬ) * Miñña (ሚኛ) 2. የAngoyé ሰባቱ አበይት አባወራዎች የወረ ባቦን ዋና ዋና የጎሣና የአካባቢ ክፍፍሎች የመሰረተው የAngoyé መስመር ሲሆን፣ ሰባት ልጆች ነበሩት፦ * Amumé (ታላቁ / የበኩር ልጅ) * Alaku * Horda * Jarso * Harqo * Dalle Quyu * Diko Abono 3. የታሪክ ምንጮች መገናኘት (Diko Abono) በብሪኤሊ (Brielli) ጥናት ላይ “Diko Abono የወረ ባቦ የልጅ ልጅ ነው” የሚለው ትውፊት ይጥቀስ እንጂ፣ ቀጥተኛ የዘር ሐረጉ Babbo → Angoyé → Diko Abono እንደሆነ ያሳያል። ይህም በሁለቱ ምንጮች መካከል የነበረውን አባባል አጣጥሞ እውነታውን ያረጋግጣል። 4. የAbonno (Diko Abono) ሰባቱ ቅርንጫፎች በብሪኤሊ ገጽ 89 መዝገብ መሠረት ከAbonno የተወለዱት ሰባቱ አበይት ቤተሰቦች/ዘሮች፦ * Arrado * Arrele * Girgirrò * Hibano (Ibonno) * Matirrò * Ruga * Tabelà ይህ የተቀናጀ የታሪክ መረጃ የወረ ባቦን የትውልድ ግንኙነት፣ የቅርንጫፎቹን መያያዝ እና የአካባቢውን የማህበረሰብ አመጣጥ በግልጽ የሚያስረዳ ጠቃሚ የታሪክ ሰነድ ነው። https://mikysultan.blogspot.com #WolloHistory #WarraBabbo #EthioHistory #Genealogy #Wollo #የወሎታሪክ #ወረባቦ#mikysultanbarento#follower

Maqdallaa

#Maqdallaa — Biyya Oromoo Walloo keessatti gaara/marjaa( mooraa) ittisaa ture. Mootota Warra Himanoo lama — Queen of Wore Himano Mootittii Mastaawaat fi Mootittii Warqituu ★ Miky Sultan Barento ★ Galmee Encyclopaedia Britannica bara 1911 keessatti Maqdallaa “natural stronghold in the country of the Wollo Galla” jechuun ibsameera. Kana jechuun Maqdallaan naannoo Oromoo Walloo keessatti gaara uumamaan jabaa fi bakka ittisaa ta’e ture. Akkasumas, Mootichi Tewodros naannoo bara 1860 irraa eegalee Maqdallaa akka daangaa/marjaa waraanaa isaa isa ijoo godhatee qabachuu fi bulchitoota Walloo, keessumaa Warra Himanoo waliin walitti bu’iinsa waraanaa qabaachuu isaa madda seenaawaa keessatti ibsameera. Dabalataanis, odeeffannoon imala Krapf bara 1842 irraa argamu, Maqdallaan yeroo sana mooticha Imam Liibaan, bulchaa Warra Himanoo, qabiyyee/marjaa waraanaa inni qabu keessaa tokko akka turte agarsiisa. 2. Mootittiin Walloo Mastaawaat Ingilizoota waliin tumsa qabdi turte Kun ragaa cimaa qabu keessaa isa tokko. Qorannoon seenaa OSSREA tokko Mastaawaat yeroo mootummaa Tewodros keessa mootummaa isaa mormaa kan turte, bulchitoota naannoo Walloo keessaa tokko akka turte ibsa. Yeroo duulli Ingilizootaa bara 1868 dhufes, Mastaawaat Ingilizoota deeggaruu fi waliin hojjechuu ishee, akkasumas erga Maqdallaan tewedros ajjeefamee booda ykn maqdallaan qabamtee booda marjaan(mooraa) Maqdallaa isheedhaaf kennamuu isaa ibsa. Ragaan bara 1868 irraa argamu caalaatti kallattiidha. The Bombay Gazette, kan guyyaa 26 May 1868 maxxanfame, Mastaawaat: > “one of the rival queens of the Wollo Gallas”jechuun waama. Kana jechuun “mootittota Oromoo Walloo keessaa warra wal dorgoman keessaa tokko” jechuu dha. Maddi kun humnoonni naannoo Maqdallaa jiran Mastaawaat waliin hariiroo akka qabanis ibsa. 3. Humni Oromoo Walloo karaa Tewodros ittiin baqatu cufuufi irratti dhiibbaa qaba ture. Ragaan bara 1868 barreessame akka ibsutti, Imam Ahmad(Amadee) bashir, ilma Mastaawaat, naannoo Maqdallaa jiran keessa humna abbootii fardaa kuma hedduu irratti ajajaa dhiibbaa fi aangoo guddaa qaba ture. Tewodros Maqdallaa keessaa baqachuuf yeroo yaale, humnoonni Oromoo Walloo naannoo sana keessa jiran karaa inni baqatu cufanii akka ajjeefamu godhanii jiru. > “was owing to the way in which the hills around the fortress were occupied by the Gallas” jechuun ibsa. Hiikni isaa, “gaarran marjaa(mooraa) sana naannoo jiran humnoota Oromoon qabamanii turuu isaanii irraa kan ka’e” kara bahuun dhabee Tewodros gara gaara Maqdallaatti deebi’e jechuu dha. 4. Maqdallaan erga qabamtee tewdros eega ajjefameen booda Mastaawaatif kennamte. Kunis ragaa baay’ee barbaachisaa dha. Qorannoo seenaa tokko akka ibsutti, erga Ingilizootaa fi humnoonni Oromoo Walloo Maqdallaa qabatanii booda, marjaan Maqdallaa fi Mana Kiristaanaa Madhaanee’alaam Mastaawaatif kennaman. Maddi biraas erga Maqdallaan qabamtee booda, magaalaan sun: > “Wollo Galla Queen, Mastawat” jechuun “Mootittii Oromoo Walloo, Mastaawaat” tiif kennamuu isaa ifatti ibsa. 5. “Meeshaaleen waraanaa hundi Mastaawaatif kennaman” jechuun sirrii miti Ragaan jiru akka agarsiisutti, Ingilizoonni meeshaalee waraanaa Maqdallaa irraa booji'an bulchitoota naannoo gara garaa gidduutti qoodanii kennan. Fakkeenyaaf: Dejazmach Meshesha — qawwee 200, Bulchitoota Delanta fi Dawunt — tokkoon tokkoon isaanii qawwee 100,akka argatan galmeeffameera. Kanaaf: ❌ “Meeshaaleen waraanaa hundi Mastaawaatif kennaman” jechuu irra, ✅ “Maqdallaan Mastaawaatif kennamte; meeshaaleen waraanaa Maqdallaa tewedros irraa booji'aman immoo bulchitoota naannoo gara garaatiif qoodamanii kennaman” jechuun ragaa seenaawaa waliin kan walsimu dha. 6. Oromoo Walloo fi Tewodros gidduu mormiin ture Maddi seenaa tokko ifatti: > “The Wollo Galla … still remained in constant rebellion.”jedha. Hiikni isaa: “Oromoon Walloo … yeroo hunda fincila/mormii keessa itti fufe.” Kana irraa, bara mootummaa Tewodros keessatti humnoonni Oromoo Walloo mootummaa Tewodros mormaa turuu isaanii ragaan seenaa ni agarsiisa. Kanaaf, Meqdelaan duraanuu humnoota Oromoo Walloo waliin hariiroo qabdu turte; bulchitoonni Oromoo Walloo Tewodros mormaa turan; Mastaawaat Ingilizoota waliin tumsa qabdi turte; humnoonni Oromoo naannoo Meqdelaa keessa jiran karaa Tewodros ittiin baqatu irratti dhiibbaa qaba turan; erga duulli bara 1868 xumuramee boodas Meqdelaan Mastaawaatif kennamte. 7. Ragaa kallattii bara 1868 The Bombay Gazette — 26 May 1868 keessatti Mastaawaat: > “one of the rival queens of the Wollo Gallas”jedhamtee ibsamte. Akkasumas, maddi sun Warqituun Mastaawaat waliin dorgomaa akka turte fi uummanni Oromoo baay’een Mastaawaat deeggaruu akka turan ibsa. Kanaaf, ragaan bara 1868 kun Mastaawaat akka bulchituu/mootittii Oromoo Walloo tokkootti ilaalamuu ishee kallattiidhaan mirkaneessa. Xumura Ragaa kana hundaa walitti qabnee yoo ilaalle: Maqdallaan naannoo Oromoo Walloo keessatti argamtu, gaara uumamaan jabaa fi bakka waraanaa/ittisaa ta’e turte. Bara Tewodros keessa humnoonni Oromoo Walloo naannoo Maqdallaa keessatti humna siyaasaa fi waraanaa qabu turan. Mastaawaat immoo mootoota Oromoo Walloo keessaa tokko turtee, Tewodros mormuu fi bara 1868 Ingilizoota waliin tumsa qabaachuu ishee ragaan yeroo sanaa ni agarsiisa. Erga Tewodros kufee booda immoo Maqdallaan mastawat “Wollo Galla Queen, Mastawat” tiif kennamte. ★ Miky Sultan Barento ★ https://mikysultan.blogspot.com #Oromoo #Walloo #Meqdelaa #Mastaawaat #Warqituu #WarraHimanoo #Tewodros #SeenaaOromoo #WolloGalla