በኢማም አህመድ ዘመን

⚔️ ኦሮሞዎች በኢማም አህመድ ዘመን 🕌⚔️ የኤል-ኤጁ (El-Ejju) ሕዝብ እና የኢማም አህመድ ዘመቻ በሸዋ ቃዋት (Qawat) →የ ኤል-ኤጁኦሮሞ ጎሳዎች (El-Ejju) → ባህላሂ → የሕዝብ መሪዎች → ዳሎ (Daaloo) → ዳባላ (Dabballaa) → ሃይዙ (Hayzu) ተብሎ የምጠሩ የጦሩ መሪ ሁኖ ዘምቷል፣ እነዚህ የኢማም አህመድ ጦር መሪዎች ነበሩ። ★ Miky Sultan Barento ★ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ኢማም አህመድ ኢብን ኢብራሂም አል-ጋዚ የመራው የአዳል ወታደራዊ ዘመቻ በኢትዮጵያ ብዙ አካባቢዎችን አልፎ ሲሄድ፣ ከተለያዩ የአካባቢ ሕዝቦችና መሪዎች ጋር ተገናኘ። ከእነዚህ አንዱ ሸዋ ቃዋት (Qawat) የተባለው አካባቢ ሲሆን፣ በዚያ የነበረው ኤል-ኤጁ ኦሮሞ ጎሳ (El-Ejju) ተብሎ የተጠራ ሕዝብ በኢማም አህመድ ዘመቻ ውስጥ ተሳትፎ እንዳደረገ የታሪክ ምንጮች ይገልጻሉ። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 👑 ሃይዙ፣ ዳሎ እና ዳባላ በዚህ ዘገባ ውስጥ የኤል-ኤጁ/ቃዋት ሕዝብ ጋር የተያያዙ ሦስት ስሞች በተለይ ይጠቀሳሉ፦ 🔹 Haizu — ሃይዙ 🔹 Dalo — ዳሎ/ዳሉ 🔹 Daballa — ዳባላ ይህ በቃዋት የነበረው ኤል-ኤጁ ሕዝብ ከኦሮሞ ቋንቋና ታሪካዊ ማኅበረሰቦች ጋር ግንኙነት እንደነበረው ለሚያጠኑ ተመራማሪዎች ጠቃሚ ፍንጭ ነው። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ ☪️ ከኢማም አህመድ ጋር ያላቸው ግንኙነት የታሪኩ ዘገባ ኢማም አህመድ ወደ ሸዋ ቃዋት ሲደርስ ከኤል-ኤጁ ሕዝብ ጋር እንደተገናኘ ይገልጻል። ከዚያም የአካባቢው ኦሮሞ ሰዎች እስልምናን ተቀበሉ፣ እና የኤል-ኤጁ ሕዝብ ፈረሰኞችና እግረኛ ተዋጊዎችን ለኢማም አህመድ ጦር አቀረቡ። በዚህ ምክንያት ኤል-ኤጁ በኢማም አህመድ የጦር ዘመቻ ውስጥ የወታደራዊ ተሳትፎ አድርጓል። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ ⚔️ የኤል-ኤጁ ተዋጊዎች የኤል-ኤጁ ተዋጊዎች ከሙስሊሙ ጦር ጋር ወደ አምሐራ (ክርስትያኑ) ተንቀሳቅሰው፣ በኋላም ከአንጎት (Angot) አካባቢ ጋር ይኖሩ እንደነበሩ ተያይዘው ይጠቀሳሉ። 🗺️ ኤል-ኤጁ → አንጎት ይህ ቅደም ተከተል በታሪካዊ ጥናቱ ውስጥ ትልቅ ጠቀሜታ አለው። ቃዋት (Qawat) ⬇️ ኤል-ኤጁ (El-Ejju) ⬇️ ሃይዙ – ዳሎ – ዳባላ ⬇️ እስልምናን መቀበል ⬇️ የኢማም አህመድ ጦርን መቀላቀል ⬇️ አንጎት (Angot) ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ ነገር ግን የግለሰቦቹ ስሞች፣ የቦታ ስሞች፣ የኤል-ኤጁ ታሪክ እና የኋለኛው የኦሮሞ ታሪክ ጥናቶች በአንድ ላይ ሲመረመሩ፣ ኤል-ኤጁ ከኦሮሞ ተናጋሪ ሕዝቦች ጋር የነበረው ግንኙነት ለታሪክ ጥናት ጠንካራ ማስረጃ ሁኗል። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ ⚔️ ኦሮሞዎች በኢማም አህመድ ዘመን ይህ ታሪክ ሌላም አስፈላጊ ነጥብ ያሳያል። በ16ኛው ክፍለ ዘመን የአካባቢ ሕዝቦች የፖለቲካና የወታደራዊ አቋም በአንድ መልኩ ብቻ አልነበረም። አንዳንድ ቡድኖች ከኢማም አህመድ ጎን ተሰልፈዋል፤ ሌሎች ደግሞ ከክርስቲያኑ መንግሥት ጎን ቆመዋል። ስለዚህ ታሪኩን በዘመናዊ የዘር ፖለቲካ መነጽር ብቻ ሳይሆን፣ የዚያን ዘመን ፖለቲካ፣ ሃይማኖት፣ ግዛት እና ወታደራዊ ጥቅም በማጣመር መመርመር ያስፈልጋል። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 📚 ዋና የምርምር ምንጮች • Futūḥ al-Ḥabasha — የኢማም አህመድ ዘመቻ ዋና የዘመኑ ምንጭ • Mohammed Hassen — The Oromo and the Christian Kingdom of Ethiopia, 1300–1700 • የኤል-ኤጁ፣ ቃዋት እና አንጎት ታሪካዊ ጂኦግራፊ ጥናቶች ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🗺️ የታሪካዊ ትስስሩ ማጠቃለያ ቃዋት → ኤል-ኤጁ → ሃይዙ/ዳሎ/ዳባላ → ኢስላም → የኢማም አህመድ ጦር → ወደ ክርስትያኑ (አምሐራ) → አንጎት ይህ የ16ኛው ክፍለ ዘመን የኤል-ኤጁ ታሪክ ከኢማም አህመድ ዘመቻ ጋር የሚያገናኝ አስፈላጊ ታሪካዊ ትስስር ነው። ★ Miky Sultan Barento ★ https://mikysultan.blogspot.com https://t.me/Oromo_geography #imamahmedgragn #ethiopian history #followers #fyb

ከ14ኛው ክፍለ ዘመን በፊት የኦሮሞ ታሪክ

ከ14ኛው ክፍለ ዘመን በፊት የኦሮሞ ታሪክ በሸዋና በኢትዮጵያ 🌳📜 ★ Miky Sultan Barento ★ “የኦሮሞ ታሪክ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ብቻ ይጀምራል” የሚለው አባባል በቀደምት ምንጮች ሲመረመር በቀላሉ የሚቆም አይደለም። ከ16ኛው በፊትም ከኦሮሞ/Galla ቡድኖች ጋር የሚያያዙ ታሪካዊ ምስክሮች አሉ። ① 14ኛው ክፍለ ዘመን — “ሀገረ ጋላ” 📜 ከቀደምት እና ከጠንካራ ምንጮች አንዱ የንጉሥ ዐምደ ጽዮን (1314–1344) ዜና መዋዕል ነው። በዚህ ምንጭ “Hagara Galla” — ሀገረ ጋላ የሚል አጠራር ይገኛል። ቃሉ በቀጥታ “የጋላ አገር/ምድር” የሚል ትርጉም ይሰጣል። ይህ ቢያንስ በ14ኛው ክፍለ ዘመን Galla የሚለው ስም በኢትዮጵያዊ ታሪካዊ ምንጭ መመዝገቡን ያሳያል። 👉 ስለዚህ “Galla” የሚለው ስም በ1593 በአባ ባሕርይ ብቻ የተፈጠረ አይደለም። ② 13ኛው ክፍለ ዘመን — ከዐምደ ጽዮን በፊት በ13ኛው ክፍለ ዘመን ከክርስቲያናዊ የቅዱሳን ሕይወት ታሪኮች ጋር የተያያዙ ምንጮች ውስጥ Galla ወይም ከኋላ ከኦሮሞ ቡድኖች ጋር የሚያያዙ ስሞች እንደ Galan, Liban, Yaya እና Lalo ይጠቀሳሉ። ተመራማሪዎች እነዚህን ከኦሮሞ የዘር/ቡድን ስሞች እንደሆኑ ይናገራሉ። ③ ከ1500 በፊት — የሸዋ አካባቢ ቀደምት የቅዱሳን ሕይወትና የታሪክ ምንጮች ሲመረመሩ Galan, Liban, Yaya, Lalo የሚሉ ስሞች ይታያሉ። እነዚህ ምስክሮች በተለይ ሸዋና በዙሪያው አካባቢ ከነበሩ ቡድኖች ጋር የሚያያዙ ሊሆኑ እንደሚችሉ በዘመናዊ ጥናቶች ይታያል። ④ 1460 — Fra Mauro እና “Galla River” 🗺️ በ15ኛው ክፍለ ዘመን የቬኒስ ካርቶግራፈር Fra Mauro በ1460 አካባቢ ባዘጋጀው የዓለም ካርታ ላይ “Galla River” የሚል ስያሜ ይታያል። ይህ ከአባ ባሕርይ 1593 ምንጭ በላይ ከ130 ዓመታት በፊት ነው። “Galla River” ማለት የኦሮሞ ወንዝ ማለት ነው። ⑤ 1593 — አባ ባሕርይ አባ ባሕርይ የጻፈው “ዜናሁ ለጋላ / Zenahu le Galla” በኦሮሞ ታሪክ ውስጥ በጣም ታዋቂ ቀዳሚ ምንጭ ነው። ነገር ግን ይህ የ“Galla/Oromo” ስም የመጀመሪያው ምስክር አይደለም። ከ1593 በፊት የሚጠቀሱት፦ 📜 14ኛ ክፍለ ዘመን — “Hagara Galla” 📜 13ኛ–14ኛ — Galan, Liban, Yaya, Lalo የሚሉ ስሞች 🗺️ 1460 — “Galla River” በFra Mauro ካርታ 📜 1593 — “Zenahu le Galla” በአባ ባሕርይ 🔎 ዋናው የታሪክ ጉዳይ ስለዚህ፦ «“ኦሮሞ ከ16ኛው ክፍለ ዘመን በፊት በኢትዮጵያ አልነበረም” የሚለው አጠቃላይ አባባል ከቀደምት ምንጮች ጋር ሲነፃፀር ኦሮሞ ቀደምት ህዝብ መሆኑን ያሳያል።» በተለይ “Hagara Galla” የሚለው የ14ኛው ክፍለ ዘመን ምስክር እጅግ ጠቃሚ ነው። ይሁን እንጂ “የኦሮሞ ሀገር” የሚለውን ዘመናዊ የፖለቲካ ጽንሰ-ሐሳብ በቀጥታ ወደ 13ኛ ወይም 14ኛ ክፍለ ዘመን መመለስ አይገባም። የቀደምት ምንጮቹ የሚያሳዩት በዋናነት የኦሮሞ ቡድኖች፣ ስሞች፣ አካባቢዎችና ግንኙነቶች ነው። 📚 ዋና የጥናት ምንጭ: Mohammed Hassen, The Oromo and the Christian Kingdom of Ethiopia, 1300–1700 — በተለይ ምዕራፍ 2፣ “Oromo Peoples in the Medieval Christian Kingdom of Ethiopia before 1500” (ገጽ 62–104)። ታሪክን በምንጭ እንመርምር፤ አፈ ታሪክን ከተመዘገበ ታሪክ እንለይ። 🌳📜 #OromoHistory #Wollo #Shewa #Galla #EthiopianHistory #MikySultanBarento

የወሎ ማመዶች ገዥ ቤት 👑🌳

🌳👑 የወሎ ማመዶች ገዥ ቤት 👑🌳 Mammädočč / Mammedoch Wärrä Himäno ★ Miky Sultan Barento ★ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🕌 የወሎ ኦሮሞ ሙስሊም የገዥ ቤት ታሪክ በወሎ ታሪክ ውስጥ Mammedoch (ማመዶች) ከታወቁት እና ለረጅም ጊዜ ተፅዕኖ ካሳደሩት የሙስሊም የገዥ ቤቶች አንዱ ነው። ይህ ቤተ-ገዥ በተለይ ወረ ባቦ (Wara Babo)፣ ተሁላደሬ (Təhuladere) እና ወረ ሂማኖ (Wara Himano) አካባቢዎች ጋር ተያይዞ በወሎ የፖለቲካና የእስልምና ታሪክ ውስጥ ትልቅ ሚና ነበረው። የታሪክ ጥናቶች Mammedoch የሚለው ስም ከመሐመድ ዓሊ — አባ ጂቦ የፈረስ ስም ጋር እንደተያያዘ ይገልጻሉ። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 👑 የማመዶች ገዥ ቤት መሠረተ-ሥልጣን መሐመድ ዓሊ — አባ ጂቦ( አባ ጀቦ) Muhammad Ali / Abba Jibo( Aba hebo) Mohammed ⬇️ የታሪክ ጥናት አባ ጂቦ መሐመድን “the real founder of the Mammedoch dynasty” በማለት ይጠቅሳል። አባ ጂቦ መጀመሪያ ተሁላደሬንና ወረ ባቦን በቁጥጥሩ ስር ካደረገ በኋላ፣ ወደ ወራ ሂማኖ የተለያዩ ነፃ አለቆችን ወደ ሥልጣኑ አዋሃደ። በዚህም ወራ ሂማኖ የማመዶች ገዥዎች ዋና የሥልጣን መሠረት ሆነ። ስለዚህ ምንጮች Mammedoch dynasty እና Wara-Himano ruling family የሚሉትን ስያሜዎች ተለዋዋጭ ይጠቀማሉ። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 የማመዶች የገዥ ቤት ተከታታይ አባ ጂቦ መሐመድ( Aba jebo) ⬇️ ኢማም አመዴ ኮላሴ ⬇️ ኢማም ሊባን አመዴ ⬇️ 🔸 አባ ቡላ ዓሊ 🔸 አባ ሙጃ አመዴ 🔸 አመዴ በሺር ከዚህ ቤተሰብ የተነሱ መሪዎች በ19ኛው ክፍለ-ዘመን የወሎን ፖለቲካ በጥልቅ ተፅዕኖ አድርገዋል። በተለይ አመዴ በሺር የወሎ ኃይለኛ መሪ ሆኖ በመታወቁ እስከ 1859 ድረስ ከቴዎድሮስ ዳግማዊ ጋር የተያያዘ የፖለቲካ ተቃውሞ አሳይቷል። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 👑 አባ ቡላ ዓሊ → ራስ ሚካኤል ኢማም አባ ቡላ ዓሊ ⬇️ መሐመድ ዓሊ Mohammed Ali ⬇️ ⭐ ራስ ሚካኤል ዓሊ ራስ ሚካኤል በሙስሊም ስሙ መሐመድ ዓሊ ይታወቅ ነበር። የአባቱ ስም ኢማም ዓሊ አባ ቡላ መሆኑ የታሪክ ምንጮች ያስቀምጣሉ። በቦሩ ሜዳ ከተፈጸመው የሃይማኖት ፖሊሲ በኋላ መሐመድ ዓሊ ተጠምቆ ሚካኤል ተባለ፤ ከዚያም ራስ ሚካኤል በመባል በወሎ ታሪክ ውስጥ ታላቅ ሥልጣን ያዘ። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 👑 ራስ ሚካኤል → ልጅ ኢያሱ ራስ ሚካኤል ዓሊ ⬇️ ⭐ ልጅ ኢያሱ (Lij Iyasu) ልጅ ኢያሱ የራስ ሚካኤል ልጅ ሲሆን በ1913 የኢትዮጵያ ዙፋን ወራሽ ሆነ። በዚህ መንገድ የወሎ Mammedoch ቤተ-ገዥ ታሪክ ከኢትዮጵያ ንጉሣዊ ፖለቲካ ጋር በቀጥታ ተገናኘ። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 📜 🌳 የማመዶች ታሪካዊ ሰንሰለት ባቦ ⬇️ ጎዳና ⬇️ ዓሊ ጎዳና ⬇️ ⭐ መሐመድ ዓሊ — አባ ጂቦ ⬇️ ኢማም አመዴ ኮላሴ ⬇️ ኢማም ሊባን አመዴ ⬇️ 🔸 አባ ቡላ ዓሊ 🔸 አባ ሚጃ አመዴ 🔸 አመዴ በሺር ⬇️ 🏛️ የማመዶች / ዋራ ሂማኖ ገዥ ቤት ⬇️ 👑 ራስ ሚካኤል ዓሊ ⬇️ 👑 ልጅ ኢያሱ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🕌 የማመዶች ታላቅ ታሪካዊ ቅርስ የማመዶች ሥልጣን በወሎ ብቻ የተገደበ አልነበረም። በኃይላቸው ከፍተኛ ዘመን ተፅዕኖአቸው አምባሰል፣ ቃሉ፣ ቦረና፣ ወረ ኢሉ እና አማራ ሳይንት ድረስ እንደደረሰ ምንጮች ይጠቅሳሉ። ከእነሱ የተነሱ ራስ ሚካኤል እና ልጅ ኢያሱ ደግሞ የወሎን ታሪክ ከኢትዮጵያ ሰፊ የመንግሥት ታሪክ ጋር ያገናኛሉ። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 📌 የምንጭ ማስታወሻ የMammedoch ገዥ ቤት ታሪክ ከተጻፉ የወሎ ታሪክ ጥናቶች፣ ከ19ኛው ክፍለ-ዘመን ምንጮች እና ከአካባቢ የቃል ትውፊቶች ተጠቃልሎ የሚቀርብ ነው። ስለዚህ በአንዳንድ ስሞች፣ ቀናት እና የዘር ግንኙነቶች ላይ ምንጮች ሊለያዩ ይችላሉ። በተለይ፣ “ባቦ → ጎዳና → ዓሊ ጎዳና → አባ ጂቦ” የሚለውን መስመር ከ“አባ ጂቦ የMammedoch ቤት መስራች ነው” ከሚለው ጠንካራ ማስረጃ ለይቶ መያዝ ይገባል። የመጀመሪያው የትውልድ ሐረግ ከቃል ትውፊት/የተለያዩ ጥናቶች ሲመጣ፣ የአባ ጂቦ የMammedoch መስራችነት ግን በታሪካዊ ጥናት በግልጽ ተጠቅሷል። ማመዶች በጎዳና በባቦ በባቲ ወረዳ ገርፋ "ማመድ " ላይበተጀመረ። https://mikysultan.blogspot.com https://t.me/Oromo_geography ★ Miky Sultan Barento ★ የወሎ ታሪክን በምንጭ እንመርምር፤ ትውልድን በታሪክ እንዘክር! 🕌🌳👑

የአምባሰል ጃንጥራር ቤተሰብ

🏰🌿 የአምባሰል ጃንጥራር ቤተሰብ ከጃንጥራር ላንቴቢዬ እስከ እቴጌ መነን አስፋው የወሎ ኦሮሞ ታሪካዊ የቤተሰብ ሐረግ ★ Miky Sultan Barento ★ በወሎ ታሪክ ውስጥ አምባሰል (Ambassel) ከታወቁት የፖለቲካ ማዕከላት አንዱ ሲሆን፣ “ጃንጥራር (Jantirar)” የሚለው ማዕረግ ከአምባሰል ገዥ ቤተሰብ ጋር የተያያዘ ነበር። የዚህ ቤተሰብ ታሪክ በ18ኛው ክፍለ ዘመን ከሚታወቀው ጃንጥራር ላንቴቢዬ ጀምሮ በተለያዩ ትውልዶች ይቀጥላል። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌳 1. ጃንጥራር ላንቴቢዬ Jantirar Lant-biye / Abba Biya ጃንጥራር ላንቴቢዬ በአምባሰል ጃንጥራር ቤተሰብ ታሪክ ውስጥ ቀደምት የሚጠቀሱ ሰው ናቸው። በተለይ የየጁ መሪ አባ ሴሩ ጉንጉል ሁለተኛ ሚስት የላንቴቢዬ ልጅ እንደነበረች የቤተሰብ መዝገቦች ያሳያሉ። ይህም የአምባሰል ጃንጥራር ቤተሰብና የየጁ ኦሮሞ የጉንጉል–አባ ሴሩ ቤተሰብ በጋብቻ የተገናኙ መሆናቸውን ያሳያል። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ ⚔️ 2. ደጃዝማች ቢራሌ Dejazmatch Birale 🏰 1788–1790 — ጃንጥራር አምባሰል ቢራሌ የጉንጉል መሪድ / አባ ሴሩ ጉንጉል ልጅ ነበሩ። እናታቸው ደግሞ የጃንጥራር ላንቴቢዬ ልጅ ነበረች። ስለዚህ ቢራሌ በአባታቸው በኩል ከየጁ ኦሮሞ የጉንጉል–አባ ሴሩ ቤተሰብ፣ በእናታቸው በኩል ደግሞ ከአምባሰል ጃንጥራር ቤተሰብ ጋር ይገናኛሉ። 🌳 የቢራሌ የአባት መስመር ሼኽ ዑመር ⬇️ ወሌ ⬇️ አብዩ ⬇️ ወሌ ⬇️ አባ ጌትዬ ⬇️ ጉንጉል መሪድ / አባ ሴሩ ⬇️ 👑 ደጃዝማች ቢራሌ 🤝 የአምባሰል የእናት መስመር ጃንጥራር ላንቴቢዬ ⬇️ ሴት ልጃቸው ⬇️ 💍 ከአባ ሴሩ ጉንጉል ጋር ጋብቻ ⬇️ 👑 ደጃዝማች ቢራሌ ⚠️ ማስታወሻ፦ ላንቴቢዬ በቀጥታ የቢራሌ አባት አይደሉም። ግን የቢራሌ እናት የላንቴቢዬ ልጅ ነበረች። ስለዚህ የላንቴቢዬ እና የቢራሌ ግንኙነት በእናት መስመር ነው። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ ⚔️ 3. የቢራሌ መጨረሻ ደጃዝማች ቢራሌ 1788–1790 የአምባሰል ጃንጥራር ከነበሩ በኋላ፣ በጋራጋራ (Garagara) በራስ አሊጋዝ ትእዛዝ ተገድለዋል። የሞታቸው ጊዜ 10 ኦክቶበር 1791 ከመሆኑ በፊት እንደነበር የታሪክ መዝገቡ ያመለክታል። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 👑 4. ጃንጥራር አስፋው ዓሊ Jantirar Asfaw Ali የአምባሰል ጃንጥራር ቤተሰብ ታሪክ ከቢራሌ ዘመን በኋላም ቀጥሏል። በኋላ የሚጠቀሰው የዘር መስመር፦ ጃንጥራር ላንቴቢዬ ⬇️ ሎሜ ⬇️ አሊታሽ ⬇️ ጃንጥራር ዓሊ ቦሩ ⬇️ ጃንጥራር አስፋው ዓሊ ይህ የአምባሰል ጃንጥራር ቤተሰብ በትውልድ መቀጠሉን የሚያሳይ የቤተሰብ መስመር ነው። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 👑 5. እቴጌ መነን አስፋው Empress Menen Asfaw የአምባሰል ጃንጥራር ቤተሰብ ታሪክ በ20ኛው ክፍለ ዘመን ከኢትዮጵያ ንጉሳዊ ቤተሰብ ጋር ይገናኛል። የተጠቀሰው የአባቷ የዘር ሐረግ፦ ጃንጥራር ላንቴቢዬ ⬇️ ሎሜ ⬇️ አሊታሽ ⬇️ ጃንጥራር ዓሊ ቦሩ ⬇️ ጃንጥራር አስፋው ዓሊ ⬇️ 👑 እቴጌ መነን አስፋው ይህ የዘር ሐረግ በመነን አስፋው ሕይወት ታሪክ ውስጥ በ“Genealogy of Her Father, Jantirar Asfaw” በሚል ክፍል የተመዘገበ ነው። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🌿 6. የአምባሰል ጃንጥራር የቤተሰብ ሐረግ — በአጭሩ 🏰 የቀድሞው መስመር ጃንጥራር ላንቴቢዬ አባብያ ⬇️ ሴት ልጃቸው ⬇️ 💍 አባ ሴሩ ጉንጉል ⬇️ 👑 ደጃዝማች ቢራሌ ⬇️ 🏰 ጃንጥራር አምባሰል — 1788–1790 👑 የኋለኛው መስመር ጃንጥራር ላንቴቢዬ ⬇️ ሎሜ ⬇️ አሊታሽ ⬇️ ጃንጥራር ዓሊ ቦሩ ⬇️ ጃንጥራር አስፋው ዓሊ ⬇️ 👑 እቴጌ መነን አስፋው ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 📜 ዋና የታሪክ ምንጮች 🔹 RoyalArk – Ethiopian Royal Genealogies የአባ ሴሩ ጉንጉል፣ የቢራሌ እና የአምባሰል ጃንጥራር ቤተሰብ ዝምድናን ለመከታተል የሚጠቅም ምንጭ። 🔹 The Biography of Empress Menen Asfaw የጃንጥራር አስፋው ዓሊ የቤተሰብ ሐረግን እና ከእቴጌ መነን ጋር ያለውን የዘር ግንኙነት ለመከታተል የሚጠቅም ምንጭ። ━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🏇 የመጨረሻ ቃል አምባሰል ታሪክ የአንድ ተራ ምሽግ ታሪክ ብቻ አይደለም። የጃንጥራር ላንቴቢዬ ስም፣ የደጃዝማች ቢራሌ የአምባሰል ገዥነት፣ የጃንጥራር አስፋው ዓሊ የቤተሰብ መስመር፣ እና የእቴጌ መነን አስፋው ታሪክ፣ የአምባሰል ጃንጥራር ቤተሰብ ታሪክ ከወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ ታሪክ ጋር ለረጅም ጊዜ የተያያዘ መሆኑን ያሳያል። 🏰 ላንቴቢዬ → ቢራሌ → አስፋው ዓሊ → መነን https://mikysultan.blogspot.com https://t.me/Oromo_geography የወሎ ኦሮሞ ታሪክ በምንጭ፣ በዘር ሐረግና በትውልድ ይቀጥላል። 🌿🏇 #ወሎ #ወሎኦሮሞ #አምባሰል #ጃንጥራር #Jantirar #Ambassel #WolloHistory #OromoHistory #DejazmatchBirale #AbbaSeru #LantBiye #MenenAsfaw

የራያ ኦሮሞ ታዋቂ ባህላዊ መሪዎች

🟢 የራያ ኦሮሞ ታዋቂ ባህላዊ መሪዎች የራያ ኦሮሞ ባህላዊ አለቆችና የሽማግሌዎች ሥርዓት ★ Miky Sultan Barento ★ 📜 ከ16ኛው–19ኛው ክፍለ ዘመን የራያ ኦሮሞ ታሪክ የአንድ ንጉሥ ወይም የአንድ የመንግሥት ገዥ ታሪክ ብቻ አይደለም። ራያ ኦሮሞዎች የራሳቸውን ጉዳይ በሽማግሌዎች፣ Gada ሥርዓት እና ባህላዊ ፍርድ ተቋማት ይመሩ እንደነበር የታሪክ ጥናቶች ያሳያሉ። 👑 የራያ ኦሮሞ ታዋቂ የአካባቢ መሪዎች በC. Conti Rossini የተሰበሰበ ትውፊት መሠረት፣ ከ“native Oromo” መሪዎች መካከል፦ 🔹 Kube Abba Bona (ኩቤ አባ ቦና) — ቆቦ (Qobo) 🔹 Abba Seru (አባ ሴሩ) — አላማጣ (Alamata) 🔹 Wodajo Mengesha (ወዳጆ መንገሻ) — ዳዩ (Dayu) 🔹 Bori Yaya (ቦሪ ያያ) — ወራባዬ (Worabaye) 🔹 Wodi Dime (ወዲ ዲሜ) — ቱሉስ (Tulus) 🔹 Waya Galmecha (ዋያ ጋልሜቻ) — ሞሆኒ (Mohoni) 🔹 Hambul Galla (ሃምቡል ገላ) — ዞቡል (Zobul) 🔹 የLiben Ali ዘሮች — በወርቄ (Worqe) አካባቢ። ጥናቱ እነዚህ ስሞች ከተያያዙባቸው አካባቢዎች ጋር በትውፊት እንደቀጠሉ ይገልጻል። 📌 በተለይ፦ “Hambul Galla at Zobul … and descendants of Liben Ali around Worqe” የሚለው ትውፊት ሃምቡል ገላን ከዞቡል፣ የLiben Ali ዘሮችን ደግሞ ከወርቄ አካባቢ ጋር ያያይዛል። --- 🟤 የራያ ኦሮሞ የሽማግሌዎች ሥርዓት እዚህ ላይ አንድ ጠቃሚ ልዩነት አለ። “የራያ ኦሮሞ አለቃ” ማለት ሁልጊዜ ንጉሥ ወይም የንጉሥ የተሾመ ገዥ ማለት አይደለም። ራያ ኦሮሞዎች የውስጥ ጉዳያቸውን በሽማግሌዎች ይመሩ ነበር። የሽማግሌው መሪነት በእድሜ ብቻ ሳይሆን፣ • ጥበብና ትክክለኛ ፍርድ • ብልህነት • መልካም ስም • ኃላፊነት • የማህበረሰብ ተፅዕኖ • የቤተሰብ/ዘመድ ግንኙነት • በግጭትና በወረራ ጊዜ የታየ ብቃት በመሳሰሉ መስፈርቶች የሚመረጥ ነበር። --- ⚖️ Gada Merewa — የራያ ኦሮሞ ልዩ የአመራር ሥርዓት በራያ ኦሮሞ የGada ሥርዓት Gada Merewa ተብሎ ይጠራ እንደነበር ጥናቱ ይገልጻል። Merewa ከBarayntuma የሚመጣ የራያ ኦሮሞ ትውፊታዊ የመነሻ ስም ሲሆን፣ በራያ የባህላዊ የግጭት መፍቻ ሥርዓት ቀደምት አባት እንደሆነ ትውፊት ይገልጻል። Gada Merewa = በህዝቡ የሚመረጡ ሽማግሌዎች ኮሚቴ ስለዚህ የራያ ኦሮሞ ራስ-አስተዳደር በአጭሩ፦ ሽማግሌዎች → ምክር → ውሳኔ → ፍትሕ → ሰላም የሚል የማህበረሰብ መዋቅር ነበረው። --- ⚖️ Raya-Rayuma — የባህላዊ ፍርድ ሥርዓት Raya-Rayuma ውስጥ የባህላዊ ፍርድና የግጭት መፍቻ ተቋማት በጣም ጠንካራ ነበሩ። በጥናቱ የተጠቀሱት ታዋቂ የባህላዊ ፍርድ ተቋማት፦ 🔸 Zewold 🔸 Keflo 🔸 Senyesegad / Senyesgad 🔸 Mezard 🔸 Tedla 🔸 Gebre Medhin ናቸው። እነዚህ በተለያዩ የRaya-Rayuma ማህበረሰቦች የአካባቢና የፍርድ ሥልጣን እንደነበራቸው ጥናቱ ይገልጻል። --- 🟠 ራያ ዓዘቦ — Raya Azebo የRaya Azebo መነሻ በታሪክ ጥናቶች የሚከራከር ጉዳይ ነው። አንድ ትውፊት Humbana የRayana Azebo አባት እንደነበር እና Rayana Azebo የዚያ ቡድን ቀደምት አለቃ እንደነበር ይገልጻል። ሌላ ትርጓሜ ግን “Azebo” ከአንድ ነባር የክርስቲያን አለቃ ስም የመጣ ሊሆን እንደሚችል ይጠቅሳል። ስለዚህ የRaya Azebo መነሻ እስካሁን አንድ ወጥ ትርጓሜ የለውም። --- 🔴 19ኛው ክፍለ ዘመን — የማዕከላዊ መንግሥት ግፊት 19ኛው ክፍለ ዘመን ሲመጣ የራያ ኦሮሞ ባህላዊ ራስ-አስተዳደር በማዕከላዊ የፖለቲካና ወታደራዊ ሥልጣን ግፊት መለወጥ ጀመረ። ⚔️ ደጃዝማች ተድላ ወህድ Tedla Wahd ከKube Abba Bona፣ Abba Seru ወዘተ ጋር በአንድ የባህላዊ አመራር ምድብ መቀመጥ የለበትም። እሱ የኋለኛው የመንግሥት የፖለቲካ/ወታደራዊ አመራር አካል ነው። --- 📅 የጊዜ ሰሌዳ 16ኛ ክፍለ ዘመን ➡️ የAwash Oromo ራያ ውስጥ መስፋፋትና Gada ሥርዓት መዳበር። 17ኛ–18ኛ ክፍለ ዘመን ➡️ የአካባቢ ሽማግሌዎችና የGada Merewa ሥርዓት መቀጠል። 18ኛ–19ኛ ክፍለ ዘመን ➡️ Kube Abba Bona፣ Abba Seru፣ Wodajo Mengesha፣ Bori Yaya፣ Wodi Dime፣ Waya Galmecha፣ Hambul Galla እና የLiben Ali ዘሮች ከተለያዩ የራያ አካባቢዎች ጋር በትውፊት ተያይዘው ተመዝግበዋል። 19ኛ ክፍለ ዘመን ➡️ የባህላዊ ተቋማት ከማዕከላዊ መንግሥታዊ ሥልጣን ጋር መጋጨትና መለወጥ። እስከ 20ኛው ክፍለ ዘመን ➡️ የRaya-Rayuma ባህላዊ ፍርድ ተቋማት በማህበረሰቡ ውስጥ መቀጠል። --- 📌 መደምደሚያ የራያ ኦሮሞ ታሪክ በተለያዩ የአካባቢ መሪዎች፣ በሽማግሌዎች፣ በGada Merewa እና በRaya-Rayuma የባህላዊ ፍርድ ሥርዓት የተገነባ የራስ-አስተዳደር ታሪክ ነው። “የራያ ኦሮሞ ባህላዊ መሪዎችን መመዝገብ፣ የራያን የራስ-አስተዳደር ታሪክ መመዝገብ ነው።” በተለይ ጥናቱ ራያ ኦሮሞዎች ከ16ኛው ክፍለ-ዘመን ጀምሮ በሽማግሌዎች መሪነት ራሳቸውን ሲያስተዳድሩ እና የGada ሥርዓታቸው Gada Merewa ተብሎ እንደተጠራ ይገልጻል። ★ Miky Sultan Barento ★ https://mikysultan.blogspot.com https://t.me/Oromo_geography 📚 ዋና ምንጭ Sisay Mengistie Addisu, “The Indigenous Knowledge of Conflict Resolution Mechanisms in Federal Ethiopia: Case Study of Rayan Oromos,” 2017. ጥናቱ በተለይ የRaya Oromo የባህላዊ ፍርድ፣ Gada Merewa እና የC. Conti Rossini የትውፊት መረጃን ያቀርባል።

የወሎ ኦሮሞ ገዥ ቤቶች (Chiefdoms)

የወሎ ኦሮሞ ገዥ ቤቶች (Chiefdoms) ★ Miky Sultan Barento ★ ከወሎ ኦሮሞ ታሪክ ምንጮች መሠረት፣ ወራ ሂማኖ (Warra Himano) ብቻ ሳይሆን በወሎ ውስጥ በተለያዩ ዘመናት በአካባቢያዊ ደረጃ የሚመሩ በርካታ የኦሮሞ ገዥ ቤቶች/Chiefdoms ነበሩ። ⚠️ “ሰባቱ ቤቶች” የሚለው ዝርዝር በሁሉም ምንጮች አንድ ዓይነት አይደለም። በታሪክ ጥናቶች፣ በቃል-ታሪክ እና በአካባቢያዊ ትውፊቶች መካከል ልዩነት ይታያል። ዋና ዋና የወሎ ኦሮሞ ገዥ ክልሎች/ቤቶች 1️⃣ ወራ ሂማኖ (Warra Himano) በደቡብ ወሎ ከነበሩት ኃያላን የኦሮሞ የፖለቲካ ክልሎች አንዱ ነበር። የማማዶች (Mammadoch) ሥርወ-መንግሥት በዚህ አካባቢ ትልቅ ሚና ነበረው። 2️⃣ ቃሉ (Qallu/Kāllu) በቦርካና ወንዝ የላይኛው ተፋሰስ አካባቢ ትልቅ የፖለቲካ ተፅዕኖ የነበረው ክልል። ከአልቡኮ (Albuko) እና አርቱማ (Artumma) ጋርም የተያያዘ ነበር። 3️⃣ አልቡኮ (Albuko) በወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ ክፍፍል ውስጥ የሚጠቀስ አካባቢ፣ የራሱ የአካባቢ አለቆች የነበሩት። 4️⃣ ቦረና (Borana) በ19ኛው ክፍለ-ዘመን የወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ ክልል እንደነበረ በተለያዩ ምንጮች ይጠቀሳል። 5️⃣ ወራ ባቦ (Warra Babbo) ከቃሉ እና ከታሁላደሬ ጋር የተያያዘ የአካባቢ የፖለቲካ ኃይል። 6️⃣ ታሁላደሬ (Tāhuladere/Tehooladere) በወሎ የኦሮሞ የፖለቲካ ክፍፍሎች መካከል የሚጠቀስ አካባቢ። 7️⃣ ላጋ ጎራ (Laga Gora) 8️⃣ ላጋ ሂዳ (Laga Hida) 9️⃣ ላጋ አምቦ (Laga Ambo) እሺ። የጁ (Yajju) ቤተሰብን ከዝርዝሩ ላይ ጨምረን እንዲህ ይሆናል፦ 5️⃣ የጁ (Yajju) ቤተሰብ — በወሎ ኦሮሞ ታሪክ ውስጥ በተለይ በ18ኛውና 19ኛው ክፍለ-ዘመን ትልቅ የፖለቲካ ኃይል የነበረው የኦሮሞ ገዥ ቤት። የየጁ መሪዎች በጎንደር የኢትዮጵያ ንጉሣዊ ፖለቲካ ላይም ከፍተኛ ተፅዕኖ አሳድረዋል። በወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ ታሪክ ውስጥም ከዋና ዋና የኦሮሞ ሥርወ-መንግሥታዊ ኃይሎች አንዱ ነው። በአንዳንድ የወሎ ትውፊታዊ የጎሳ/ክላን ዝርዝሮች ደግሞ፦ ➡️ Warra Himano ➡️ Warra Qallu ➡️ Laga Gora ➡️ Tahuledere ➡️ Borana ➡️ Laga Ambo ➡️ Laga Hida ➡️ Warra Illu ተብለው ይጠቀሳሉ። 🔎 በተለይ የ“ሰባቱ ቤቶች” ጉዳይ ሌላ የወሎ ታሪክ ጥናት ደግሞ “Seven Houses / ሰባቱ ቤቶች” ሲያቀርብ፦ 1. Ali Bēt 2. Abbay Bēt 3. Chirecha 4. Lege Hida 5. Lege Gora 6. Lega Ambo 7. Warra Himano በማለት ይዘረዝራል። ⭐ Ali Bēt እና Abbay Bēt በተለይ ከChufā/Ciffa (ጩፋ) ቤተሰብ ጋር በቀጥታ የሚገናኙ ናቸው። በEncyclopaedia Aethiopica የተጠቀሰው መረጃ የAli Bēt፣ Abbay Bēt እና Gimbā የቀድሞ አለቆች የChufā ቤተሰብ ዘሮች እንደነበሩ ያመለክታል። 📌 ዋናው መደምደሚያ የወሎ ኦሮሞ ፖለቲካ ታሪክ በወራ ሂማኖ ብቻ አይገደብም። በተለያዩ ዘመናት እና ምንጮች Warra Himano፣ Qallu፣ Albuko፣ Borana፣ Warra Babbo፣ Tahuledere፣ Laga Gora፣ Laga Hida፣ Laga Ambo፣ Ali Bēt፣ Abbay Bēt፣ Chirecha እና ሌሎችም የአካባቢ የፖለቲካ ኃይሎች/ገዥ ቤቶች እንደነበሩ ይጠቀሳሉ። 👉 ስለዚህ “የወሎ ኦሮሞ ገዥ ቤቶች” በሚል ርዕስ ሲጠና፣ እያንዳንዱን ቤት ከመሪዎቹ፣ ዘመናቸው፣ የግዛት አካባቢያቸው እና የዘር ሐረጋቸው ጋር በተናጠል መመርመር ያስፈልጋል። ★ Miky Sultan Barento ★ #yejjudaynasty #worahimano #wollo https://mikysultan.blogspot.com https://t.me/Oromo_geography

የአባይ ቤት፣ ዓሊ ቤት እና የጩፋ (Chufā) ቤተሰቦች።

የአባይ ቤት፣ ዓሊ ቤት እና የጩፋ (Chufā) ቤተሰቦች። ★ Miky Sultan Barento ★ በታሪካዊ ምንጮች የወሎ ኦሮሞ የፖለቲካ አወቃቀርን ስንመለከት፣ የጩፋ (Chufā/Cufaa) ቤተሰብ ከአባይ ቤት (Abbay Bēt)፣ ዓሊ ቤት (ʿAlī Bēt) እና ጊምባ (Gimbā) ከተባሉ የአካባቢ የባላባት ግዛቶች ጋር የተያያዘ መሆኑን የሚያሳዩ ማስረጃዎች አሉ። 1️⃣ የChufā ቤተሰብ ቀደምት ሰዎች በተጠቀሰው የታሪክ ጥናት ላይ፦ «“...independent chiefdoms of ʿAlī Bēt, Abbay Bēt and Gimbā whose forefathers were the members of the Chufā family: Abbay ... Katamē and ʿAlī.”» ተብሎ ተመዝግቧል። ይህ ምንባብ እንደሚያሳየው፣ የዓሊ ቤት፣ አባይ ቤት እና ጊምባ የቀደምት አባቶች ከChufā family ጋር የተያያዙ ሰዎች ነበሩ። በስም የተጠቀሱትም፦ Abbay (አባይ) Katamē (ከተሜ) ʿAlī (ዓሊ) ናቸው። የትስስሩ አወቃቀር Chufā / Cufaa ⬇️ ├── Abbay → Abbay Bēt ├── Katamē └── ʿAlī → ʿAlī Bēt + Gimbā ስለዚህ ይህ ምንጭ በተለይ Chufā → Abbay / Katamē / ʿAlī የሚለውን የቤተሰብ ትስስር ለመገንዘብ ጠቃሚ ነው። 2️⃣ አባይ ቤት እና ዓሊ ቤት Abbay Bēt (አባይ ቤት) እና ʿAlī Bēt (ዓሊ ቤት) በወሎ የታሪክ ምንጮች ውስጥ እንደ የአካባቢ የባላባት ግዛቶች/chiefdoms ይጠቀሳሉ። በተጠቀሰው ምንባብ መሠረት፣ እነዚህ ከጋቲሮች (Gāttiroch) ግዛት በስተሰሜን ምዕራብ የነበሩ ነፃ የአካባቢ የአለቆች ግዛቶች ነበሩ። 3️⃣ “ሰባቱ ቤቶች” የወሎ በአንዳንድ የወሎ ትውፊታዊ/ታሪካዊ ዝርዝሮች Sebat Bet Wollo – ሰባቱ ቤቶች ተብለው የሚጠቀሱት፦ 1. Ali Bet — ዓሊ ቤት 2. Abay Bet — አባይ ቤት 3. Chirecha — ቺረቻ 4. Lege Hida — ለገ ሂዳ 5. Lege Gora — ለገ ጎራ 6. Lega Ambo — ለጋ አምቦ 7. Warra Himano — ወረ ሂማኖ ⚠️ ማስታወሻ፦ “ሰባቱ ቤቶች” የሚለው ዝርዝር በምንጭና በትውፊት መሠረት ሊለያይ ይችላል። ስለዚህ Ali Bet እና Abay Bet በሁሉም ምንጮች በቀጥታ “Chufā family” ናቸው ብሎ ማለት ከሚገኘው ማስረጃ በላይ መሄድ ይሆናል። የተረጋገጠው ግን ከላይ የተጠቀሰው Chufā family → Abbay, Katamē, ʿAlī የሚለው ትስስር ነው። 4️⃣ Wäldä Abay Chufa — ወልደ አባይ ጩፋ የChufa ስም በወሎ ታሪክ ውስጥ በሌሎች ታሪካዊ ሰዎችም ይታያል። Wäldä Abay Chufa (ወልደ አባይ ጩፋ) የተባለ የወሎ ታዋቂ ሰው በታሪካዊ ምንጮች ተጠቅሷል። ይህም “Chufa” የሚለው ስም በወሎ የቀድሞ የፖለቲካና የባላባት ታሪክ ውስጥ የተገኘ ስም መሆኑን ለመመርመር ወሳኝ ነው። 5️⃣ የ1842 የወሎ የፖለቲካ ክፍፍል Krapf በ1842 ባስቀመጠው የወሎ የፖለቲካ ሁኔታ መዝገብ፦ “Borana, capo Abbà Damtò” ተብሎ ተመዝግቧል። ይህም፦ Borana — መሪው አባ ዳምጦ (Abbà Damtò) ማለት ነው። በዚያው የ1842 የፖለቲካ ክፍፍል ውስጥ የተጠቀሱት፦ 🔹 Warra Himano — Imam Liban 🔹 Warra Qāllu — Berru Lubo 🔹 Laga Gora — Adera Bile 🔹 Tehuladere — Amade Abba Shawul 🔹 Borana — Abba Damto 🔹 Lega Ambo — Amade & Dawud Birale 🔹 Laga Hida — Hasan Dulo ናቸው። 6️⃣ የChufā ቤተሰብ የታሪክ ትስስር በአሁኑ የምንጭ ማስረጃ መሠረት በጥንቃቄ ልናስቀምጠው የምንችለው የትስስር ሰንሰለት፦ Chufā / Cufaa family ⬇️ Abbay — Katamē — ʿAlī ⬇️ Abbay Bēt — Gimbā — ʿAlī Bēt ነው። ይህ በተለይ የChufā family ከታሪካዊ ወሎ የኦሮሞ የፖለቲካ አወቃቀር ጋር የነበረውን ትስስር ለመመርመር ጠንካራ መነሻ ይሆናል። https://mikysultan.blogspot.com ★ Miky Sultan Barento ★ የወሎ ታሪክን ከምንጭ እንመርምር!

ሊቀ አባጋዝ ጩፋ — Liqa Makwas Abagaz Chufa

ሊቀ አባጋዝ ጩፋ — Liqa Makwas Abagaz Chufa የወሎ አውራጃ ከነፃነት መመለስ በኋላ የነበረው የአስተዳደር ታሪክ በታሪካዊ ምንጮች የሚገኘው ስም Liqa Makwas Abagaz Chufa ሲሆን፣ እርሳቸው ከወረ ሕመኖ (Worre Himeno) የመጡ መሪ መሆናቸው ተመዝግቧል። ★ Miky Sultan Barento ★ 📜 የ1941 ዓ.ም. ቀጥተኛ ማስረጃ የWollo Teklay Gizat ታሪክን የሚመለከት የGashaw Muhammed Motema ጥናት፦ «“Emperor Haile Selassie appointed Liqa makwas Abagaz Chufa of Worre Himeno as the Wollo Awraja Agar tabbaqi.”» በአማርኛ፦ “ንጉሠ ነገሥት ኃይለ ሥላሴ የወረ ሕመኖውን ሊቀ መኳስ አባጋዝ ጩፋን የወሎ አውራጃ አገር ጠባቂ/አስተዳዳሪ አድርገው ሾሙት።” ይህም አባጋዝ ጩፋ ከጣሊያን ወረራ በኋላ የወሎ አስተዳደር እንደገና ሲቋቋም ከፍተኛ የአስተዳደር ሚና እንደነበራቸው ያሳያል። 🏛️ የደሴ አስተዳደር እና ልዑል አስፋ ወሰን ከነፃነት መመለስ በኋላ Liqa Makwas Abagaz Chufa የወሎ አውራጃ ጊዜያዊ አስተዳዳሪ/አገር ጠባቂ ሆነው ሲሰሩ፣ በሰኔ 1941 ዓ.ም. ልዑል አስፋ ወሰን ኃይለ ሥላሴ ወደ ደሴ ደርሰው የነበረውን ኃላፊነት ተረክበው የወሎ ገዥ-ጠቅላይ አስተዳዳሪ ሆኑ። 📂 የማህደር ማስረጃ የSouth Wollo Administrative Office Archive (SWAOA) ሰነዶችም ስማቸውን ያሳያሉ፦ • Crown Prince's Office → Liqe Mkwas Abegaz File No. 260/33 — 1933 ዓ.ም. ይህ ማህደራዊ ማስረጃ አባጋዝ ጩፋ ከ1941 በፊትም በከፍተኛ የመንግሥት ማዕረግ የተመዘገቡ ሰው መሆናቸውን ያመለክታል። 🗺️ ወረ ሕመኖ በኋላ የወሎ አውራጃ የአስተዳደር ድንበሮች እንደገና ሲደራጁ፣ ወረ ሕመኖ (Worre Himeno) ከተመሰረቱት የወሎ አውራጃዎች አንዱ ሆኖ ተመዝግቧል። ስለዚህ፣ Liqa Makwas Abagaz Chufa ➡️ Worre Himeno መሪ ➡️ የወሎ አውራጃ Agar Tabbaqi ➡️ ከ1941 ዓ.ም. በኋላ በወሎ አስተዳደር ውስጥ ከፍተኛ ሚና የሚለው በታሪካዊ ምንጮች የሚደገፍ ጠንካራ መረጃ ነው። https://mikysultan.blogspot.com ★ Miky Sultan Barento ★ #Wollo #WoreHimeno #AbagazChufa #LiqaMakwas #WolloHistory #EthiopianHistory #OromoHistory

ወረ ኢሉ (Warra Illu) ጎሳ ውልድ — የዘር ሐረግ ፍለጋ ከደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር የወረ ኢሉ ገዥ

ወረ ኢሉ (Warra Illu) ጎሳ ውልድ — የዘር ሐረግ ፍለጋ ከደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር የወረ ኢሉ ገዥ ★ Miky Sultan Barento ★ 1. ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር የወሎ ኦሮሞ ወረ ኢሉ (Warra Illu) አለቃ እንደነበሩ በተለያዩ ምንጮች ተጠቅሷል። አንድ የታሪክ ምንጭ እሳቸውን “የወረ ኢሉ "Warra Illu"ጎሳ የወሎ ኦሮሞ ሙስሊም አለቃ” ብሎ ይገልጻል። 2. የዓሊ አባ ጂፋር ልጅ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር የደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ልጅ ነበሩ። በ1873 አካባቢ ከራስ መኮንን ወልደሚካኤል ጋር ተጋቡ። 3. ከዚያ የተወለደው ዳግማዊ አጼ ኃይለ ሥላሴ — ተፈሪ መኮንን የይሽምበት ዓሊ እና የራስ መኮንን ልጅ ነበሩ። ስለዚህ በዚህ ክፍል የተረጋገጠው የዘር ሐረግ፦ ወረ ኢሉ (ወሎ ኦሮሞ) ↓ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ራስ መኮንን ወልደሚካኤል ጋር ትዳር ↓ አጼ ኃይለ ሥላሴ (ተፈሪ መኮንን) በተጨማሪም ወረ ኢሉ ከወሎ ኦሮሞ ታላላቅ ቤቶች አንዱ እንደነበር የታሪክ ጥናቶች ያሳያሉ፤ ስለዚህ የወረ ኢሉን ታሪክ ከማምማዶች/ወረ ሕማኖ ገዢዎች ዘር ጋር በቀጥታ መቀላቀል አይገባም። በተለይ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋርን ከእሳቸው በፊት ከነበሩ የወረ ኢሉ አለቆች ጋር ለማያያዝ ፈለግሁ። የተረጋገጠው የዘር ሐረግ ወረ ኢሉ (ወሎ ኦሮሞ) ↓ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ራስ መኮንን ወልደሚካኤል ጋር ተጋቡ ↓ ልጅ ተፈሪ መኮንን — አጼ ኃይለ ሥላሴ ይህን የሚያረጋግጡ ምንጮች ይሽምበት የደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ልጅ እና የወረ ኢሉ የወሎ ኦሮሞ አለቃ ልጅ መሆኗን ይገልጻሉ። የታሪክ ጥናቶች ግን ወረ ኢሉ ከ“ሰባቱ ቤቶች ወሎ” አንዱ መሆኑን ያረጋግጣሉ፦ ወረ ሒማኖ፣ ወረ ቃሉ፣ ወረ ባቦ፣ ወረ ኢሉ፣ ወረ ቡኮ፣ ወረ አምቦ እና ለጋ ኢዳ። በተጨማሪም የወረ ኢሉ አካባቢ በ19ኛው ክፍለ ዘመን ከሌሎች የወሎ የፖለቲካ ሥልጣናት ጋር ተያይዞ ይታያል። ለምሳሌ የማመዶች ሥልጣን በወሎ ላይ ተስፋፍቶ ወረ ኢሉንም ያካተተ ነበር፤ ይህ ግን የማምማዶችን ዘር ከወረ ኢሉ የዘር ሐረግ ጋር እንድናመሳስል አያስችለንም። ስም| ማስረጃ ወረ ኢሉ| ከሰባቱ የወሎ ኦሮሞ ታላላቅ ቤቶች አንዱ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር| የወረ ኢሉ አለቃ ወይዘሮ ወለተ ጊዮርጊስ| የዓሊ አባ ጂፋር ሚስት ተብላ ተጠቅሳለች ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ| የዓሊ አባ ጂፋር ልጅ ራስ መኮንን| የይሽምበት ባል አጼ ኃይለ ሥላሴ| የይሽምበትና የራስ መኮንን ልጅ “ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር (Ali Abba Jiffar Gonshur)” የተገኘው ዋና ማስረጃ፦ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር የወሎ ኦሮሞ ወረ ኢሉ አለቃ እንደነበሩ በHerbert S. Lewis ሥራ ላይ ተመስርተው የተጠቀሱ ምንጮች ያረጋግጣሉ። የLewis መጽሐፍ Gurage, an Oromo Monarchy: Ethiopia, 1830–1932 ገጽ 41 እና A Galla Monarchy ገጽ 41 ተጠቅሰዋል። የተረጋገጠው የቤተሰብ ሰንሰለት ወረ ኢሉ — የወሎ ኦሮሞ የገዢ ቤት ↓ ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር ↓ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ አባ ጂፋር ↓ ራስ መኮንን ወልደሚካኤል ↓ ልጅ ተፈሪ መኮንን — አጼ ኃይለ ሥላሴ ይሽምበት የዓሊ አባ ጂፋር ልጅ መሆኗን እና ዓሊ አባ ጂፋር የወረ ኢሉ አለቃ መሆናቸውን ሌሎችም ምንጮች ያረጋግጣሉ። ይህ ግን የወረ ኢሉ የቆየ የገዢ ቤት እንዳልነበረ ማለት አይደለም። የታሪክ ጥናቶች ወረ ኢሉን ከሰባቱ ታላላቅ የወሎ ኦሮሞ ቤቶች አንዱ ብለው ይዘረዝራሉ። እንዲሁም Mammadoch/Wara Himano የነበረውን የወሎ ኦሮሞ ሥልጣን ከወረ ኢሉ የዘር ሐረግ ጋር በቀጥታ መገናኘት አይገባም። የምንጭ ጥናቱ ወረ ኢሉን እና ወረ ሂመኖን እንደ ሁለት የተለያዩ የወሎ ቤቶች ይዘረዝራል። ደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር ጎንሹር — ✅ የወረ ኢሉ አለቃ ወይዘሮ ይሽምበት ዓሊ — ✅ ልጃቸው አጼ ኃይለ ሥላሴ — ✅ የይሽምበት ልጅ ታሪካዊ ምንጭ ወረ ኢሉን በደቡብ ወሎ የነበረ ግዛት/ሰፈር እና ከወሎ ኦሮሞ የተዋቀሩት ታላላቅ የጎሳ ቡድኖች አንዱ እንደነበር ይገልጻል። ወረ ኢሉ “Warra Illu” የሚለውም የIllu ዘር/የኢሉ ቤተሰብ የሰፈረበት አካባቢ ከሚለው የመጣ ነው። የወሎ ሰባት ታላላቅ ቤቶች 1. ወረ ሕማኖ 2. ወረ ቃሉ 3. ወረ ባቦ 4. ወረ ኢሉ 5. ወረ ቡኮ 6. ወረ አምቦ 7. ለጋ ኢዳ 2. አስገራሚው ነገር — “ዘጠኙ ኢሉ” ሌላ የተገኘ ጽሑፍ “Salgan Iluu” (ዘጠኙ ኢሉ) የሚል ትውፊት ይጠቅሳል። እዚያ ኢሉ “Iluu” የሚለው ዘጠኝ ልጆችን የወለደ አንድ አባት/የዘር መስራች ስም እንደሆነ እና ዘጠኙ ልጆቹ መሬቱን ለመያዝ እንደተዘረጉ የአካባቢ ትውፊት ይገልጻል። የምንፈልገው የተሟላ የዘር ሐረግ የወረ ኢሉ ዘር ሐረግን ከድሮ መጻሕፍት፣ የOromo Studies ጥናቶች እና የአካባቢ ትውፊት ምንጮች በማነጻጸር የ9ኙን ውልዶች ስም በተናጠል እናየለን። በቀጥታ የወሎ ወረ ኢሉ ቤተሰብ ነው። ወረ ኢሉ የወሎ ኦሮሞ ከ“ሰባት ቤት ወሎ” አንዱ ነው። ወረ ኢሉ የሚለው የወረ ኢሉ መሠረታዊ የዘር ስም ነው፤ “Warra Illu” ማለት የIlluu lineage የሰፈረበት አካባቢ ማለት መሆኑ በታሪካዊ መዝገብ ተገልጿል። በወሎ የሚገኘው ወረ ኢሉ (Warra Illu) የወሎ ኦሮሞ ከሰባቱ ታላላቅ ቤቶች አንዱ ነው። ምንጩ በግልጽ “the settlement area of the Illuu lineage” ማለትም የኢሉ ዘር/ውልድ የሰፈረበት አካባቢ ብሎ ይገልጻል። ነገር ግን “ሰልገን ኢሉ (Salgan Iluu)” የሚባለው ሌላ ነው። ይህ በኢሉ አባ ቦር/ምዕራብ ኦሮሚያ የሚገኝ የኦሮሞ ዘር ስብስብ ነው፤ ስለዚህ ከወሎው ወረ ኢሉ ጋር በቀጥታ አንድ ላይሆንም ይችላል። ብዙ ወረ ኢሉ ጎሳ አሉ ከባሬንቶ ውልዶች። የሰልገን ኢሉ 9 ቡድኖች የጂማ ዩኒቨርሲቲ የኦሮሞ ጥናት ሰነድ የ“Salgee Iluu” የሚባሉትን 9 እንዲህ ይዘረዝራል፦ 1. ኢሉ (Iluu) — 9 ልጆች እንዳሉት ይጠቀሳል 2. ጮራ (Cooraa) — 8 ልጆች 3. ቡኖ (Bunnoo) — 7 ልጆች 4. ናኖ (Naannoo) — 6 ልጆች 5. ሁሩማ (Hurrama/Hurumu) — 5 ልጆች 6. መቱ (Mattuu) — 4 ልጆች 7. ዶራኒ (Doorannii) — 3 ልጆች 8. ሱፔ (Suphee) — 2 ልጆች 9. ቡሬ (Bure) — 1 ልጅ የጥናቱ አውድ በግልጽ Ilu Abbaa Bor, Odaa Doggii ነው። መደምደሚያ ስለዚህ አሁን የምንችለው የተረጋገጠ ነገር፦ ወሎ ወረ ኢሉ አንድ ታላቅ የወሎ ኦሮሞ የዘር ቤት ነው። የደጃዝማች ዓሊ አባ ጂፋር እና የይሽምበት የቤተሰብ ሰንሰለት በምንጮች የሚደገፍ። https://mikysultan.blogspot.com #warraillu #ወረኢሉ #Aliabajiffar #ethiopianhistory #follower

የወረባቦ ዘር ሀረግ

የወረ ባቦ (Warra Babbo) የዘር ሐረግ እና የታሪክ እውነታዎች፦ የDiko Abono እና የAngoyé ትውልድ ድልድይ ★Miky Sultan Barento★ በወሎ የታሪክ እና የማህበረሰብ ጥናት ውስጥ የወረ ባቦ (Warra Babbo) አመጣጥና የዘር ሐረግ አወቃቀር ትልቅ ቦታ አለው። በተለይም በታዋቂው የታሪክ ተመራማሪ ፕሮፌሰር ሁሴን አህመድ (Islam in Wollo) እና በዶሜኒኮ ብሪኤሊ (Domenico Brielli - Ricordi Storici dei Uollo, 1945) መዛግብት መካከል ያለውን መረጃ ከአፍ ታሪኮች ጋር በማገናዘብ የጠራ አወቃቀር ማውጣት ይቻላል። 1. የባቦ (Babbo) ዋና ቅርንጫፎች የወረ ባቦ መስራች አባት ባቦ (Babbo) ሲሆን፣ ሁለት ዋና ዋና ልጆች ነበሩት፦ * Angoyé (አንጎዬ) * Miñña (ሚኛ) 2. የAngoyé ሰባቱ አበይት አባወራዎች የወረ ባቦን ዋና ዋና የጎሣና የአካባቢ ክፍፍሎች የመሰረተው የAngoyé መስመር ሲሆን፣ ሰባት ልጆች ነበሩት፦ * Amumé (ታላቁ / የበኩር ልጅ) * Alaku * Horda * Jarso * Harqo * Dalle Quyu * Diko Abono 3. የታሪክ ምንጮች መገናኘት (Diko Abono) በብሪኤሊ (Brielli) ጥናት ላይ “Diko Abono የወረ ባቦ የልጅ ልጅ ነው” የሚለው ትውፊት ይጥቀስ እንጂ፣ ቀጥተኛ የዘር ሐረጉ Babbo → Angoyé → Diko Abono እንደሆነ ያሳያል። ይህም በሁለቱ ምንጮች መካከል የነበረውን አባባል አጣጥሞ እውነታውን ያረጋግጣል። 4. የAbonno (Diko Abono) ሰባቱ ቅርንጫፎች በብሪኤሊ ገጽ 89 መዝገብ መሠረት ከAbonno የተወለዱት ሰባቱ አበይት ቤተሰቦች/ዘሮች፦ * Arrado * Arrele * Girgirrò * Hibano (Ibonno) * Matirrò * Ruga * Tabelà ይህ የተቀናጀ የታሪክ መረጃ የወረ ባቦን የትውልድ ግንኙነት፣ የቅርንጫፎቹን መያያዝ እና የአካባቢውን የማህበረሰብ አመጣጥ በግልጽ የሚያስረዳ ጠቃሚ የታሪክ ሰነድ ነው። https://mikysultan.blogspot.com #WolloHistory #WarraBabbo #EthioHistory #Genealogy #Wollo #የወሎታሪክ #ወረባቦ#mikysultanbarento#follower

Maqdallaa

#Maqdallaa — Biyya Oromoo Walloo keessatti gaara/marjaa( mooraa) ittisaa ture. Mootota Warra Himanoo lama — Queen of Wore Himano Mootittii Mastaawaat fi Mootittii Warqituu ★ Miky Sultan Barento ★ Galmee Encyclopaedia Britannica bara 1911 keessatti Maqdallaa “natural stronghold in the country of the Wollo Galla” jechuun ibsameera. Kana jechuun Maqdallaan naannoo Oromoo Walloo keessatti gaara uumamaan jabaa fi bakka ittisaa ta’e ture. Akkasumas, Mootichi Tewodros naannoo bara 1860 irraa eegalee Maqdallaa akka daangaa/marjaa waraanaa isaa isa ijoo godhatee qabachuu fi bulchitoota Walloo, keessumaa Warra Himanoo waliin walitti bu’iinsa waraanaa qabaachuu isaa madda seenaawaa keessatti ibsameera. Dabalataanis, odeeffannoon imala Krapf bara 1842 irraa argamu, Maqdallaan yeroo sana mooticha Imam Liibaan, bulchaa Warra Himanoo, qabiyyee/marjaa waraanaa inni qabu keessaa tokko akka turte agarsiisa. 2. Mootittiin Walloo Mastaawaat Ingilizoota waliin tumsa qabdi turte Kun ragaa cimaa qabu keessaa isa tokko. Qorannoon seenaa OSSREA tokko Mastaawaat yeroo mootummaa Tewodros keessa mootummaa isaa mormaa kan turte, bulchitoota naannoo Walloo keessaa tokko akka turte ibsa. Yeroo duulli Ingilizootaa bara 1868 dhufes, Mastaawaat Ingilizoota deeggaruu fi waliin hojjechuu ishee, akkasumas erga Maqdallaan tewedros ajjeefamee booda ykn maqdallaan qabamtee booda marjaan(mooraa) Maqdallaa isheedhaaf kennamuu isaa ibsa. Ragaan bara 1868 irraa argamu caalaatti kallattiidha. The Bombay Gazette, kan guyyaa 26 May 1868 maxxanfame, Mastaawaat: > “one of the rival queens of the Wollo Gallas”jechuun waama. Kana jechuun “mootittota Oromoo Walloo keessaa warra wal dorgoman keessaa tokko” jechuu dha. Maddi kun humnoonni naannoo Maqdallaa jiran Mastaawaat waliin hariiroo akka qabanis ibsa. 3. Humni Oromoo Walloo karaa Tewodros ittiin baqatu cufuufi irratti dhiibbaa qaba ture. Ragaan bara 1868 barreessame akka ibsutti, Imam Ahmad(Amadee) bashir, ilma Mastaawaat, naannoo Maqdallaa jiran keessa humna abbootii fardaa kuma hedduu irratti ajajaa dhiibbaa fi aangoo guddaa qaba ture. Tewodros Maqdallaa keessaa baqachuuf yeroo yaale, humnoonni Oromoo Walloo naannoo sana keessa jiran karaa inni baqatu cufanii akka ajjeefamu godhanii jiru. > “was owing to the way in which the hills around the fortress were occupied by the Gallas” jechuun ibsa. Hiikni isaa, “gaarran marjaa(mooraa) sana naannoo jiran humnoota Oromoon qabamanii turuu isaanii irraa kan ka’e” kara bahuun dhabee Tewodros gara gaara Maqdallaatti deebi’e jechuu dha. 4. Maqdallaan erga qabamtee tewdros eega ajjefameen booda Mastaawaatif kennamte. Kunis ragaa baay’ee barbaachisaa dha. Qorannoo seenaa tokko akka ibsutti, erga Ingilizootaa fi humnoonni Oromoo Walloo Maqdallaa qabatanii booda, marjaan Maqdallaa fi Mana Kiristaanaa Madhaanee’alaam Mastaawaatif kennaman. Maddi biraas erga Maqdallaan qabamtee booda, magaalaan sun: > “Wollo Galla Queen, Mastawat” jechuun “Mootittii Oromoo Walloo, Mastaawaat” tiif kennamuu isaa ifatti ibsa. 5. “Meeshaaleen waraanaa hundi Mastaawaatif kennaman” jechuun sirrii miti Ragaan jiru akka agarsiisutti, Ingilizoonni meeshaalee waraanaa Maqdallaa irraa booji'an bulchitoota naannoo gara garaa gidduutti qoodanii kennan. Fakkeenyaaf: Dejazmach Meshesha — qawwee 200, Bulchitoota Delanta fi Dawunt — tokkoon tokkoon isaanii qawwee 100,akka argatan galmeeffameera. Kanaaf: ❌ “Meeshaaleen waraanaa hundi Mastaawaatif kennaman” jechuu irra, ✅ “Maqdallaan Mastaawaatif kennamte; meeshaaleen waraanaa Maqdallaa tewedros irraa booji'aman immoo bulchitoota naannoo gara garaatiif qoodamanii kennaman” jechuun ragaa seenaawaa waliin kan walsimu dha. 6. Oromoo Walloo fi Tewodros gidduu mormiin ture Maddi seenaa tokko ifatti: > “The Wollo Galla … still remained in constant rebellion.”jedha. Hiikni isaa: “Oromoon Walloo … yeroo hunda fincila/mormii keessa itti fufe.” Kana irraa, bara mootummaa Tewodros keessatti humnoonni Oromoo Walloo mootummaa Tewodros mormaa turuu isaanii ragaan seenaa ni agarsiisa. Kanaaf, Meqdelaan duraanuu humnoota Oromoo Walloo waliin hariiroo qabdu turte; bulchitoonni Oromoo Walloo Tewodros mormaa turan; Mastaawaat Ingilizoota waliin tumsa qabdi turte; humnoonni Oromoo naannoo Meqdelaa keessa jiran karaa Tewodros ittiin baqatu irratti dhiibbaa qaba turan; erga duulli bara 1868 xumuramee boodas Meqdelaan Mastaawaatif kennamte. 7. Ragaa kallattii bara 1868 The Bombay Gazette — 26 May 1868 keessatti Mastaawaat: > “one of the rival queens of the Wollo Gallas”jedhamtee ibsamte. Akkasumas, maddi sun Warqituun Mastaawaat waliin dorgomaa akka turte fi uummanni Oromoo baay’een Mastaawaat deeggaruu akka turan ibsa. Kanaaf, ragaan bara 1868 kun Mastaawaat akka bulchituu/mootittii Oromoo Walloo tokkootti ilaalamuu ishee kallattiidhaan mirkaneessa. Xumura Ragaa kana hundaa walitti qabnee yoo ilaalle: Maqdallaan naannoo Oromoo Walloo keessatti argamtu, gaara uumamaan jabaa fi bakka waraanaa/ittisaa ta’e turte. Bara Tewodros keessa humnoonni Oromoo Walloo naannoo Maqdallaa keessatti humna siyaasaa fi waraanaa qabu turan. Mastaawaat immoo mootoota Oromoo Walloo keessaa tokko turtee, Tewodros mormuu fi bara 1868 Ingilizoota waliin tumsa qabaachuu ishee ragaan yeroo sanaa ni agarsiisa. Erga Tewodros kufee booda immoo Maqdallaan mastawat “Wollo Galla Queen, Mastawat” tiif kennamte. ★ Miky Sultan Barento ★ https://mikysultan.blogspot.com #Oromoo #Walloo #Meqdelaa #Mastaawaat #Warqituu #WarraHimanoo #Tewodros #SeenaaOromoo #WolloGalla

መቅደላ የወሎ ኦሮሞ አገር ምሽግ ነበረች

#መቅደላ የወሎ ኦሮሞ አገር ምሽግ ነበረች ሁለቱ የወረ ሕመኖ ንግሶች(Queen of Wore Himano) ንግስት መስታወትና ንግስት ወርቂት ወዳጆ ★Miky Sultan Barento★ 1911 የEncyclopaedia Britannica መዝገብ መቅደላን “natural stronghold in the country of the Wollo Gallas” ብሎ ይገልጻል። እንዲሁም አፄ ቴዎድሮስ ከ1860 ገደማ ጀምሮ እንደ ዋና ምሽጉ ለመያዝና ከወሎ ወረ ሂመኖ ገዝ ከነበሩት ጋ ጦርነት እንደ ነበረውና እንደመረጣት ይጠቅሳል። ከዚህ በላይ የክራፍ 1842 ጉዞ መረጃ መቅደላ በወቅቱ የወረ ሂማኖ ኢማም ሊባን ከነበራቸው ምሽጎች አንዷ መሆኗን ያሳያል። 2. የወሎ ንግስት መስታወት ከብሪታንያ ጋር ተባብራ ነበር ይህ በጣም ጠንካራ የሚደገፍ ነጥብ ነው። የOSSREA የታሪክ ጥናት መስታዋት በቴዎድሮስ ዘመን ከመንግሥቱ ጋር የተቃወመች የወሎ አካባቢ ገዢ ብሎ ይገልጻል። ከዚያም የብሪታንያ ዘመቻ ሲመጣ የብሪታንያን ድጋፍ እንደደገፈችና እና በ1868 የመቅደላ ምሽግ ለእሷ እንደተሰጠ ይጠቅሳል። ከዚህ የበለጠ ቀጥተኛ ማስረጃ የ1868 የBombay Gazette ዘገባ ነው። ዘገባው መስታዋትን “one of the rival queens of the Wollo Gallas” ብሎ ይጠራታል፣ ከመቅደላ አካባቢ የሚኖሩ ኃይሎችም ከእሷ ጋር እንደተያያዙ ያብራራል። 3. የቴዎድሮስ የማምለጫ መንገድ ላይ የወሎ ኃይል ተጽዕኖ ነበረው ይህም በ1868 የተጻፈ የዘመኑ ዘገባ ውስጥ ይታያል። ዘገባው የመስታወት ልጅ አህመድ በሺር የመቅደላ አካባቢ የሺዎች የሚቆጠሩ የፈረሰኛ ኃይሎች ላይ መሪ ተጽዕኖ እንደነበረው ይናገራል። እንዲሁም ቴዎድሮስ ጨንቆት ማምለጫ አንደፈለገ በመግለጽ ከእነዚህ የወሎ ኃይሎች ጋር መግባባት መፈለጉን ያሳያል። በሌላ የታሪክ ጥናት ደግሞ መስታዋትና ደጃዝማች መሸሻ የቴዎድሮስን የማምለጫ መስመር ለመዝጋት መስማማታቸው ተጠቅሷል። 4. ከመቅደላ በኋላ ምሽጉ ለማስቴዋት መሰጠቱ ይህ እጅግ ጠቃሚ ማስረጃ ነው። የታሪክ ጥናቱ ብሪታንያውያንና የወሎ ኦሮሞዎች መቅደላን ካሸነፉ በኋላ የመቅደላ ምሽግና መድኃኔዓለም ቤተክርስቲያን ለማስታዋት እንደተሰጡ ይጠቅሳል። እንዲሁም ሌላ ምንጭ መቅደላ ከተያዘች በኋላ ከተማዋ ለ“Wollo Galla Queen, Mastawat” እንደተሰጠች በግልጽ ይነገራል። 5. “መሣሪያዎቹ በሙሉ ለማስቴዋት ተሰጡ” የሚለውን ማስተካከል ያስፈልጋል የምንጮቹ ማስረጃ የሚያሳየው ብሪታንያውያን ከመቅደላ የተያዙ መሣሪያዎችን ለተለያዩ አካባቢያዊ መሪዎች መከፋፈላቸው ነው። ለምሳሌ ደጃዝማች መሸሻ 200 ጠመንጃዎች፣ የደላንታና ዳውንት መሪዎችም እያንዳንዳቸው 100 ጠመንጃዎች እንደተሰጣቸው ተመዝግቧል። ስለዚህ “መሣሪያዎቹን ሁሉ ለማስታዋት ሰጡ” ከማለት ይልቅ “መቅደላን ለመስታዋት ሰጡ፣ ከመቅደላ የተያዙ መሣሪያዎችም ለተለያዩ የአካባቢው መሪዎች ተከፋፈሉ” ማለት በምንጭ የተደገፈ ነው። 6. የወሎ ኦሮሞ ከቴዎድሮስ ጋር ያለው ተቃውሞ አንድ የታሪክ ምንጭ በግልጽ “The Wollo Galla … still remained in constant rebellion” ብሎ ይመዘግባል። ስለዚህ በ1868 የቴዎድሮስ ተቃዋሚዎች መካከል የወሎ ኃይሎች መኖራቸው በቂ ማስረጃ አለው። መቅደላ ከዚህ በፊት ከወሎ ኦሮሞ ኃይሎች ጋር የተያያዘች መሆኗ፣ የወሎ መሪዎች ከቴዎድሮስ ጋር ተቃርነው መቆማቸው፣ መስታዋት ከብሪታንያ ጋር መግባባቷ፣ የቴዎድሮስን የማምለጫ መንገድ ለመዝጋት የአካባቢያዊ ኃይሎች ሚና መኖሩ እና መቅደላ ከዘመቻው በኋላ ለመስታዋት መሰጠቷ—በተለያዩ ምንጮች ይደገፋል። 1. የ1868 ቀጥተኛ የብሪታንያ ዘገባ — በጣም ጠንካራ ማስረጃ The Bombay Gazette, 26 May 1868 የተባለው የዘመኑ ጋዜጣ ማስቴዋትን በግልጽ “one of the rival queens of the Wollo Gallas” ብሎ ይጠራታል። የማስቴዋት ልጅ ኢማም አህመድም በመቅደላ ዙሪያ በሚኖሩ በሺዎች የሚቆጠሩ ፈረሰኞች ላይ መሪ ተጽዕኖ እንዳለው ይገልጻል። ይህ ምንጭ ከሁሉ የሚያስደንቀው ነጥብ ደግሞ፦ የብሪታንያ መሪዎች ቴዎድሮስ ከመቅደላ ቢያመልጥ እንዳይሸሽ የወሎ ጋላዎችን ትብብር ለማግኘት እንደፈለጉና እንደ ጠየቁ በቀጥታ ይናገራል። > ማለትም የወሎ ኃይል ለብሪታንያውያን የወታደራዊ ጠቀሜታ ነበረው። 2. ቴዎድሮስ ከመቅደላ ለመሸሽ ሞክሮ ነበር ይኸው የ1868 ምንጭ በጣም ግልጽ ነው። የብሪታንያ ዘገባው ቴዎድሮስ ከመቅደላ ሊሸሽ ይችላል ተብሎ ስለተፈራ፣ በዙሪያው ያለውን የወሎ ኃይል ከእነሱ ጋር ለማስተባበር ጥረት መደረጉን ይገልጻል። ከዚያም ዘገባው የቴዎድሮስ ወደ መቅደላ መመለስ “was owing to the way in which the hills around the fortress were occupied by the Gallas” እንደሆነ ይገልጻል። 3. መቅደላ በወሎ ጋላ ግዛት ውስጥ ነበረች የBritish Captives in Abyssinia የዘመኑ መጽሐፍ መቅደላ በ**“territory of the Wallo Gallas”** ውስጥ በጂኦግራፊ እንደምትገኝ ይገልጻል። ከቴዎድሮስ በፊትም ከወሎ ጋላዎች ጋር በተያያዘች ምሽግ እንደነበረች ያብራራል። ሌላ የ1867 የእስረኛ ምስክርነትም መቅደላን በሰሜን ደውንት፣ በሌሎች አቅጣጫዎች ደግሞ “Wollo Gallas” እንደከበቧት ይገልጻል። 4. የመቅደላ ምሽግ ከቴዎድሮስ በኋላ ለማስቴዋት ተሰጠ ይህም በጣም ጠንካራ ነጥብ ነው። የBritish Foreign Office Historical Section የ1920 የታሪክ ማጠቃለያ የወሎ ጋላዎች በቴዎድሮስ ላይ በተደጋጋሚ ዘመቻ ቢደረግባቸውም በተቃውሞ እንደቀጠሉ ይገልጻል። ከዚያ 1868 ዘመቻ መጥቶ ቴዎድሮስ ከሞተ በኋላ፣ “The fortress was destroyed and the town given to the Wollo Galla Queen, Mastawat.” ብሎ ይመዘግባል። ይህ ማለት መቅደላ ከብሪታንያ ዘመቻ በኋላ ለወሎ ጋላ ንግሥት መስታዋት መሰጠቷ በኋላ የተጻፈ ብቻ ሳይሆን በታሪካዊ መዝገብ የተጠቀሰ ነጥብ ነው። 5. የወሎ ኦሮሞዎች ከቴዎድሮስ ጋር የነበራቸው ተቃውሞ የBritish Foreign Office ምንጭ በግልጽ፦ “The Wollo Galla … still remained in constant rebellion.” ብሎ ይጽፋል። ስለዚህ የወሎ ኃይሎች በቴዎድሮስ ዘመን ተደጋጋሚ ተቃውሞ ያደርጉ እንደነበር የታሪክ ምንጭ በቀጥታ ያረጋግጣል። “በመቅደላ ዙሪያ ያሉ የወሎ ኦሮሞዎች ኃይሎች በኮረብታዎች ላይ መሰማራታቸው ቴዎድሮስ ከሞከረው ማምለጫ በኋላ ወደ መቅደላ እንዲመለስ ካደረጉት ሁኔታዎች አንዱ ነበር።” ይህ አቀራረብ በቀጥታ በ1868 ከተጻፈው የብሪታንያ ምንጭ ጋር የሚጣጣም ነው። እንዲሁም የ1868 ዘመቻው በወሎ አካባቢ ከተለያዩ የአካባቢ ኃይሎች ያገኘው እርዳታ ለስኬቱ ጠቃሚ እንደነበር 1911 Encyclopaedia Britannica ይገልጻል። ከዚያም የብሪታንያ ዘመቻ አመራር ቴዎድሮስ ከመቅደላ ቢያመልጥ የወሎ ጋላዎች እንዳይሸሽ ሊያግዙ እንደሚችሉ በመገንዘብ ከእነሱ ጋር ትብብር ለማድረግ መፈለጉን ይገልጻል። የብሪታንያ መኮንኑ ለኢማም አህመድ መልእክት፣ ፈረስና ሌሎች ስጦታዎች እንዲደርሱ አድርጓል። በጣም ጠቃሚው ነጥብ ይህ ነው፦ የዚያው 1868 ዘገባ ቴዎድሮስ ከመቅደላ ለመሸሽ ከሞከረ በኋላ ወደ መቅደላ መመለሱ “the hills around the fortress were occupied by the Gallas” በሚለው ሁኔታ ጋር እንደተያያዘ ይገልጻል። ይህ በቀጥታ የወሎ ኦሮሞ ኃይሎች በመቅደላ ዙሪያ ያላቸውን ወታደራዊ ቦታ ያሳያል። ሌላ አስፈላጊ ምንጭ የBritish Foreign Office ታሪካዊ ሪፖርት ደግሞ በቴዎድሮስ ዘመን የወሎ ጋላዎች ተደጋጋሚ የቴዎድሮስ ዘመቻዎች ቢደረግባቸውም “still remained in constant rebellion” እንደነበሩ ይመዘግባል። ከዚያም 1868 የብሪታንያ ጦር መቅደላን ከያዘ በኋላ “The fortress was destroyed and the town given to the Wollo Galla Queen, Mastawat.” ብሎ ይጽፋል። የ1868 ምንጭ ምን ይላል? The Bombay Gazette — 26 May 1868 በተባለው የወቅቱ ጋዜጣ ላይ፣ ንግሥት Masteeat (ማስተዓት/ማስቲያት) እንደ “one of the rival queens of the Wollo Gallas” ተገልጻለች። በዚያው ዘገባ ማስተዓት የንግሥት Werkait (ወርቂቱ) ተፎካካሪ እንደነበረች፣ አብዛኛው ኦሮሞ ሕዝብም መስታወትም እንደሚደግፍ ይገልጻል። https://mikysultan.blogspot.com #follower #highlight

Baatee fii Seenaa ishee

Baatee fi Hundee Mootummaa Māmadoch — Seenaa Walloo Baateen hangafa hundeessitoota maatii bulchitoota Walloo kan booda “Māmadoch” jedhamee beekame keessaa tokko akka taate seenaa tokko tokko keessatti ibsama. Jalqaba jaarraa 18ffaa keessa, gareen Oromoo Arsii loonii fi waraana isaanii waliin gara Walloo dhufuun Garfa–Baatee naannoo Mammed Hill jedhamutti qubatan jedhama. Isaan keessaa hoogganaan Oromoo Muslimaa Godaanaa Baaboo (Godana Babbo) nama beekamaa ture. Godaanaa Baaboon: ➡️ jalqaba Qaalluu–Baatee/Garfa keessa qubate; ➡️ booda gara Tahulaadaaree ce’e; ➡️ mootii Oromoo naannoo sanaa Jaarri Daglii waliin hariiroo uumee lafa qubannaa argate; ➡️ fuudhaa fi hariiroo siyaasaa fayyadamuun aangoo isaa cimsate. Akka hidda dhalootaa tokkootti: Godaanaa Baaboo ⬇️ Alii Godanaa ⬇️ Mahaammad Alii (Abbaa Jiboo/Jaboo) ⬇️ Māmadoch — Warra Himanoo Mahaammad Aliin gara bara 1740 dhalatee gara 1785tti du’e jedhamee maddoota tokko tokko keessatti ibsama. Sanyiin kunis yeroo booda Warra Himanoo fi Māmadoch jedhamee beekamuun mootummaa naannoo Walloo keessatti gahee guddaa qabaate. 📌 Hubachiisa: Godaanaa Baaboon “Oromoo Arsii” keessaa dhufe jechuun madda Conti Rossini keessatti ni argama. Garuu, “hidda isaa mirkanaa’inaan Sheek Nuuh Huseen irraa dhufe” jechuun ragaan seenaa gahaan hin mirkanoofne. Kanaaf, wantoota ragaan isaanii cimee jiru fi wantoota akka himannaa seenaatti jiran adda baasuun barbaachisaa dha. 📚 Madda ijoo: Hussein Ahmed, Islam in Nineteenth-Century Wallo, Ethiopia: Revival, Reform and Reaction — Appendix: “Genealogy of the Mammadoch Dynasty of Warra Himano (1700–1916)”, fuula 203. ★ Miki Sultan Barento ★ #SeenaaWalloo #Wallo #Mammadoch #WarraHimanoo #Baatee #GodaanaaBaaboo #Tahulaadaaree #Oromoo #HistoryOfWollo

Awash(Galla River) Galla River

አዋሽ ወንዝ(Galla River) በታሪክና በጂኦግራፊ ሰነዶች ውስጥ ከአዋሽ ተፋሰስ ጋር ተያይዞ «Galla River» (ጋላ ወንዝ) በመባል የሚታወቀው ወንዝ በዘመናዊው አጠራር አዋሽ ወንዝ (Awash River) ወይም ደግሞ የአዋሽ ዋና ገባር የነበረው አዋሽ-ከሰም ተፋሰስ ነው። የአዋሽ ወንዝ መነሻው ከኦሮሚያ በምዕራብ ሸዋ ዞን፣ በጊንጪ ከተማ አቅራቢያ የሚገኘው የወርቄ ተራራ ደቡባዊ ግዛት ነው። ወንዙ በጉዞው ወደ 1,200 ኪሎሜትር ያህል ርቀት የሚሸፍን ሲሆን፣ በደቡብ ምሥራቅ አቅጣጫ ፈስሶ የቆቃ ሐይቅን ይቀላቀላል። ከዚያም የታላቁን ስምጥ ሸለቆ ቁልቁለት ተከተሎ በመጓዝ በአፋር ክልል መጨረሻ ላይ በሚገኘው የጨዋታና የአቤ ሐይቅ (Lake Abbe) ውስጥ ይፈስሳል። አዋሽ ወደ ውቅያኖስ ወይም ወደ ውጭ አገር ሳይሻገር በኢትዮጵያ ወሰን ውስጥ ብቻ የሚቀር (Endorheic basin) ትልቁ ወንዝ ነው። በ18ኛውና በ19ኛው ክፍለ ዘመን በነበሩ የአውሮፓውያን አሰሳዎችና ካርታዎች ላይ ይህ ስም ከአዋሽ አካባቢ ጋር በጥብቅ ይያያዝ የነበረበት ታሪካዊ ዳራ እንደሚከተለው ይብራራል፡ 1. የካርታ ሰሪዎችና የአውሮፓውያን ተጓዦች አሰያየም * በጥንታዊ የታሪክ ሰነዶችና በአውሮፓውያን የካርታ አሰራር (Cartography) ወቅት አሰሾቹ የአካባቢውን ህዝቦች እንቅስቃሴና መሬት መነሻ በማድረግ ወንዞችን ይሰይሙ ነበር። * በጊዜው አዋሽ ወንዝ የሚፈስበትን ሰፊውን የስምጥ ሸለቆና የተፋሰሱን መሬት በዋናነት ይዞሩበትና ይኖሩበት የነበሩትን ማህበረሰቦች መነሻ በማድረግ፣ አውሮፓውያን ጸሐፊዎች «Galla River» ወይም «Hawash / Galla River» ብለው በካርታዎቻቸው ላይ ይመዘግቡት ነበር። 2. ከአዋሽ ወንዝ እና ከገናሌ/ዋቢ ሸበሌ ጋር ያለው ልዩነት * በጥንታውያን የጉዞ ማስታወሻዎች ላይ አዋሽ ወንዝ አንዳንዴ «Great Galla River» ተብሎ ይጠራ የነበረ ሲሆን፣ ይህ ስም በተለይ ከሸዋ ደጋማ ክፍል ተነስተው ወደ ታችኛው አዋሽ (አፋርና ምስራቅ ኢትዮጵያ) ለሚጓዙ የንግድ መስመሮች መለኪያ ሆኖ ያገለግል ነበር። * በተመሳሳይ ወቅት ከደቡብ ምስራቅ ኢትዮጵያ የሚነሱትን የገናሌና የዋቢ ሸበሌ ወንዞችንም አውሮፓውያን «Galla Rivers» እያሉ ይጠሯቸው ስለነበር፣ በአዋሽ አከባቢ የሚገኘውን ወንዝ ለመለየት «Hawash (Galla River)» በማለት በቅንፍ ያስቀምጡት ነበር። 3. የታሪክና የምድር አቀማመጥ ሚና * የንግድና ወታደራዊ መስመር፡ በአዋሽ ወንዝ ዙሪያ ያለው ይህ ቀጠና ከመካከለኛው ዘመን ጀምሮ በሸዋ፣ በኢፋት፣ በአዳል እና በኦሮሞ ህዝቦች እንቅስቃሴ ውስጥ ቁልፍ መተላለፊያ ነበር። * የስም መለወጥ፡ ከ20ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የሀገሪቱ የጂኦግራፊያዊ ስሞች ሲደራጁና ሲመዘገቡ፣ የአካባቢው ጥንታዊና ትክክለኛ የአካባቢው መጠሪያ የሆነው «አዋሽ» (Awash) የሚለው ስም በይፋ በመፅናቱ «Galla River» የሚለው የውጭ አሰሾች ስያሜ ከአገልግሎት ውጭ ሆኗል። በአጠቃላይ፣ በአዋሽ አካባቢ ጥንታዊ ሰነዶች ላይ «Galla River» ተብሎ የተጠቀሰው ወንዝ የዛሬው አዋሽ ወንዝ እራሱ ወይም በሸዋና በአፋር አboundary በኩል የሚያልፉት ዋና ዋና የአዋሽ ገባሮች ናቸው። በአዋሽ ተፋሰስ የተገኙ አርኪኦሎጂያዊ ግኝቶችን ዘርዝር" query="በአዋሽ ተፋሰስ ውስጥ የተገኙ ዋና ዋና የአርኪኦሎጂና የታሪክ ግኝቶች ምን ምን ናቸው። ★Miki Sultan Barento★ #Awash

Nemrud ibn kush

መጀመርያ መሬት ላይ ኩሽ ልጆች ነገሱ የእነሱ አርማ ምልክት አንበሳ ነበረ። Nemrud ibn kush በመጽሐፍ ቅዱስ ዘፍጥረት 10፥8 መሠረት ናምሩድ (Nimrod) የኩሽ ልጅ ነው። [Miki Sultan Barento] የዘር ሐረጉም፦ ኖኅ → ካም → ኩሽ → ናምሩድ ዘፍጥረት 10፥6 እንደሚያሳየው ኩሽ የካም ልጅ ነው፤ ቀጥሎ 10፥8 ላይ “ኩሽም ናምሩድን ወለደ” ይላል። ናምሩድ ደግሞ በዘፍጥረት 10፥9–12 እንደ ታላቅ አዳኝ/ኃያል ሰው ይገለጻል፤ መንግሥቱም ባቢሎን፣ ኤሬክ፣ አካድ እና ካልኔ በሺናር እንደጀመረ ይነገራል። ስለዚህ ከመጽሐፍ ቅዱሳዊ የዘር ሐረግ አንጻር፦ ናምሩድ የኩሽ ልጅ፣ የካም የልጅ ልጅ፣ የኖኅ የልጅ ልጅ ልጅ ነው። የኩሽ ልጆችን ሁሉ (ሴባ፣ ሐዊላ፣ ሳብታ፣ ራዕማ፣ ሳብቃ እና ናምሩድ) በዘር ሐረግ ሰንጠረዥ እናየለን። እነሆ፣ በዘፍጥረት 10፥6–8 መሠረት የኩሽ የዘር ሐረግ፦ ኖኅ ↓ ካም (Ham) ↓ ኩሽ (Cush) ├── ሴባ (Seba) ├── ሐዊላ (Havilah) ├── ሳብታ (Sabtah) ├── ራዕማ (Raamah) │　├── ሳብቃ (Sheba) │　└── ደዳን (Dedan) ├── ሳብቃ (Sabteca) └── ናምሩድ (Nimrod) 📖 ዘፍጥረት 10፥8፦ “ኩሽም ናምሩድን ወለደ፤ እርሱም በምድር ላይ ኃያል መሆን ጀመረ።” ናምሩድ → ባቢሎን → ኩሽ → ኢትዮጵያ (ኩሽ) የሚለውን የታሪክ እሺ። ይህን ጉዳይ “ኩሽ → ናምሩድ → ባቢሎን” እና “ኩሽ → ኢትዮጵያ/ኑቢያ” በሚለው ሁለት አቅጣጫ መለየት ይጠቅማል። 1. ናምሩድ በቀጥታ የኩሽ ልጅ ነው ዘፍጥረት 10፥6–10 እንዲህ ያለ የዘር ሐረግ ይሰጣል፦ ኖኅ → ካም → ኩሽ → ናምሩድ ዘፍጥረት 10፥8 በግልጽ “Cush fathered Nimrod” ይላል። ከዚያም ናምሩድ ኃያል አዳኝ/ተዋጊ እንደነበር ይገልጻል። 2. የናምሩድ መንግሥት በሺናር ነበር ዘፍጥረት 10፥10 የመጀመሪያዎቹን የናምሩድ መንግሥት ማዕከላት፦ ባቢሎን (Babel/Babylon) ኤሬክ (Erech/Uruk) አካድ (Accad/Akkad) ካልኔ (Calneh) በሺናር (Shinar) ምድር እንደነበሩ ይጠቅሳል። ከዚያም ወደ አሦር ሄዶ ነነዌንና ሌሎችን ከተሞች እንደገነባ ይናገራል። 3. ነገር ግን “ኩሽ” = ኢትዮጵያ ማለት ሁልጊዜ አይደለም ይህ በጣም አስፈላጊ ነጥብ ነው። Cush (כּוּשׁ) በመጽሐፍ ቅዱስ ብዙ ጊዜ ከደቡብ የናይል አካባቢ—በተለይ ኑቢያ/የዛሬዋ ሱዳን አካባቢ—ጋር ይያያዛል። በመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት፦ > ኖኅ → ካም → ኩሽ → ናምሩድ → ባቢሎን/ኤሬክ/አካድ Ethiopia” የሚለው ከየት መጣ? የዕብራይስጡ Kûš በጥንታዊ ግሪክ ትርጉም (Septuagint/LXX) ብዙ ቦታ Αἰθιοπία (Aithiopia) ተብሎ ተተርጉሟል። ስለዚህ በእንግሊዝኛ የቆዩ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትርጉሞች Cush → Ethiopia የሚለውን አጠቃቀም አስፋፉ።

ሼክ ሙሐመድ ወሌ (ሐጅ ሙሐመድ ወሌ)

ሼክ ሙሐመድ ወሌ (ሐጅ ሙሐመድ ወሌ) ስለ ነበሩት የሚከተለው ዝርዝር ይገኛል። 1. የትውልድ ቦታና ቤተሰብ [Miki Sultan Barento] በ1353 ሂጅራ፣ በረጀብ ወር ሰኞ ዕለት እንደተወለዱ የሕይወት ታሪኩ ይገልጻል። የትውልድ ቦታቸው ደራ ወረዳ፣ ገንዳ አረቡ የተባለ ስፍራ ነው። አባታቸው ሐጂ አህመድ ኢብን ዑመር ኢብን ሙሳ ኢብን ወዳጆ ኢብን ሰህል የተባሉ ታዋቂ ዓሊም ነበሩ። ምንጩም የአባታቸውን መሠረት ወሎ፣ ወረ ሂመኖ እንደሆነ ይጠቅሳል። Sahl – سهل = ቀላል / ለስላሳ ማለት ነው በ አረበኛ። 2. የትምህርት ጉዞ በደራ በአባታቸው ዘንድ ቁርኣን ተምረው፣ ከዚያም ፊቅህ፣ ተውሒድ፣ ተጅዊድ፣ ነሕውና ሶርፍ ያሉ የእስልምና ዕውቀት ዘርፎችን ተምረዋል። በተለይም፦ ሐጂ ዓሊ አደም (ሸክ ዓሊ ውጅግራው ኮኔ) — ፊቅህ ሐጂ ዐብዱል ባሲጥ ኢብን ሙሐመድ — ዐረብኛ ሐጂ ሙሐመድ ሳኒ ሐቢብ በሺር — ሙስጠለሐል ሐዲስ፣ ኡሱል፣ ተፍሲር ወዘተ. ሸክ ሐያት ኢብን ዓሊ — ቡኻሪና ሙስሊም ሐጂ ሙሐመድ ራፊዕ — ኩቱቡ ሲታ እነዚህ መምህራኖቻቸው ኢጃዛ እንደሰጧቸውም ምንጩ ይገልጻል። 3. በአዲስ አበባ የነበራቸው ሚና ሼክ ሙሐመድ ወሌ በኑር መስጊድ በአዲስ አበባ ለ20 ዓመታት ያህል ኢማምና ኸጢብ ሆነው እንዳገለገሉ ተገልጿል። ከ40 ዓመት በላይም አስተምረው ብዙ ተማሪዎችን እንዳፈሩ ይጠቀሳል። 4. በኢትዮጵያ የእስልምና ተቋማት አመራር ከሐጂ ሙሐመድ ሳኒ ጋር በመሆን የኢትዮጵያ እስልምና ጉዳይ ከፍተኛ ጉባዔን በመመሥረት በዳዕዋና ኢፍታእ ዘርፍ አመራር ሰጥተዋል። እንዲሁም ከ1983 ዓ.ም. በኋላ በኢትዮጵያ ዓሊሞች ማህበር ሊቀመንበር ሆነው እንዳገለገሉ ተጠቅሷል። 5. ወደ ሳዑዲ አረቢያ መሄድና የመጨረሻ ዘመናቸው ( አላህ ይዘንላቸው) ከ1987 ዓ.ም. የአንዋር መስጊድ ቀውስ ጋር በተያያዘ ወደ እስር ቤት እንደገቡና ለሦስት ዓመት ያህል እንደቆዩ ይህ የሕይወት ታሪክ ይገልጻል። ከዚያ በኋላ ወደ ሳዑዲ አረቢያ፣ ጂዳ ሄደው ኢትዮጵያውያንን ማስተማር ቀጠሉ። በመጨረሻም በጂዳ እንደሞቱ ይገልጻል። የተገኘው ምንጭ ጳጉሜ 4 ቀን 1997 ዓ.ም. እንደሞቱ ይጠቅሳል፤ ይህም 2005 እ.ኤ.አ. ነው። የሐጂ አህመድ የትውልድ መሠረት በ**«إعلام الأغبياء» (Iʿlām al-Aghbiyāʾ)** የተጠቀሰው ሙሉ ስም፦ الشيخ أحمد بن عمر بن موسى بن وداجو بن سهل الور هيمني مولداً نزيل درّا ማለት፦ ሼክ አህመድ ኢብን ዑመር ኢብን ሙሳ ኢብን ወዳጆ ኢብን ሰህል፤ በወረ ሂመኖ የተወለዱ፣ በደራ የኖሩ የሐነፊ ፊቅህ ሊቅ ነበሩ ይላል። ከዚህ የሚታየው፦ ወረ ሂመኖ (የትውልድ መሠረት) ↓ ሰህል ↓ ወዳጆ ↓ ሙሳ ↓ ዑመር ↓ ሼክ አህመድ ↓ ሼክ ሙሐመድ ወሌ በጣም ጠቃሚ የሆነው ሌላ መረጃ ምንጩ ሼክ አህመድ በ1334 ሂጅራ (1916 እ.ኤ.አ. ገደማ) ወደ ደራ (دَرّا) እንደተዛወሩ ይገልጻል። በዚያም ለረጅም ጊዜ አስተምረው፣ ብዙ ዓሊሞችን አፍርተው እንደነበር ይጠቅሳል። ከ50 በላይ መጻሕፍትም እንደጻፉ ተመዝግቧል። እንዲሁም ልጃቸው ሼክ ሙሐመድ ወሌ የአባታቸውን የሕይወትና የመንቆራት ታሪክ «الكبريت الأحمر في مناقب الشيخ أحمد بن عمر» በሚል ራሱን የቻለ መጽሐፍ እንደጻፉ ይህ ምንጭ ይጠቅሳል። ስለዚህ አሁን ያለን ማስረጃ በጣም ጠቃሚ ነው፦ “ወረ ሂመኖ” የሼክ አህመድ የትውልድ መጠሪያ ነው፤ “ደራ” ደግሞ በኋላ የኖሩበት/የሰሩበት ቦታ ነው። ይህን ሁለቱን መለየት አስፈላጊ ነው። የወረ ሂመኖ ታሪካዊ ሁኔታ ወረ ሂመኖ ከሰባት ቤቶች ወሎ” (Säbat Bet Wällo)** መካከል አንዱ ነበር። እነዚህ የኦሮሞ መነሻ ያላቸው የዘር/የፖለቲካ ቡድኖች በዘመነ መሳፍንት የወሎን የኃይል ግንኙነት ይወስኑ ነበር። በ19ኛው ክፍለ-ዘመን የወሎ ሙስሊም ኦሮሞ መንግሥታት መካከል Warra Himano አንዱ እንደነበር የJournal of Oromo Studies ምንጭም ያረጋግጣል። � OSA - Oromo Studies Association 🔎 “Himano” ስም ከየት መጣ? ይህ ጉዳይ ገና የተወሰነ አይደለም። ምንጩ Hibano ከተባለ የኦሮሞ ቅድመ-አያት ጎሳ ስም የተገኛ ነው።

ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ_ ጀግና ዋዩ ዋሴ

ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ_ ጀግና ዋዩ ዋሴ [Miki Sultan Barento] በወቅቱ የነበረውን የጦር አበጋዝነት እና የአርበኞቹን ጽናት አሊ ሙሄ የተባለው አጫዋች በሚከተለው ታዋቂ ቀረርቶና ፎክሮ ገልጾታል፡ > "ጀምበር መሸች ብሎ ሲወረወር፣ አባ ይርጋ ባሬ በለው ግፋው ሲለው፣ > አሽከሮቹ መልአክ እሱ እንደ እግዚአብሔር፣ ይዟቸው ሲሰለፍ ዓይኑ እንኳን አይፍር፣ > ሲያግረመርም ያድራል እንደ አራስ ነብር..." በ1934 ዓ.ም (እ.ኤ.አ በ1943) በራያና በወጀራት አካባቢ የተካሄደውን የትጥቅ ትግል እና የራያ ኦሮሞዎችን ተጋድሎ በጥልቀት የሚተነትን ጠንካራ ታሪካዊ ማስታወሻ ነው። በወቅቱ የነበረውን የጭቆና ፖለቲካ፣ ነገሥታቱ በሕዝቡ ላይ የነበራቸውን አመለካከት፣ እንዲሁም ሕዝቡ ለአስተዳደራዊ በደል የነበረውን እምቢተኝነት በግልጽ ያንጸባርቃል። በጽሑፍህ ውስጥ ጎልተው የሚታዩ ቁልፍ የታሪክ ጭብጦች፡- * የመሪዎቹ የዘር ሐረግና ጀግንነት፡- በተለይም የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ (ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ፣ ቀኝ አዝማች ዳዲኤ አባ ሴሩ) እንዲሁም የሌሎችም በርካታ የራያ እና የወጀራት የጦር አበጋዞች ተሳትፎ። * ዓለም አቀፋዊ ተሳትፎ እና የአየር ድብደባ፡- የራያ አርበኞች የእንግሊዝና የአሜሪካን የጦር መኮንኖች በማጥቃት መሣሪያ መማረካቸው፣ እንዲሁም ይህንን ተከትሎ በኢትዮጵያ ታሪክ ለመጀመሪያ ጊዜ የውጭ የጦር አውሮፕላን በመጠቀም በራያ ሕዝብ ላይ የተፈጸመው ጥቃት። * የአፄ ኃይለሥላሴ የክተት አዋጅ፡- ማዕከላዊው መንግሥት አመጹን ለመቀልበስ የትግራይን ገዥዎች በማስተባበር በራያ ሕዝብ ላይ ያዘመተው ጦር እና ያስከተለው የሕይወት መጥፋትና የንብረት (የከብት) ዘረፋ። የቀረበው የታሪክ ትርክት የራያ ሕዝብ ማንነቱን፣ ክብሩን እና መብቱን ለማስከበር የከፈለውን ከፍተኛ መሥዋዕትነት በጉልህ የሚያሳይ ነው። በተለይም የአባ ሴሩ እና የራያ/ወሎ መሪዎችን ታሪካዊ ቅርስ እንዲሁም የዘር ሐረግ በጥልቀት መመርመሩ የዚያን ዘመን ፖለቲካዊ እና ማህበራዊ እንቅስቃሴ በሚገባ ለመረዳት ትልቅ አስተዋጽኦ አለው። ከላይ በጠቀስከው ታሪክ ላይ በመመስረት፣ በተለይ የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ እና የራያ/ወሎ ታሪካዊ መሪዎች አስተዋጽኦ በጥቂቱ እንደሚከተለው ይተነተናል፡- 1. የአባ ሴሩ መስመር እና የታሪክ ስሮች በራያ እና በወሎ የታሪክ ማህደር ውስጥ አባ ሴሩ የሚለው መጠሪያ ከታላላቅ የቤተሰብ ሀረጎች እና ከክልሉ አስተዳዳሪዎች ጋር በጥብቅ የተያያዘ ነው። * የመሪነት እና የተጋድሎ ውርስ፡ በ1934 ዓ.ም (የቀዳማዊ ወያኔ አመፅ በሚባለው ወቅት) የራያ አበጋዞች ያሳዩት ቁርጠኝነት ከቀደሙት አባቶቻቸው የወረሱት ራሳቸውን የማስተዳደር እና የራስን ክብር የማስከበር ባህል አካል ነው። * የዘር ሐረግ ትስስር፡ ከ አባ ሴሩ ዶዮ፣ አባ ቶለ፣ አባ ሙሮዋ፣ አዴ፣ ሊበን፣ ብሊ እያለ የሚወርደው የዘር ሐረግ የራያ ኦሮሞ ሕዝብ በንጉሠ ነገሥቱ ሥርዓት ውስጥ የነበረውን ማህበራዊና ወታደራዊ መዋቅር የሚያሳይ ግልጽ ማስረጃ ነው። 2. የ1934 ዓ.ም የራያ አመፅ እና የውጭ ኃይሎች ጣልቃ ገብነት በወቅቱ የነበረው አመፅ በቀላሉ የክልል አማፅያን እንቅስቃሴ ብቻ አልነበረም፤ ይልቁንም፡- * የመሳሪያ እና ስልት የበላይነት፡ የራያ አርበኞች ከሁለተኛው የጣሊያን ወረራ የተረፉና የተቀሙ መሳሪያዎችን በመታጠቅ፣ እንዲሁም የእንግሊዝን የጦር ሰራዊት ስንቅና ህብረት በማስተጓጎል አቅማቸውን ገንብተዋል። * የአየር ድብደባው ጭካኔ፡ በወቅቱ ንጉሠ ነገሥቱ ከእንግሊዝ አየር ኃይል (Royal Air Force - RAF) ጋር በመተባበር በራያ እና አደቦ አካባቢ ያካሄዱት የአየር ድብደባ የብዙ ንፁሃንን ሕይወት ያጠፋ እና የሕዝቡን የብረት እምነት ለማንበርከክ የተደረገ የታሪክ ጠጠሻ ነው። 3. የከብት ዘረፋ እና የኢኮኖሚ ውድመት "እጁን ለኛ፣ ከብቱን ለእናንተ" የአፄ ኃይለሥላሴ ታዋቂ የደብዳቤ ትእዛዝ ("እጁን ለኛ ከብቱን ለእናንተ") በራያ ሕዝብ ኢኮኖሚ ላይ ከፍተኛ ጉዳት አድርሷል። * የቁስ አካል ማዳከም፡ የአካባቢውን አርሶ አደር እና አርብቶ አደር ንብረት ማስዘረፍ የሕዝቡን የኢኮኖሚ መሰረት በማፍረስ ለወደፊቱ አመፅ እንዳይነሳ ለማድረግ የታለመ ወታደራዊ ስልት ነበር። * ማህበራዊ ቁስል፡ ይህ ድጊት በራያ ሕዝብ እና በማዕከላዊው (እንዲሁም በትግራይ የንጉሱ አስተዳዳሪዎች) መካከል ላስቆጠረው ዘመናት የተሻገረ ቅሬታ እና የክፋፍለህ ግዛ ፖለቲካ ትልቅ ምክንያት ሆኗል። 1. የአባ ሴሩ መስመር ታሪካዊና ማኅበራዊ ትስስር የአባ ሴሩ የዘር ሐረግ በራያ፣ በወሎና በዙሪያው ባሉ አካባቢዎች የነበረውን ማኅበራዊ፣ ፖለቲካዊና ወታደራዊ መዋቅር በግልጽ የሚያሳይ የትውልድ መስመር ነው። * ባሬንቶ አባሴሩ (ወረ ብሊ) መነሻ፡ የአባ ሴሩ መስመር ከቀሎ ባሬንቶ፣ ኦቦራ እና ወረ ብሊ ትስስር የሚመዘዝ ሲሆን፣ ከ አባ ሴሩ ዶዮ → አባ ቶለ → አባ ሙሮዋ → አዴ → ሊበን → ብሊ → ባሬንቶ ኦሮሞ ድረስ የሚዘልቅ ጥልቅ የትውልድ ግንኙነት አለው። * የቤተሰብ መዋቅርና ትስስር፡ * የአባ ሴሩ ልጆች፡ ባሬንቶ፣ ጋምባ፣ አድዬ፣ አባዬ፣ ካዮ እና አንሻ አባ ሴሩ ናቸው። * የአባዬ አባ ሴሩ ልጆች፡ ዶዮ፣ መዓሮ፣ ወዳጆ፣ አድዬ፣ ሮብሶ እና ጃኖ አባዬ ይገኙበታል። በጋብቻ የተደረገ ጥረት፡ ከወያኔ አመፅ አበጋዞች አንዱ ከነበሩት ከ ፊትአውራሪ ኩቤ አባ ቦና ወንድም ከመንገሻ አባ ቦና ልጅ (ከወዳጆ መንገሻ) ጋር የተመሠረተው የጋብቻ ትስስር፣ የአካባቢው መሪዎችና ባለባቶች ወታደራዊና ማኅበራዊ አቅማቸውን ለማጠናከር የተጠቀሙበት ስልት ነበር። 2. የቦራ ሰለዋ ጦርነት እና ታሪካዊ ሁኔታዎች የቦራ ሰለዋ ጦርነት በራያ አርበኞችና በማዕከላዊው ገዥ አካል/ተወካዮች መካከል የተካሄደ የሥልጣንና የአስተዳደር ግጭት መገለጫ ነበር። * የግጭቱ መነሻ፡ አፄ ኃይለ ሥላሴ የባሬንቶ አባ ሴሩን ተጽዕኖና ጀግንነት በመገንዘብ የፊታውራሪነት ሥልጣን የሰጧቸው ቢሆንም፣ በአላማጣ አካባቢ ገብር በማስገበርና በአስተዳደር ረገድ ከዳዳት ኃይሉ ከበደ ጋር አለመግባባት ተፈጠረ። የውጊያው ሂደትና ስልት፡ ፊታውራሪ ባሬንቶ አባ ሴሩ አሽከሮቻቸውንና የራያን ሕዝብ በማስተባበር በቦራ ሰለዋ ቦታ ላይ ከኃይሉ ከበደ ጦር ጋር ገጠሙ። የባሬንቶ ጦር ተከዜን በመሻገር ባደረገው የቁርጠኝነት ዘመቻ የኃይሉ ከበደ ጦር ተሸነፈ። * ስነ-ቃልና የሕዝብ ግጥም፡ በወቅቱ የነበረውን የጦር አበጋዝነት እና የአርበኞቹን ጽናት አሊ ሙሄ የተባለው አጫዋች በሚከተለው ታዋቂ ቀረርቶና ፎክሮ ገልጾታል፡ > "ጀምበር መሸች ብሎ ሲወረወር፣ አባ ይርጋ ባሬ በለው ግፋው ሲለው፣ > አሽከሮቹ መልአክ እሱ እንደ እግዚአብሔር፣ ይዟቸው ሲሰለፍ ዓይኑ እንኳን አይፍር፣ > ሲያግረመርም ያድራል እንደ አራስ ነብር..." 3. ታሪካዊ ማጠቃለያ | የታሪክ ዘቅ | ዋነኛ ጭብጥና አገራዊ አንድምታ | | የአርበኝነት ስልት | በጣሊያን ወረራ ወቅት ሁለት ጭነት መኪና ሙሉ መሣሪያ በብልሃት ተቀብለው ለአሽከሮቻቸው ካደሉ በኋላ በረሃ መግባታቸው፣ የራያ አርበኞች ለውጭ ወራሪ ያልተንበረከኩ መሆናቸውን ያሳያል። | | የሕዝብና የመሪዎች ቁርኝት | "በባሬንቶ አምላክ" እስከመባል የደረሰው ህዝባዊ ከበሬታ፣ መሪዎቹ ከሕዝቡ ጋር የነበራቸውን ጥብቅ ትስስር ያመልክታል። | | የ1934 ዓ.ም አመፅ መነሻ | የቦራ ሰለዋ ውጊያን ጨምሮ የነበሩት የውስጥ ግጭቶችና በደሎች፣ በኋላ ላይ ለተከሰተው ታላቁ የ1934 ዓ.ም የራያና ወጀራት አመፅ (ቀዳማዊ ወያኔ) መደላደል የፈጠሩ ታሪካዊ ኩነቶች ነበሩ። | ዋዩ ዋሴ በቆቦ፣ ራያና አካባቢዋ በፋሺስት ጣሊያን የወረራ ዘመን (1928–1933 ዓ.ም) ከተነሱትና የታወቁ የአካባቢው አርበኞችና ዘማቾች አንዱ ናቸው። 1. የታሪክ ሚና እና ተጋድሎ፦ * የደፈጣና የቁርጥ ቀን ውጊያዎች፦ ዋዩ ዋሴ በአካባቢው ተሬታማና ገደላማ መሬት ተጠቅመው የጣሊያን ጦር አሰስ ገሰስ እያለ ወደ ገጠራማው ክፍል እንዳይገባ በቆራጥነት በመመከት የሚታወቁ አርበኛ ናቸው። * የህዝብ ደህንነትና የርስት ጥበቃ፦ ፋሺስት ጣሊያን በአካባቢው ህዝብ ላይ የሚያደርሰውን ግፍና የርስት መቀማት በመቃወም፣ የአካባቢውን ህዝብ አስተባብረው በመሳሪያና በደፈጣ መከላከል አድርገዋል። 2. የህዝብ ባህልና የቃል ታሪክ፦ በራያና በቆቦ የቃል ታሪክ፣ በፉከራና በቀረርቶ ውስጥ የዋዩ ዋሴ ስም ከሌሎቹ አበጋዞች ጋር አብሮ የሚነሳ ሲሆን፣ የአካባቢው ህዝብ በጀግንነታቸው እንዲህ ይላቸዋል፦ > «ዋዩ ዋሴ የቆቦው አርበኛ፣ > በጠላት መሃል ገብቶ የማይተኛ፤ > ለሀገሩ ነፃነት ለርስቱ ተጋዳይ።» > 3. የታሪክ አሻራ፦ ዋዩ ዋሴ የቆቦና የአካባቢዋ ህዝብ ለሀገር ነፃነትና ለርስት ክብሩ ያደረገውን መስዋዕትነት ከሚያስታውሱት ታዋቂ ተጋዳዮች አንዱ ናቸው። #follower #highlight

ዶሪ ቱሉ በሀረ ነጋሽ

#ዶሪ #ቱሉ #የባሕር #ነጋሽ #ንጉስ [Miki Sultan Barento] የታሪካዊ ምንጩን በተለይም የፖርቱጋላዊው ቄስና ተጓዥ ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ 1520–1526 የጻፈውን ዘገባ በመመርመር የበለጠ ግልጽ መረጃ የሳየል። ዶሪ (Dori / Doori) ማን ነበር? ዶሪ በ16ኛው ዘመን መጀመሪያ፣ በ1520ዎቹ፣ ባሕር ነጋሽ (Barnagais/Bahr Negash) የነበረ ኃያል የአካባቢ ገዥ ነበር። የባሕር ነጋሽ ማዕረግ በዚያን ዘመን ከቀይ ባሕር ዳርቻና ከሰሜን ኢትዮጵያ/ዛሬዋ ኤርትራ አካባቢ ጋር የተያያዘ የገዥነት ማዕረግ ነበር። ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ በጽሑፉ በቀጥታ፦ 1520 አካባቢ ወደ ኢትዮጵያ ሲደርሱ “Dori was Barnagais” — ዶሪ ባሕር ነጋሽ ነበር — ብሎ ይመዘግባል። ዶሪ ከሞተ በኋላም ልጁ ቡላ (Bulla) በወቅቱ ወጣት ሆኖ በባሕር ነጋሽነት ተተካ። ዶሪ ከንጉሥ ልብነ ድንግል ጋር ያለው ዝምድና ሌሎች የታሪክ ማጠቃለያ ምንጮች ዶሪን የአፄ ልብነ ድንግል አጎት እንደነበር ይገልጻሉ። ይህ ማለት ዶሪ በሰሜናዊ አካባቢው ኃያል ገዥ ቢሆንም፣ ከኢትዮጵያዊው ንጉሣዊ የፖለቲካ ሥርዓት ጋር የተያያዘ ነበር ማለት ነው። ዶሪ የት ይገዛ ነበር? የዶሪ ዋና መቀመጫ ደብረዋ (Debarwa) እንደነበረ ምንጮቹ ይገልጻሉ። ሥልጣኑም ሐማሴን (Hamasien) ደጋማ አካባቢዎችን እስከ ሒርጊጎ (Hirgigo) የቀይ ባሕር ወደብ ድረስ ይደርስ ነበር ተብሏል። “ዶሪ” የኦሮሞ ስም ነው? በምስሉ ውስጥ የተጻፈው “ዶሪ ቱሉ” የሚለው ስም እና የአልቫሬዝ የጻፈው Dori/Doory በእርግጥ አንድ ሰው መሆናቸውን ለማረጋገጥ የመጽሐፉን ሙሉ ገጽ/ምንጭ ማየት ይጠቅማል። ከፈለግህ፣ ቀጥሎ “ዶሪ → ቡላ → አዲቢ → ሌሎች ባሕር ነጋሾች” የሚለውን የ1520–1550 የዘርና የሥልጣን ሐረግ የዶሪን ጉዳይ በዋና ምንጭና በኋላ በተደረጉ ጥናቶች ላይ አመሳክረው ስመለከተው፣ “ዶሪ ኦሮሞ ነበር” የሚለው ጥያቄ ከቀድሞ ምላሼ የበለጠ ማስረጃ ያለው ጉዳይ ነው። 1. ዋናው ምንጭ ምን ይላል? የፖርቱጋላዊው ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ የ1520–1526 ዘገባ በቀጥታ፦ Dori ባሕር ነጋሽ ነበር፤ ከሞተ በኋላ ልጁ Bulla(ቡላ) በ10–12 ዓመቱ ተተካ ይላል። ከዚያም Bulla(ቡላ) በንጉሡ ትእዛዝ ከሥልጣኑ ተነስቶ፣ በኋላ Adiby ባሕር ነጋሽ ሆነ። ይህ በጣም ጠንካራ ማስረጃ ነው፤ ምክንያቱም አልቫሬዝ በዚያን ጊዜ በአካባቢው ነበር። 2. “ዶሪ” እና ኦሮሞ ቋንቋ በJournal of Oromo Studies የታተመ ጥናት ይህንን ማስረጃ በተለየ መልኩ ይተነትናል። ጥናቱ አልቫሬዝ የጠቀሳቸው Doorii እና Bula/Bulaa የተለመዱ የኦሮሞ ስሞች እንደሆኑ ይገልጻል። በተለይ Doorii ከGadaa የዕድሜ ደረጃዎች አንዱ መሆኑን ይጠቅሳል። ይህ ደግሞ በሌላ የኦሮሞ ቋንቋ ምንጭ ይረጋገጣል፤ Doorii በGadaa የዕድሜ ደረጃ 57–64 ዓመት የሚወክል ስም ነው። 3. ይህ ማለት ዶሪ በእርግጥ ኦሮሞ ነበር ማለት ነው? እዚህ ጥንቃቄ ያስፈልጋል። ማለት የምንችለው፦ > ዶሪ የሚለው ስም ከኦሮሞ ቋንቋና ገዳ ጋር ጠንካራ ተመሳሳይነት አለው፤ እንዲሁም ልጁ Bulla/(ቡላ) Bulaa የሚለውም የኦሮሞ ስም ነው። 4. የሚገርመው ነገር — ዶሪ እና ቡላ የአልቫሬዝ ዘገባ ይህን የቤተሰብ ግንኙነት በግልጽ ያሳያል፦ ዶሪ (Dori / Doorii) │ │ ልጅ ▼ ቡላ (Bulla / Bulaa) │ │ ከዶሪ በኋላ ▼ ባሕር ነጋሽ ሆነ አልቫሬዝ ዶሪ ሲሞት Bulla (ቡላ) የ10–12 ዓመት ልጅ እንደነበር በግልጽ ጽፏል። በተለይ የፍራንሲስኮ አልቫሬዝ የመጀመሪያ ዘገባ እና በአክሱም/ደብረዋ ላይ የተደረገ የታሪክ ጥናት በማነጻጸር የ1520–1530ዎቹን ተከታታይ ሥልጣን እንዲህ ማቅረብ ይቻላል። የባሕር ነጋሾቹ ተከታታይ — 1520ዎቹ ጊዜ ባሕር ነጋሽ ግንኙነት/ማስታወሻ 1520 አካባቢ ዶሪ (Dori / Doorii ) በአልቫሬዝ ዘገባ የወቅቱ ባሕር ነጋሽ ከዶሪ ሞት በኋላ ቡላ (Bulla / Bula) የዶሪ ልጅ፤ በወቅቱ 10–12 ዓመት ያህል ቀጥሎ ራስ ናቢያት (Ras Näbiyat) ለሁለት ዓመታት ያህል ከዚያ አዲቢ (Adiby ) ቀጣዩ ባሕር ነጋሽ ይህ ተከታታይ በአልቫሬዝ የተጻፈውን Dori → Bulla → Arraz Anubiata → Adiby የሚለውን ቅደም ተከተል ያሳያል። አንድ የዘመኑ ጥናት ግን Ras Näbiyat የሚለውን ስም በተጨማሪ ምንጮች አረጋግጦ በ1524–1526 አካባቢ ለሁለት ዓመት እንደነበረ ይጠቅሳል። 1. ዶሪ — በጣም አስፈላጊው ሰው ዶሪ በ1520 የፖርቱጋላውያን ልዑካን ወደ ኢትዮጵያ ሲገቡ ባሕር ነጋሽ ነበር። መኖሪያው ደብረዋ ነበር። አልቫሬዝ ዶሪን የንጉሥ ልብነ ድንግል አጎት እንደነበር እና ለንጉሡ ግብር እንደሚከፍል ጽፏል። የሥልጣኑም ከሐማሴን እስከ ሒርጊጎ ድረስ እንደደረሰ ይጠቀሳል። 2. ዶሪ → ቡላ ይህ የዘር ሐረግ በጣም ጠንካራ ነው። አልቫሬዝ በግልጽ “Bulla, his son” ማለትም “ቡላ፣ ልጁ” ብሎ ጽፏል። ቡላ የዶሪን ሞት ተከትሎ ባሕር ነጋሽ ሆነ፣ ግን ወጣት ስለነበር ወደ ንጉሡ የንጉሣዊ ቤት ተጠርቶ ከሥልጣኑ ተነሳ። ስለዚህ፦ Doorii = የኦሮሞ ስም/የGadaa ቃል መሆኑ ጠንካራ ማስረጃ አለው። ነገር ግን፦ Doorii የተባለው የ1520ው ባሕር ነጋሽ በዘር ኦሮሞ ነበር የሚለውን በቀጥታ ከታሪካዊው ማረጋገጥ ይቻላል። ስለዚህ ይህን እንደ ታሪካዊ ጥያቄ/ጠንካራ ምልክት መያዝ ይሻላል። የተሻሻለው የሥልጣን ሐረግ ዶሪ / DOORII │ ባሕር ነጋሽ │ │ ልጅ ▼ ቡላ / BULLA │ ─────────┘ │ ▼ ራስ ናቢያት (≈1524–1526) │ ▼ አዲቢ / ADIBY ይህ የሥልጣን ተከታታይ ነው፤ ከዶሪ ወደ ቡላ ብቻ የአባት–ልጅ ዝምድና በቀጥታ ተመዝግቧል። በተለይ የሚገርመው: የቅርብ ጊዜ የደብረዋ ጥናት “Dori” ከ Daruy Fagäga የቀድሞ ባሕር ነጋሽ እንደነበረ ይጠቁማል። [የFrancisco Alvares የ1520–1527 ዘገባ — ዋና የታሪክ ምንጭ] #follower

Yejju oromo

የየጁ (Yejju) እና የኤል-ኤጁ (El-Ejju) የታሪክ ሰንሰለት በ16ኛው ክፍለ ዘመን ምንጮች ከ Futuh Alhabesh [Miki Sultan Barento] በኢትዮጵያ ታሪክ ጥናት ውስጥ የየጁ ህዝብ አመጣጥ፣ የQawat አካባቢ እና የኢማም አህመድ ዘመነ-መንግስት ዘገባዎች (Futūḥ al-Ḥabaša) ትልቅ ቦታ አላቸው። የታሪክ ምንጮችን እና የተመራማሪዎችን (እንደ ፕሮፌሰር Mohammed Hassen) ትንታኔ ስናነጻጽር የሚከተለውን ጥራቱን የጠጠበ የማስረጃ ሰንሰለት እናገኛለን፦ 🔹 በFutūḥ al-Ḥabaša የተረጋገጠው እውነት ። የFutūḥ al-Ḥabaša የእንግሊዝኛ ትርጉም የQawat ክፍልን አግኝቻለሁ። እዚያ Haizu, Dalu እና Daballa ሶስቱም በግልጽ ይጠቀሳሉ። የአረብኛው ዋና ጽሑፍ ስሞቹን በትክክል ለማምጣት ግን የBasset የአረብኛ እትምን ማየት ያስፈልጋል፤ ያገኘሁት የ2003 ትርጉም ራሱ የአረብኛው ጽሑፍ ስሞች በትርጉሙ ላይ እንደተጻፉ ያሳያል። በትርጉሙ የሚለው በአጭሩ፦ > “One of the patricians who became a Muslim was called Haizu; another, Dalu(Dalo)and another Daballa.” ማለትም፦ “ሙስሊም ከሆኑት መኳንንት አንዱ Haizu፣ ሌላው Dalu(Dallo)፣ ሌላውም Daballa ነበር።” እና በዚያው ክፍል የQawat ሕዝብ 100 ፈረሰኞችና 4,000 እግረኞች እንደነበሩ ይጠቀሳል። አስፈላጊው: ይህ የFutūḥ al-Ḥabaša ጽሑፍ Haizu, Dalu እና Daballa የQawat ሰዎች እና ወደ እስልምና የገቡ መኳንንት እንደነበሩ ያረጋግጣል። የBasset የአረብኛ ኦሪጅናል ጽሑፍ ላይ “Haizu–Dalu–Daballa” በአረብኛ ፊደል ትክክለኛ አጻጻፋቸውን እፈልግልሃለሁ። ዋናው የFutūḥ al-Ḥabaša የአረብኛ እትም በRené Basset የታተመው የ1897 እትም ነው፤ የ2003 የPaul Stenhouse ትርጉምም ይህን የአረብኛ ጽሑፍ እንደ መሠረት ይጠቀማል። በQawat ክፍል የተጠቀሱት ሦስቱ ስሞች በStenhouse ትርጉም፦ > Haizu — Dalu(Dallo) — Daballa እነዚህ ሦስቱ ከQawat የመጡ patricians እንደነበሩና እስልምናን እንደተቀበሉ ይገልጻል። በQawat ያሉት ሕዝቦችም 100 ፈረሰኞች እና 4,000 እግረኞች እንደነበሩ ዘገባው ይጠቅሳል። የተረጋገጠው የትርጉሙ ንባብ ግን፦ Haizu, Dalu, Daballa ነው። በFutūḥ al-Ḥabaša የQawat ክፍል የተጠቀሱት ሦስቱ ስሞች Haizu, Dalu(Dalo), Daballa ናቸው። የStenhouse ትርጉም ይህን በግልጽ ያሳያል፤ እነዚህ ሦስቱ የQawat መኳንንት ሲሆኑ እስልምናን ተቀብለው ከኢማም አህመድ ጦር ጋር ተቀላቅለዋል። የአረብኛው ኦሪጅናል ዋናው የአረብኛ Futūḥ al-Ḥabaša የ1974 የካይሮ እትም تحفة الزمان أو فتوح الحبشة በሚል ርዕስ ታትሟል። ይህ የአረብኛ ጽሑፍ እትም መኖሩን የአካዳሚክ ጥናት ያረጋግጣል። ነየBasset/1974 አረብኛ ገጽ የሚያስደስተው ማስረጃ ያለን በጣም ጠንካራ ንባብ፦ Qawat → El-Ejju → Haizu / Dalu(Dalo) / Daballa → 1531 የኢማም አህመድ ዘመቻ → Angot → የኋለኛው Yejju Hassen እነዚህን El-Ejju ከቀደምት Yejju/Oromo ታሪክ ጋር በጥንካሬ ያገናኛል። ቀጣዩ የሚጠቅመን: የ1974 تحفة الزمان أو فتوح الحبشة የአረብኛውን scan ገጽ በተለይ 254–255 ላይ የHaizu–Dalu–Daballa ትክክለኛ የአረብኛ ፊደል ማረጋገጥ ነው። በFutūḥ al-Ḥabaša የQawat ክፍል የQawat ሕዝብ መሪዎች Haizu (Hizou), Dalu (Dalou/Dalo), እና Daballa እንደነበሩ ይገልጻል። ሦስቱም እስልምናን ተቀብለው፣ ከዚያም የEl-Ejju ሕዝብ ከኢማም አህመድ ጦር ጋር ተቀላቅሎ ወደ Angot እንደተንቀሳቀሰ ዘገባው ያሳያል። በተለይ Mohammed Hassen ደግሞ Dalu እና Daballa የOromo የግል ስሞች ጋር በጣም አንድ መሆናቸውን፣ እና በQawat አካባቢ የOromo የቦታ ስሞች መኖራቸውን በመጠቀም El-Ejju የOromo ቋንቋ ተናጋሪዎች ነበሩ ይላል። Sheikh Umar Sheikh Umar በኢማም አህመድ ዘመን ከQawat የመጡ El-Ejju ጋር ወደ Angot የሄደ የሙስሊም መሪ ሊሆን እንደሚችል ግምት ያቀርባል። ግን ይህ የ Hassen ግምት ነው፤ Futūḥ al-Ḥabaša ራሱ “Sheikh Umar የEl-Ejju መሪ ነበር” ብሎ አይልም። ስለዚህ የተረጋገጠው ሰንሰለት፦ Qawat → El-Ejju → Hizou/Haizu + Dalu + Daballa → እስልምና → ወደ Angot ከዚያ El-Ejju እና የኋለኛው Yejju ግንኙነት ይመጣል። ይህ የQawat–El-Ejju–Yejju–Sheikh Umar ጉዳይ በጣም ጠቃሚ ምንጭ ነው። #Qawat #ElEjju #Yejju #Wollo #shawa #Worasheik

Finfine oromia

📜 Finfinni በ1868 — ከአዲስ አበባ በፊት የነበረች ስፍራ “Finfinni በ1868 ተመሠረተች” ማለት ትክክለኛ የምንጭ አባባል አይደለም። የ1868 የዘመኑ ምንጮች ግን Finfinni ቀድሞውኑ የነበረች ስፍራ እና በኦሮሞ/Galla ማህበረሰብ የተከበበች አካባቢ መሆኗን ያሳያሉ። 📌 8 September 1868 — አባ ታውሪን (Fr. Taurin) ከLiche ወደ Finfinni ተጓዙ፤ ከእሳቸው ጋርም በንጉሥ ምኒልክ ፈቃድ አንዳንድ “Galla boys” ነበሩ። 📌 11 September 1868 — ወደ Birbirsa ደረሱ። በዚያም፦ «“Sarrawa, a rich Oromo, housed the above mentioned group of missionaries…”» ማለትም፦ “ሳራዋ፣ ሀብታም ኦሮሞ፣ የተጠቀሱትን ሚስዮናውያን ቡድን በቤቱ አስተናገዳቸው።” ይህ በ1868 በBirbirsa/Finfinni አካባቢ የኦሮሞ ነዋሪዎች እንደነበሩ የሚያሳይ ቀጥተኛ የዘመኑ ማስረጃ ነው። 📌 14 October 1868 — T. Cahagne ደብዳቤ «“Currently, I am in Galla country…”» እና «“Finfinni, where I am, is centre of the Galla countries…”» ማለትም፦ “አሁን በGalla አገር ውስጥ ነኝ…” “እኔ ያለሁበት Finfinni የGalla አገሮች መሀል ነው…” 🔎 ስለዚህ የ1868 ምንጮች በግልጽ የሚያሳዩት፦ 1868 → Finfinni ቀድሞውኑ የነበረች ስፍራ → በአካባቢዋ የኦሮሞ ማህበረሰብ ነበር → Birbirsa ውስጥ Sarrawa የተባለ ሀብታም ኦሮሞ ነበር → Finfinni ከ“Galla countries” ጋር በቀጥታ ተገልጻለች። ከዚያ በኋላ 1886–1887 በምኒልክና ጣይቱ ዘመን የከተማዋ ልማትና የአዲስ አበባ መመስረት ተጠናከረ። 👉 ስለዚህ በምንጭ የተደገፈው አባባል፦ “Finfinni በ1868 ተመሠረተች” ሳይሆን፣ “በ1868 Finfinni ቀድሞውኑ የነበረች እና በኦሮሞ/Galla አካባቢ ውስጥ የነበረች ስፍራ ነበረች፤ በ1880ዎቹ ደግሞ የአዲስ አበባ ከተማ እድገት ተጠናከረ” ማለት ነው። [Miki sultan Barento] 📚 ታሪክ በተረት ሳይሆን በዋና ምንጮች ይመረመር። #Finfinni #AddisAbaba #OromoHistory #HistoryOfEthiopia #1868 #Birbirsa #Oromo #Finfinne