Baatee fii Seenaa ishee

Baatee fi Hundee Mootummaa Māmadoch — Seenaa Walloo Baateen hangafa hundeessitoota maatii bulchitoota Walloo kan booda “Māmadoch” jedhamee beekame keessaa tokko akka taate seenaa tokko tokko keessatti ibsama. Jalqaba jaarraa 18ffaa keessa, gareen Oromoo Arsii loonii fi waraana isaanii waliin gara Walloo dhufuun Garfa–Baatee naannoo Mammed Hill jedhamutti qubatan jedhama. Isaan keessaa hoogganaan Oromoo Muslimaa Godaanaa Baaboo (Godana Babbo) nama beekamaa ture. Godaanaa Baaboon: ➡️ jalqaba Qaalluu–Baatee/Garfa keessa qubate; ➡️ booda gara Tahulaadaaree ce’e; ➡️ mootii Oromoo naannoo sanaa Jaarri Daglii waliin hariiroo uumee lafa qubannaa argate; ➡️ fuudhaa fi hariiroo siyaasaa fayyadamuun aangoo isaa cimsate. Akka hidda dhalootaa tokkootti: Godaanaa Baaboo ⬇️ Alii Godanaa ⬇️ Mahaammad Alii (Abbaa Jiboo/Jaboo) ⬇️ Māmadoch — Warra Himanoo Mahaammad Aliin gara bara 1740 dhalatee gara 1785tti du’e jedhamee maddoota tokko tokko keessatti ibsama. Sanyiin kunis yeroo booda Warra Himanoo fi Māmadoch jedhamee beekamuun mootummaa naannoo Walloo keessatti gahee guddaa qabaate. 📌 Hubachiisa: Godaanaa Baaboon “Oromoo Arsii” keessaa dhufe jechuun madda Conti Rossini keessatti ni argama. Garuu, “hidda isaa mirkanaa’inaan Sheek Nuuh Huseen irraa dhufe” jechuun ragaan seenaa gahaan hin mirkanoofne. Kanaaf, wantoota ragaan isaanii cimee jiru fi wantoota akka himannaa seenaatti jiran adda baasuun barbaachisaa dha. 📚 Madda ijoo: Hussein Ahmed, Islam in Nineteenth-Century Wallo, Ethiopia: Revival, Reform and Reaction — Appendix: “Genealogy of the Mammadoch Dynasty of Warra Himano (1700–1916)”, fuula 203. ★ Miki Sultan Barento ★ #SeenaaWalloo #Wallo #Mammadoch #WarraHimanoo #Baatee #GodaanaaBaaboo #Tahulaadaaree #Oromoo #HistoryOfWollo

Awash(Galla River) Galla River

አዋሽ ወንዝ(Galla River) በታሪክና በጂኦግራፊ ሰነዶች ውስጥ ከአዋሽ ተፋሰስ ጋር ተያይዞ «Galla River» (ጋላ ወንዝ) በመባል የሚታወቀው ወንዝ በዘመናዊው አጠራር አዋሽ ወንዝ (Awash River) ወይም ደግሞ የአዋሽ ዋና ገባር የነበረው አዋሽ-ከሰም ተፋሰስ ነው። የአዋሽ ወንዝ መነሻው ከኦሮሚያ በምዕራብ ሸዋ ዞን፣ በጊንጪ ከተማ አቅራቢያ የሚገኘው የወርቄ ተራራ ደቡባዊ ግዛት ነው። ወንዙ በጉዞው ወደ 1,200 ኪሎሜትር ያህል ርቀት የሚሸፍን ሲሆን፣ በደቡብ ምሥራቅ አቅጣጫ ፈስሶ የቆቃ ሐይቅን ይቀላቀላል። ከዚያም የታላቁን ስምጥ ሸለቆ ቁልቁለት ተከተሎ በመጓዝ በአፋር ክልል መጨረሻ ላይ በሚገኘው የጨዋታና የአቤ ሐይቅ (Lake Abbe) ውስጥ ይፈስሳል። አዋሽ ወደ ውቅያኖስ ወይም ወደ ውጭ አገር ሳይሻገር በኢትዮጵያ ወሰን ውስጥ ብቻ የሚቀር (Endorheic basin) ትልቁ ወንዝ ነው። በ18ኛውና በ19ኛው ክፍለ ዘመን በነበሩ የአውሮፓውያን አሰሳዎችና ካርታዎች ላይ ይህ ስም ከአዋሽ አካባቢ ጋር በጥብቅ ይያያዝ የነበረበት ታሪካዊ ዳራ እንደሚከተለው ይብራራል፡ 1. የካርታ ሰሪዎችና የአውሮፓውያን ተጓዦች አሰያየም * በጥንታዊ የታሪክ ሰነዶችና በአውሮፓውያን የካርታ አሰራር (Cartography) ወቅት አሰሾቹ የአካባቢውን ህዝቦች እንቅስቃሴና መሬት መነሻ በማድረግ ወንዞችን ይሰይሙ ነበር። * በጊዜው አዋሽ ወንዝ የሚፈስበትን ሰፊውን የስምጥ ሸለቆና የተፋሰሱን መሬት በዋናነት ይዞሩበትና ይኖሩበት የነበሩትን ማህበረሰቦች መነሻ በማድረግ፣ አውሮፓውያን ጸሐፊዎች «Galla River» ወይም «Hawash / Galla River» ብለው በካርታዎቻቸው ላይ ይመዘግቡት ነበር። 2. ከአዋሽ ወንዝ እና ከገናሌ/ዋቢ ሸበሌ ጋር ያለው ልዩነት * በጥንታውያን የጉዞ ማስታወሻዎች ላይ አዋሽ ወንዝ አንዳንዴ «Great Galla River» ተብሎ ይጠራ የነበረ ሲሆን፣ ይህ ስም በተለይ ከሸዋ ደጋማ ክፍል ተነስተው ወደ ታችኛው አዋሽ (አፋርና ምስራቅ ኢትዮጵያ) ለሚጓዙ የንግድ መስመሮች መለኪያ ሆኖ ያገለግል ነበር። * በተመሳሳይ ወቅት ከደቡብ ምስራቅ ኢትዮጵያ የሚነሱትን የገናሌና የዋቢ ሸበሌ ወንዞችንም አውሮፓውያን «Galla Rivers» እያሉ ይጠሯቸው ስለነበር፣ በአዋሽ አከባቢ የሚገኘውን ወንዝ ለመለየት «Hawash (Galla River)» በማለት በቅንፍ ያስቀምጡት ነበር። 3. የታሪክና የምድር አቀማመጥ ሚና * የንግድና ወታደራዊ መስመር፡ በአዋሽ ወንዝ ዙሪያ ያለው ይህ ቀጠና ከመካከለኛው ዘመን ጀምሮ በሸዋ፣ በኢፋት፣ በአዳል እና በኦሮሞ ህዝቦች እንቅስቃሴ ውስጥ ቁልፍ መተላለፊያ ነበር። * የስም መለወጥ፡ ከ20ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የሀገሪቱ የጂኦግራፊያዊ ስሞች ሲደራጁና ሲመዘገቡ፣ የአካባቢው ጥንታዊና ትክክለኛ የአካባቢው መጠሪያ የሆነው «አዋሽ» (Awash) የሚለው ስም በይፋ በመፅናቱ «Galla River» የሚለው የውጭ አሰሾች ስያሜ ከአገልግሎት ውጭ ሆኗል። በአጠቃላይ፣ በአዋሽ አካባቢ ጥንታዊ ሰነዶች ላይ «Galla River» ተብሎ የተጠቀሰው ወንዝ የዛሬው አዋሽ ወንዝ እራሱ ወይም በሸዋና በአፋር አboundary በኩል የሚያልፉት ዋና ዋና የአዋሽ ገባሮች ናቸው። በአዋሽ ተፋሰስ የተገኙ አርኪኦሎጂያዊ ግኝቶችን ዘርዝር" query="በአዋሽ ተፋሰስ ውስጥ የተገኙ ዋና ዋና የአርኪኦሎጂና የታሪክ ግኝቶች ምን ምን ናቸው። ★Miki Sultan Barento★ #Awash

Nemrud ibn kush

መጀመርያ መሬት ላይ ኩሽ ልጆች ነገሱ የእነሱ አርማ ምልክት አንበሳ ነበረ። Nemrud ibn kush በመጽሐፍ ቅዱስ ዘፍጥረት 10፥8 መሠረት ናምሩድ (Nimrod) የኩሽ ልጅ ነው። [Miki Sultan Barento] የዘር ሐረጉም፦ ኖኅ → ካም → ኩሽ → ናምሩድ ዘፍጥረት 10፥6 እንደሚያሳየው ኩሽ የካም ልጅ ነው፤ ቀጥሎ 10፥8 ላይ “ኩሽም ናምሩድን ወለደ” ይላል። ናምሩድ ደግሞ በዘፍጥረት 10፥9–12 እንደ ታላቅ አዳኝ/ኃያል ሰው ይገለጻል፤ መንግሥቱም ባቢሎን፣ ኤሬክ፣ አካድ እና ካልኔ በሺናር እንደጀመረ ይነገራል። ስለዚህ ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ የዘር ሐረግ አንጻር፦ ናምሩድ የኩሽ ልጅ፣ የካም የልጅ ልጅ፣ የኖኅ የልጅ ልጅ ልጅ ነው። የኩሽ ልጆችን ሁሉ (ሴባ፣ ሐዊላ፣ ሳብታ፣ ራዕማ፣ ሳብቃ እና ናምሩድ) በዘር ሐረግ ሰንጠረዥ እናየለን። እነሆ፣ በዘፍጥረት 10፥6–8 መሠረት የኩሽ የዘር ሐረግ፦ ኖኅ ↓ ካም (Ham) ↓ ኩሽ (Cush) ├── ሴባ (Seba) ├── ሐዊላ (Havilah) ├── ሳብታ (Sabtah) ├── ራዕማ (Raamah) │　├── ሳብቃ (Sheba) │　└── ደዳን (Dedan) ├── ሳብቃ (Sabteca) └── ናምሩድ (Nimrod) 📖 ዘፍጥረት 10፥8፦ “ኩሽም ናምሩድን ወለደ፤ እርሱም በምድር ላይ ኃያል መሆን ጀመረ።” ናምሩድ → ባቢሎን → ኩሽ → ኢትዮጵያ (ኩሽ) የሚለውን የታሪክ እሺ። ይህን ጉዳይ “ኩሽ → ናምሩድ → ባቢሎን” እና “ኩሽ → ኢትዮጵያ/ኑቢያ” በሚለው ሁለት አቅጣጫ መለየት ይጠቅማል። 1. ናምሩድ በቀጥታ የኩሽ ልጅ ነው ዘፍጥረት 10፥6–10 እንዲህ ያለ የዘር ሐረግ ይሰጣል፦ ኖኅ → ካም → ኩሽ → ናምሩድ ዘፍጥረት 10፥8 በግልጽ “Cush fathered Nimrod” ይላል። ከዚያም ናምሩድ ኃያል አዳኝ/ተዋጊ እንደነበር ይገልጻል። 2. የናምሩድ መንግሥት በሺናር ነበር ዘፍጥረት 10፥10 የመጀመሪያዎቹን የናምሩድ መንግሥት ማዕከላት፦ ባቢሎን (Babel/Babylon) ኤሬክ (Erech/Uruk) አካድ (Accad/Akkad) ካልኔ (Calneh) በሺናር (Shinar) ምድር እንደነበሩ ይጠቅሳል። ከዚያም ወደ አሦር ሄዶ ነነዌንና ሌሎችን ከተሞች እንደገነባ ይናገራል። 3. ነገር ግን “ኩሽ” = ኢትዮጵያ ማለት ሁልጊዜ አይደለም ይህ በጣም አስፈላጊ ነጥብ ነው። Cush (כּוּשׁ) በመጽሐፍ ቅዱስ ብዙ ጊዜ ከደቡብ የናይል አካባቢ—በተለይ ኑቢያ/የዛሬዋ ሱዳን አካባቢ—ጋር ይያያዛል። በመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት፦ > ኖኅ → ካም → ኩሽ → ናምሩድ → ባቢሎን/ኤሬክ/አካድ Ethiopia” የሚለው ከየት መጣ? የዕብራይስጡ Kûš በጥንታዊ ግሪክ ትርጉም (Septuagint/LXX) ብዙ ቦታ Αἰθιοπία (Aithiopia) ተብሎ ተተርጉሟል። ስለዚህ በእንግሊዝኛ የቆዩ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትርጉሞች Cush → Ethiopia የሚለውን አጠቃቀም አስፋፉ።

ሼክ ሙሐመድ ወሌ (ሐጅ ሙሐመድ ወሌ)

ሼክ ሙሐመድ ወሌ (ሐጅ ሙሐመድ ወሌ) ስለ ነበሩት የሚከተለው ዝርዝር ይገኛል። 1. የትውልድ ቦታና ቤተሰብ [Miki Sultan Barento] በ1353 ሂጅራ፣ በረጀብ ወር ሰኞ ዕለት እንደተወለዱ የሕይወት ታሪኩ ይገልጻል። የትውልድ ቦታቸው ደራ ወረዳ፣ ገንዳ አረቡ የተባለ ስፍራ ነው። አባታቸው ሐጂ አህመድ ኢብን ዑመር ኢብን ሙሳ ኢብን ወዳጆ ኢብን ሰህል የተባሉ ታዋቂ ዓሊም ነበሩ። ምንጩም የአባታቸውን መሠረት ወሎ፣ ወረ ሂመኖ እንደሆነ ይጠቅሳል። Sahl – سهل = ቀላል / ለስላሳ ማለት ነው በ አረበኛ። 2. የትምህርት ጉዞ በደራ በአባታቸው ዘንድ ቁርኣን ተምረው፣ ከዚያም ፊቅህ፣ ተውሒድ፣ ተጅዊድ፣ ነሕውና ሶርፍ ያሉ የእስልምና ዕውቀት ዘርፎችን ተምረዋል። በተለይም፦ ሐጂ ዓሊ አደም (ሸክ ዓሊ ውጅግራው ኮኔ) — ፊቅህ ሐጂ ዐብዱል ባሲጥ ኢብን ሙሐመድ — ዐረብኛ ሐጂ ሙሐመድ ሳኒ ሐቢብ በሺር — ሙስጠለሐል ሐዲስ፣ ኡሱል፣ ተፍሲር ወዘተ. ሸክ ሐያት ኢብን ዓሊ — ቡኻሪና ሙስሊም ሐጂ ሙሐመድ ራፊዕ — ኩቱቡ ሲታ እነዚህ መምህራኖቻቸው ኢጃዛ እንደሰጧቸውም ምንጩ ይገልጻል። 3. በአዲስ አበባ የነበራቸው ሚና ሼክ ሙሐመድ ወሌ በኑር መስጊድ በአዲስ አበባ ለ20 ዓመታት ያህል ኢማምና ኸጢብ ሆነው እንዳገለገሉ ተገልጿል። ከ40 ዓመት በላይም አስተምረው ብዙ ተማሪዎችን እንዳፈሩ ይጠቀሳል። 4. በኢትዮጵያ የእስልምና ተቋማት አመራር ከሐጂ ሙሐመድ ሳኒ ጋር በመሆን የኢትዮጵያ እስልምና ጉዳይ ከፍተኛ ጉባዔን በመመሥረት በዳዕዋና ኢፍታእ ዘርፍ አመራር ሰጥተዋል። እንዲሁም ከ1983 ዓ.ም. በኋላ በኢትዮጵያ ዓሊሞች ማህበር ሊቀመንበር ሆነው እንዳገለገሉ ተጠቅሷል። 5. ወደ ሳዑዲ አረቢያ መሄድና የመጨረሻ ዘመናቸው ( አላህ ይዘንላቸው) ከ1987 ዓ.ም. የአንዋር መስጊድ ቀውስ ጋር በተያያዘ ወደ እስር ቤት እንደገቡና ለሦስት ዓመት ያህል እንደቆዩ ይህ የሕይወት ታሪክ ይገልጻል። ከዚያ በኋላ ወደ ሳዑዲ አረቢያ፣ ጂዳ ሄደው ኢትዮጵያውያንን ማስተማር ቀጠሉ። በመጨረሻም በጂዳ እንደሞቱ ይገልጻል። የተገኘው ምንጭ ጳጉሜ 4 ቀን 1997 ዓ.ም. እንደሞቱ ይጠቅሳል፤ ይህም 2005 እ.ኤ.አ. ነው። የሐጂ አህመድ የትውልድ መሠረት በ**«إعلام الأغبياء» (Iʿlām al-Aghbiyāʾ)** የተጠቀሰው ሙሉ ስም፦ الشيخ أحمد بن عمر بن موسى بن وداجو بن سهل الور هيمني مولداً نزيل درّا ማለት፦ ሼክ አህመድ ኢብን ዑመር ኢብን ሙሳ ኢብን ወዳጆ ኢብን ሰህል፤ በወረ ሂመኖ የተወለዱ፣ በደራ የኖሩ የሐነፊ ፊቅህ ሊቅ ነበሩ ይላል። ከዚህ የሚታየው፦ ወረ ሂመኖ (የትውልድ መሠረት) ↓ ሰህል ↓ ወዳጆ ↓ ሙሳ ↓ ዑመር ↓ ሼክ አህመድ ↓ ሼክ ሙሐመድ ወሌ በጣም ጠቃሚ የሆነው ሌላ መረጃ ምንጩ ሼክ አህመድ በ1334 ሂጅራ (1916 እ.ኤ.አ. ገደማ) ወደ ደራ (دَرّا) እንደተዛወሩ ይገልጻል። በዚያም ለረጅም ጊዜ አስተምረው፣ ብዙ ዓሊሞችን አፍርተው እንደነበር ይጠቅሳል። ከ50 በላይ መጻሕፍትም እንደጻፉ ተመዝግቧል። እንዲሁም ልጃቸው ሼክ ሙሐመድ ወሌ የአባታቸውን የሕይወትና የመንቆራት ታሪክ «الكبريت الأحمر في مناقب الشيخ أحمد بن عمر» በሚል ራሱን የቻለ መጽሐፍ እንደጻፉ ይህ ምንጭ ይጠቅሳል። ስለዚህ አሁን ያለን ማስረጃ በጣም ጠቃሚ ነው፦ “ወረ ሂመኖ” የሼክ አህመድ የትውልድ መጠሪያ ነው፤ “ደራ” ደግሞ በኋላ የኖሩበት/የሰሩበት ቦታ ነው። ይህን ሁለቱን መለየት አስፈላጊ ነው። የወረ ሂመኖ ታሪካዊ ሁኔታ ወረ ሂመኖ ከሰባት ቤቶች ወሎ” (Säbat Bet Wällo)** መካከል አንዱ ነበር። እነዚህ የኦሮሞ መነሻ ያላቸው የዘር/የፖለቲካ ቡድኖች በዘመነ መሳፍንት የወሎን የኃይል ግንኙነት ይወስኑ ነበር። በ19ኛው ክፍለ-ዘመን የወሎ ሙስሊም ኦሮሞ መንግሥታት መካከል Warra Himano አንዱ እንደነበር የJournal of Oromo Studies ምንጭም ያረጋግጣል። � OSA - Oromo Studies Association 🔎 “Himano” ስም ከየት መጣ? ይህ ጉዳይ ገና የተወሰነ አይደለም። ምንጩ Hibano ከተባለ የኦሮሞ ቅድመ-አያት ጎሳ ስም የተገኛ ነው።

ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ_ ጀግና ዋዩ ዋሴ

ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ_ ጀግና ዋዩ ዋሴ [Miki Sultan Barento] በወቅቱ የነበረውን የጦር አበጋዝነት እና የአርበኞቹን ጽናት አሊ ሙሄ የተባለው አጫዋች በሚከተለው ታዋቂ ቀረርቶና ፎክሮ ገልጾታል፡ > "ጀምበር መሸች ብሎ ሲወረወር፣ አባ ይርጋ ባሬ በለው ግፋው ሲለው፣ > አሽከሮቹ መልአክ እሱ እንደ እግዚአብሔር፣ ይዟቸው ሲሰለፍ ዓይኑ እንኳን አይፍር፣ > ሲያግረመርም ያድራል እንደ አራስ ነብር..." በ1934 ዓ.ም (እ.ኤ.አ በ1943) በራያና በወጀራት አካባቢ የተካሄደውን የትጥቅ ትግል እና የራያ ኦሮሞዎችን ተጋድሎ በጥልቀት የሚተነትን ጠንካራ ታሪካዊ ማስታወሻ ነው። በወቅቱ የነበረውን የጭቆና ፖለቲካ፣ ነገሥታቱ በሕዝቡ ላይ የነበራቸውን አመለካከት፣ እንዲሁም ሕዝቡ ለአስተዳደራዊ በደል የነበረውን እምቢተኝነት በግልጽ ያንጸባርቃል። በጽሑፍህ ውስጥ ጎልተው የሚታዩ ቁልፍ የታሪክ ጭብጦች፡- * የመሪዎቹ የዘር ሐረግና ጀግንነት፡- በተለይም የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ (ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ) እንዲሁም የሌሎችም በርካታ የራያ እና የወጀራት የጦር አበጋዞች ተሳትፎ። * ዓለም አቀፋዊ ተሳትፎ እና የአየር ድብደባ፡- የራያ አርበኞች የእንግሊዝና የአሜሪካን የጦር መኮንኖች በማጥቃት መሣሪያ መማረካቸው፣ እንዲሁም ይህንን ተከትሎ በኢትዮጵያ ታሪክ ለመጀመሪያ ጊዜ የውጭ የጦር አውሮፕላን በመጠቀም በራያ ሕዝብ ላይ የተፈጸመው ጥቃት። * የአፄ ኃይለሥላሴ የክተት አዋጅ፡- ማዕከላዊው መንግሥት አመጹን ለመቀልበስ የትግራይን ገዥዎች በማስተባበር በራያ ሕዝብ ላይ ያዘመተው ጦር እና ያስከተለው የሕይወት መጥፋትና የንብረት (የከብት) ዘረፋ። የቀረበው የታሪክ ትርክት የራያ ሕዝብ ማንነቱን፣ ክብሩን እና መብቱን ለማስከበር የከፈለውን ከፍተኛ መሥዋዕትነት በጉልህ የሚያሳይ ነው። በተለይም የአባ ሴሩ እና የራያ/ወሎ መሪዎችን ታሪካዊ ቅርስ እንዲሁም የዘር ሐረግ በጥልቀት መመርመሩ የዚያን ዘመን ፖለቲካዊ እና ማህበራዊ እንቅስቃሴ በሚገባ ለመረዳት ትልቅ አስተዋጽኦ አለው። ከላይ በጠቀስከው ታሪክ ላይ በመመስረት፣ በተለይ የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ እና የራያ/ወሎ ታሪካዊ መሪዎች አስተዋጽኦ በጥቂቱ እንደሚከተለው ይተነተናል፡- 1. የአባ ሴሩ መስመር እና የታሪክ ስሮች በራያ እና በወሎ የታሪክ ማህደር ውስጥ አባ ሴሩ የሚለው መጠሪያ ከታላላቅ የቤተሰብ ሀረጎች እና ከክልሉ አስተዳዳሪዎች ጋር በጥብቅ የተያያዘ ነው። * የመሪነት እና የተጋድሎ ውርስ፡ በ1934 ዓ.ም (የቀዳማዊ ወያኔ አመፅ በሚባለው ወቅት) የራያ አበጋዞች ያሳዩት ቁርጠኝነት ከቀደሙት አባቶቻቸው የወረሱት ራሳቸውን የማስተዳደር እና የራስን ክብር የማስከበር ባህል አካል ነው። * የዘር ሐረግ ትስስር፡ ከ አባ ሴሩ ዶዮ፣ አባ ቶለ፣ አባ ሙሮዋ፣ አዴ፣ ሊበን፣ ብሊ እያለ የሚወርደው የዘር ሐረግ የራያ ኦሮሞ ሕዝብ በንጉሠ ነገሥቱ ሥርዓት ውስጥ የነበረውን ማህበራዊና ወታደራዊ መዋቅር የሚያሳይ ግልጽ ማስረጃ ነው። 2. የ1934 ዓ.ም የራያ አመፅ እና የውጭ ኃይሎች ጣልቃ ገብነት በወቅቱ የነበረው አመፅ በቀላሉ የክልል አማፅያን እንቅስቃሴ ብቻ አልነበረም፤ ይልቁንም፡- * የመሳሪያ እና ስልት የበላይነት፡ የራያ አርበኞች ከሁለተኛው የጣሊያን ወረራ የተረፉና የተቀሙ መሳሪያዎችን በመታጠቅ፣ እንዲሁም የእንግሊዝን የጦር ሰራዊት ስንቅና ህብረት በማስተጓጎል አቅማቸውን ገንብተዋል። * የአየር ድብደባው ጭካኔ፡ በወቅቱ ንጉሠ ነገሥቱ ከእንግሊዝ አየር ኃይል (Royal Air Force - RAF) ጋር በመተባበር በራያ እና አደቦ አካባቢ ያካሄዱት የአየር ድብደባ የብዙ ንፁሃንን ሕይወት ያጠፋ እና የሕዝቡን የብረት እምነት ለማንበርከክ የተደረገ የታሪክ ጠጠሻ ነው። 3. የከብት ዘረፋ እና የኢኮኖሚ ውድመት "እጁን ለኛ፣ ከብቱን ለእናንተ" የአፄ ኃይለሥላሴ ታዋቂ የደብዳቤ ትእዛዝ ("እጁን ለኛ ከብቱን ለእናንተ") በራያ ሕዝብ ኢኮኖሚ ላይ ከፍተኛ ጉዳት አድርሷል። * የቁስ አካል ማዳከም፡ የአካባቢውን አርሶ አደር እና አርብቶ አደር ንብረት ማስዘረፍ የሕዝቡን የኢኮኖሚ መሰረት በማፍረስ ለወደፊቱ አመፅ እንዳይነሳ ለማድረግ የታለመ ወታደራዊ ስልት ነበር። * ማህበራዊ ቁስል፡ ይህ ድጊት በራያ ሕዝብ እና በማዕከላዊው (እንዲሁም በትግራይ የንጉሱ አስተዳዳሪዎች) መካከል ላስቆጠረው ዘመናት የተሻገረ ቅሬታ እና የክፋፍለህ ግዛ ፖለቲካ ትልቅ ምክንያት ሆኗል። 1. የአባ ሴሩ መስመር ታሪካዊና ማኅበራዊ ትስስር የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ በራያ፣ በወሎና በዙሪያው ባሉ አካባቢዎች የነበረውን ማኅበራዊ፣ ፖለቲካዊና ወታደራዊ መዋቅር በግልጽ የሚያሳይ የትውልድ መስመር ነው። * ባሬንቶ አባሴሩ (ወረ ብሊ) መነሻ፡ የአባ ሴሩ መስመር ከቀሎ ባሬንቶ፣ ኦቦራ እና ወረ ብሊ ትስስር የሚመዘዝ ሲሆን፣ ከ አባ ሴሩ ዶዮ → አባ ቶለ → አባ ሙሮዋ → አዴ → ሊበን → ብሊ → ባሬንቶ ኦሮሞ ድረስ የሚዘልቅ ጥልቅ የትውልድ ግንኙነት አለው። * የቤተሰብ መዋቅርና ትስስር፡ * የአባ ሴሩ ልጆች፡ ባሬንቶ፣ ጋምባ፣ አድዬ፣ አባዬ፣ ካዮ እና አንሻ አባ ሴሩ ናቸው። * የአባዬ አባ ሴሩ ልጆች፡ ዶዮ፣ መዓሮ፣ ወዳጆ፣ አድዬ፣ ሮብሶ እና ጃኖ አባዬ ይገኙበታል። በጋብቻ የተደረገ ጥረት፡ ከወያኔ አመፅ አበጋዞች አንዱ ከነበሩት ከ ፊትአውራሪ ኩቤ አባ ቦና ወንድም ከመንገሻ አባ ቦና ልጅ (ከወዳጆ መንገሻ) ጋር የተመሠረተው የጋብቻ ትስስር፣ የአካባቢው መሪዎችና ባለባቶች ወታደራዊና ማኅበራዊ አቅማቸውን ለማጠናከር የተጠቀሙበት ስልት ነበር። 2. የቦራ ሰለዋ ጦርነት እና ታሪካዊ ሁኔታዎች የቦራ ሰለዋ ጦርነት በራያ አርበኞችና በማዕከላዊው ገዥ አካል/ተወካዮች መካከል የተካሄደ የሥልጣንና የአስተዳደር ግጭት መገለጫ ነበር። * የግጭቱ መነሻ፡ አፄ ኃይለ ሥላሴ የባሬንቶ አባ ሴሩን ተጽዕኖና ጀግንነት በመገንዘብ የፊታውራሪነት ሥልጣን የሰጧቸው ቢሆንም፣ በአላማጣ አካባቢ ገብር በማስገበርና በአስተዳደር ረገድ ከዳዳት ኃይሉ ከበደ ጋር አለመግባባት ተፈጠረ። የውጊያው ሂደትና ስልት፡ ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ አሽከሮቻቸውንና የራያን ሕዝብ በማስተባበር በቦራ ሰለዋ ቦታ ላይ ከኃይሉ ከበደ ጦር ጋር ገጠሙ። የባሬንቶ ጦር ተከዜን በመሻገር ባደረገው የቁርጠኝነት ዘመቻ የኃይሉ ከበደ ጦር ተሸነፈ። * ስነ-ቃልና የሕዝብ ግጥም፡ በወቅቱ የነበረውን የጦር አበጋዝነት እና የአርበኞቹን ጽናት አሊ ሙሄ የተባለው አጫዋች በሚከተለው ታዋቂ ቀረርቶና ፎክሮ ገልጾታል፡ > "ጀምበር መሸች ብሎ ሲወረወር፣ አባ ይርጋ ባሬ በለው ግፋው ሲለው፣ > አሽከሮቹ መልአክ እሱ እንደ እግዚአብሔር፣ ይዟቸው ሲሰለፍ ዓይኑ እንኳን አይፍር፣ > ሲያግረመርም ያድራል እንደ አራስ ነብር..." 3. ታሪካዊ ማጠቃለያ | የታሪክ ዘቅ | ዋነኛ ጭብጥና አገራዊ አንድምታ | | የአርበኝነት ስልት | በጣሊያን ወረራ ወቅት ሁለት ጭነት መኪና ሙሉ መሣሪያ በብልሃት ተቀብለው ለአሽከሮቻቸው ካደሉ በኋላ በረሃ መግባታቸው፣ የራያ አርበኞች ለውጭ ወራሪ ያልተንበረከኩ መሆናቸውን ያሳያል። | | የሕዝብና የመሪዎች ቁርኝት | "በባሬንቶ አምላክ" እስከመባል የደረሰው ህዝባዊ ከበሬታ፣ መሪዎቹ ከሕዝቡ ጋር የነበራቸውን ጥብቅ ትስስር ያመልክታል። | | የ1934 ዓ.ም አመፅ መነሻ | የቦራ ሰለዋ ውጊያን ጨምሮ የነበሩት የውስጥ ግጭቶችና በደሎች፣ በኋላ ላይ ለተከሰተው ታላቁ የ1934 ዓ.ም የራያና ወጀራት አመፅ (ቀዳማዊ ወያኔ) መደላደል የፈጠሩ ታሪካዊ ኩነቶች ነበሩ። | ዋዩ ዋሴ በቆቦ፣ ራያና አካባቢዋ በፋሺስት ጣሊያን የወረራ ዘመን (1928–1933 ዓ.ም) ከተነሱትና የታወቁ የአካባቢው አርበኞችና ዘማቾች አንዱ ናቸው። 1. የታሪክ ሚና እና ተጋድሎ፦ * የደፈጣና የቁርጥ ቀን ውጊያዎች፦ ዋዩ ዋሴ በአካባቢው ተሬታማና ገደላማ መሬት ተጠቅመው የጣሊያን ጦር አሰስ ገሰስ እያለ ወደ ገጠራማው ክፍል እንዳይገባ በቆራጥነት በመመከት የሚታወቁ አርበኛ ናቸው። * የህዝብ ደህንነትና የርስት ጥበቃ፦ ፋሺስት ጣሊያን በአካባቢው ህዝብ ላይ የሚያደርሰውን ግፍና የርስት መቀማት በመቃወም፣ የአካባቢውን ህዝብ አስተባብረው በመሳሪያና በደፈጣ መከላከል አድርገዋል። 2. የህዝብ ባህልና የቃል ታሪክ፦ በራያና በቆቦ የቃል ታሪክ፣ በፉከራና በቀረርቶ ውስጥ የዋዩ ዋሴ ስም ከሌሎቹ አበጋዞች ጋር አብሮ የሚነሳ ሲሆን፣ የአካባቢው ህዝብ በጀግንነታቸው እንዲህ ይላቸዋል፦ > «ዋዩ ዋሴ የቆቦው አርበኛ፣ > በጠላት መሃል ገብቶ የማይተኛ፤ > ለሀገሩ ነፃነት ለርስቱ ተጋዳይ።» > 3. የታሪክ አሻራ፦ ዋዩ ዋሴ የቆቦና የአካባቢዋ ህዝብ ለሀገር ነፃነትና ለርስት ክብሩ ያደረገውን መስዋዕትነት ከሚያስታውሱት ታዋቂ ተጋዳዮች አንዱ ናቸው። #follower #highlight

ዶሪ ቱሉ በሀረ ነጋሽ

#ዶሪ #ቱሉ #የባሕር #ነጋሽ #ንጉስ [Miki Sultan Barento] የታሪካዊ ምንጩን በተለይም የፖርቱጋላዊው ቄስና ተጓዥ ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ 1520–1526 የጻፈውን ዘገባ በመመርመር የበለጠ ግልጽ መረጃ የሳየል። ዶሪ (Dori / Doori) ማን ነበር? ዶሪ በ16ኛው ዘመን መጀመሪያ፣ በ1520ዎቹ፣ ባሕር ነጋሽ (Barnagais/Bahr Negash) የነበረ ኃያል የአካባቢ ገዥ ነበር። የባሕር ነጋሽ ማዕረግ በዚያን ዘመን ከቀይ ባሕር ዳርቻና ከሰሜን ኢትዮጵያ/ዛሬዋ ኤርትራ አካባቢ ጋር የተያያዘ የገዥነት ማዕረግ ነበር። ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ በጽሑፉ በቀጥታ፦ 1520 አካባቢ ወደ ኢትዮጵያ ሲደርሱ “Dori was Barnagais” — ዶሪ ባሕር ነጋሽ ነበር — ብሎ ይመዘግባል። ዶሪ ከሞተ በኋላም ልጁ ቡላ (Bulla) በወቅቱ ወጣት ሆኖ በባሕር ነጋሽነት ተተካ። ዶሪ ከንጉሥ ልብነ ድንግል ጋር ያለው ዝምድና ሌሎች የታሪክ ማጠቃለያ ምንጮች ዶሪን የአፄ ልብነ ድንግል አጎት እንደነበር ይገልጻሉ። ይህ ማለት ዶሪ በሰሜናዊ አካባቢው ኃያል ገዥ ቢሆንም፣ ከኢትዮጵያዊው ንጉሣዊ የፖለቲካ ሥርዓት ጋር የተያያዘ ነበር ማለት ነው። ዶሪ የት ይገዛ ነበር? የዶሪ ዋና መቀመጫ ደብረዋ (Debarwa) እንደነበረ ምንጮቹ ይገልጻሉ። ሥልጣኑም ሐማሴን (Hamasien) ደጋማ አካባቢዎችን እስከ ሒርጊጎ (Hirgigo) የቀይ ባሕር ወደብ ድረስ ይደርስ ነበር ተብሏል። “ዶሪ” የኦሮሞ ስም ነው? በምስሉ ውስጥ የተጻፈው “ዶሪ ቱሉ” የሚለው ስም እና የአልቫሬዝ የጻፈው Dori/Doory በእርግጥ አንድ ሰው መሆናቸውን ለማረጋገጥ የመጽሐፉን ሙሉ ገጽ/ምንጭ ማየት ይጠቅማል። ከፈለግህ፣ ቀጥሎ “ዶሪ → ቡላ → አዲቢ → ሌሎች ባሕር ነጋሾች” የሚለውን የ1520–1550 የዘርና የሥልጣን ሐረግ የዶሪን ጉዳይ በዋና ምንጭና በኋላ በተደረጉ ጥናቶች ላይ አመሳክረው ስመለከተው፣ “ዶሪ ኦሮሞ ነበር” የሚለው ጥያቄ ከቀድሞ ምላሼ የበለጠ ማስረጃ ያለው ጉዳይ ነው። 1. ዋናው ምንጭ ምን ይላል? የፖርቱጋላዊው ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ የ1520–1526 ዘገባ በቀጥታ፦ Dori ባሕር ነጋሽ ነበር፤ ከሞተ በኋላ ልጁ Bulla(ቡላ) በ10–12 ዓመቱ ተተካ ይላል። ከዚያም Bulla(ቡላ) በንጉሡ ትእዛዝ ከሥልጣኑ ተነስቶ፣ በኋላ Adiby ባሕር ነጋሽ ሆነ። ይህ በጣም ጠንካራ ማስረጃ ነው፤ ምክንያቱም አልቫሬዝ በዚያን ጊዜ በአካባቢው ነበር። 2. “ዶሪ” እና ኦሮሞ ቋንቋ በJournal of Oromo Studies የታተመ ጥናት ይህንን ማስረጃ በተለየ መልኩ ይተነትናል። ጥናቱ አልቫሬዝ የጠቀሳቸው Doorii እና Bula/Bulaa የተለመዱ የኦሮሞ ስሞች እንደሆኑ ይገልጻል። በተለይ Doorii ከGadaa የዕድሜ ደረጃዎች አንዱ መሆኑን ይጠቅሳል። ይህ ደግሞ በሌላ የኦሮሞ ቋንቋ ምንጭ ይረጋገጣል፤ Doorii በGadaa የዕድሜ ደረጃ 57–64 ዓመት የሚወክል ስም ነው። 3. ይህ ማለት ዶሪ በእርግጥ ኦሮሞ ነበር ማለት ነው? እዚህ ጥንቃቄ ያስፈልጋል። ማለት የምንችለው፦ > ዶሪ የሚለው ስም ከኦሮሞ ቋንቋና ገዳ ጋር ጠንካራ ተመሳሳይነት አለው፤ እንዲሁም ልጁ Bulla/(ቡላ) Bulaa የሚለውም የኦሮሞ ስም ነው። 4. የሚገርመው ነገር — ዶሪ እና ቡላ የአልቫሬዝ ዘገባ ይህን የቤተሰብ ግንኙነት በግልጽ ያሳያል፦ ዶሪ (Dori / Doorii) │ │ ልጅ ▼ ቡላ (Bulla / Bulaa) │ │ ከዶሪ በኋላ ▼ ባሕር ነጋሽ ሆነ አልቫሬዝ ዶሪ ሲሞት Bulla (ቡላ) የ10–12 ዓመት ልጅ እንደነበር በግልጽ ጽፏል። በተለይ የፍራንሲስኮ አልቫሬዝ የመጀመሪያ ዘገባ እና በአክሱም/ደብረዋ ላይ የተደረገ የታሪክ ጥናት በማነጻጸር የ1520–1530ዎቹን ተከታታይ ሥልጣን እንዲህ ማቅረብ ይቻላል። የባሕር ነጋሾቹ ተከታታይ — 1520ዎቹ ጊዜ ባሕር ነጋሽ ግንኙነት/ማስታወሻ 1520 አካባቢ ዶሪ (Dori / Doorii ) በአልቫሬዝ ዘገባ የወቅቱ ባሕር ነጋሽ ከዶሪ ሞት በኋላ ቡላ (Bulla / Bula) የዶሪ ልጅ፤ በወቅቱ 10–12 ዓመት ያህል ቀጥሎ ራስ ናቢያት (Ras Näbiyat) ለሁለት ዓመታት ያህል ከዚያ አዲቢ (Adiby ) ቀጣዩ ባሕር ነጋሽ ይህ ተከታታይ በአልቫሬዝ የተጻፈውን Dori → Bulla → Arraz Anubiata → Adiby የሚለውን ቅደም ተከተል ያሳያል። አንድ የዘመኑ ጥናት ግን Ras Näbiyat የሚለውን ስም በተጨማሪ ምንጮች አረጋግጦ በ1524–1526 አካባቢ ለሁለት ዓመት እንደነበረ ይጠቅሳል። 1. ዶሪ — በጣም አስፈላጊው ሰው ዶሪ በ1520 የፖርቱጋላውያን ልዑካን ወደ ኢትዮጵያ ሲገቡ ባሕር ነጋሽ ነበር። መኖሪያው ደብረዋ ነበር። አልቫሬዝ ዶሪን የንጉሥ ልብነ ድንግል አጎት እንደነበር እና ለንጉሡ ግብር እንደሚከፍል ጽፏል። የሥልጣኑም ከሐማሴን እስከ ሒርጊጎ ድረስ እንደደረሰ ይጠቀሳል። 2. ዶሪ → ቡላ ይህ የዘር ሐረግ በጣም ጠንካራ ነው። አልቫሬዝ በግልጽ “Bulla, his son” ማለትም “ቡላ፣ ልጁ” ብሎ ጽፏል። ቡላ የዶሪን ሞት ተከትሎ ባሕር ነጋሽ ሆነ፣ ግን ወጣት ስለነበር ወደ ንጉሡ የንጉሣዊ ቤት ተጠርቶ ከሥልጣኑ ተነሳ። ስለዚህ፦ Doorii = የኦሮሞ ስም/የGadaa ቃል መሆኑ ጠንካራ ማስረጃ አለው። ነገር ግን፦ Doorii የተባለው የ1520ው ባሕር ነጋሽ በዘር ኦሮሞ ነበር የሚለውን በቀጥታ ከታሪካዊው ማረጋገጥ ይቻላል። ስለዚህ ይህን እንደ ታሪካዊ ጥያቄ/ጠንካራ ምልክት መያዝ ይሻላል። የተሻሻለው የሥልጣን ሐረግ ዶሪ / DOORII │ ባሕር ነጋሽ │ │ ልጅ ▼ ቡላ / BULLA │ ─────────┘ │ ▼ ራስ ናቢያት (≈1524–1526) │ ▼ አዲቢ / ADIBY ይህ የሥልጣን ተከታታይ ነው፤ ከዶሪ ወደ ቡላ ብቻ የአባት–ልጅ ዝምድና በቀጥታ ተመዝግቧል። በተለይ የሚገርመው: የቅርብ ጊዜ የደብረዋ ጥናት “Dori” ከ Daruy Fagäga የቀድሞ ባሕር ነጋሽ እንደነበረ ይጠቁማል። [የFrancisco Alvares የ1520–1527 ዘገባ — ዋና የታሪክ ምንጭ] #follower

Yejju oromo

የየጁ (Yejju) እና የኤል-ኤጁ (El-Ejju) የታሪክ ሰንሰለት በ16ኛው ክፍለ ዘመን ምንጮች ከ Futuh Alhabesh [Miki Sultan Barento] በኢትዮጵያ ታሪክ ጥናት ውስጥ የየጁ ህዝብ አመጣጥ፣ የQawat አካባቢ እና የኢማም አህመድ ዘመነ-መንግስት ዘገባዎች (Futūḥ al-Ḥabaša) ትልቅ ቦታ አላቸው። የታሪክ ምንጮችን እና የተመራማሪዎችን (እንደ ፕሮፌሰር Mohammed Hassen) ትንታኔ ስናነጻጽር የሚከተለውን ጥራቱን የጠጠበ የማስረጃ ሰንሰለት እናገኛለን፦ 🔹 በFutūḥ al-Ḥabaša የተረጋገጠው እውነት ። የFutūḥ al-Ḥabaša የእንግሊዝኛ ትርጉም የQawat ክፍልን አግኝቻለሁ። እዚያ Haizu, Dalu እና Daballa ሶስቱም በግልጽ ይጠቀሳሉ። የአረብኛው ዋና ጽሑፍ ስሞቹን በትክክል ለማምጣት ግን የBasset የአረብኛ እትምን ማየት ያስፈልጋል፤ ያገኘሁት የ2003 ትርጉም ራሱ የአረብኛው ጽሑፍ ስሞች በትርጉሙ ላይ እንደተጻፉ ያሳያል። በትርጉሙ የሚለው በአጭሩ፦ > “One of the patricians who became a Muslim was called Haizu; another, Dalu(Dalo)and another Daballa.” ማለትም፦ “ሙስሊም ከሆኑት መኳንንት አንዱ Haizu፣ ሌላው Dalu(Dallo)፣ ሌላውም Daballa ነበር።” እና በዚያው ክፍል የQawat ሕዝብ 100 ፈረሰኞችና 4,000 እግረኞች እንደነበሩ ይጠቀሳል። አስፈላጊው: ይህ የFutūḥ al-Ḥabaša ጽሑፍ Haizu, Dalu እና Daballa የQawat ሰዎች እና ወደ እስልምና የገቡ መኳንንት እንደነበሩ ያረጋግጣል። የBasset የአረብኛ ኦሪጅናል ጽሑፍ ላይ “Haizu–Dalu–Daballa” በአረብኛ ፊደል ትክክለኛ አጻጻፋቸውን እፈልግልሃለሁ። ዋናው የFutūḥ al-Ḥabaša የአረብኛ እትም በRené Basset የታተመው የ1897 እትም ነው፤ የ2003 የPaul Stenhouse ትርጉምም ይህን የአረብኛ ጽሑፍ እንደ መሠረት ይጠቀማል። በQawat ክፍል የተጠቀሱት ሦስቱ ስሞች በStenhouse ትርጉም፦ > Haizu — Dalu(Dallo) — Daballa እነዚህ ሦስቱ ከQawat የመጡ patricians እንደነበሩና እስልምናን እንደተቀበሉ ይገልጻል። በQawat ያሉት ሕዝቦችም 100 ፈረሰኞች እና 4,000 እግረኞች እንደነበሩ ዘገባው ይጠቅሳል። የተረጋገጠው የትርጉሙ ንባብ ግን፦ Haizu, Dalu, Daballa ነው። በFutūḥ al-Ḥabaša የQawat ክፍል የተጠቀሱት ሦስቱ ስሞች Haizu, Dalu(Dalo), Daballa ናቸው። የStenhouse ትርጉም ይህን በግልጽ ያሳያል፤ እነዚህ ሦስቱ የQawat መኳንንት ሲሆኑ እስልምናን ተቀብለው ከኢማም አህመድ ጦር ጋር ተቀላቅለዋል። የአረብኛው ኦሪጅናል ዋናው የአረብኛ Futūḥ al-Ḥabaša የ1974 የካይሮ እትም تحفة الزمان أو فتوح الحبشة በሚል ርዕስ ታትሟል። ይህ የአረብኛ ጽሑፍ እትም መኖሩን የአካዳሚክ ጥናት ያረጋግጣል። ነየBasset/1974 አረብኛ ገጽ የሚያስደስተው ማስረጃ ያለን በጣም ጠንካራ ንባብ፦ Qawat → El-Ejju → Haizu / Dalu(Dalo) / Daballa → 1531 የኢማም አህመድ ዘመቻ → Angot → የኋለኛው Yejju Hassen እነዚህን El-Ejju ከቀደምት Yejju/Oromo ታሪክ ጋር በጥንካሬ ያገናኛል። ቀጣዩ የሚጠቅመን: የ1974 تحفة الزمان أو فتوح الحبشة የአረብኛውን scan ገጽ በተለይ 254–255 ላይ የHaizu–Dalu–Daballa ትክክለኛ የአረብኛ ፊደል ማረጋገጥ ነው። በFutūḥ al-Ḥabaša የQawat ክፍል የQawat ሕዝብ መሪዎች Haizu (Hizou), Dalu (Dalou/Dalo), እና Daballa እንደነበሩ ይገልጻል። ሦስቱም እስልምናን ተቀብለው፣ ከዚያም የEl-Ejju ሕዝብ ከኢማም አህመድ ጦር ጋር ተቀላቅሎ ወደ Angot እንደተንቀሳቀሰ ዘገባው ያሳያል። በተለይ Mohammed Hassen ደግሞ Dalu እና Daballa የOromo የግል ስሞች ጋር በጣም አንድ መሆናቸውን፣ እና በQawat አካባቢ የOromo የቦታ ስሞች መኖራቸውን በመጠቀም El-Ejju የOromo ቋንቋ ተናጋሪዎች ነበሩ ይላል። Sheikh Umar Sheikh Umar በኢማም አህመድ ዘመን ከQawat የመጡ El-Ejju ጋር ወደ Angot የሄደ የሙስሊም መሪ ሊሆን እንደሚችል ግምት ያቀርባል። ግን ይህ የ Hassen ግምት ነው፤ Futūḥ al-Ḥabaša ራሱ “Sheikh Umar የEl-Ejju መሪ ነበር” ብሎ አይልም። ስለዚህ የተረጋገጠው ሰንሰለት፦ Qawat → El-Ejju → Hizou/Haizu + Dalu + Daballa → እስልምና → ወደ Angot ከዚያ El-Ejju እና የኋለኛው Yejju ግንኙነት ይመጣል። ይህ የQawat–El-Ejju–Yejju–Sheikh Umar ጉዳይ በጣም ጠቃሚ ምንጭ ነው። #Qawat #ElEjju #Yejju #Wollo #shawa #Worasheik